فوتو: كەيٸپكەردٸڭ ارحيۆٸنەن
بٷگٸندە ەلگە ەڭبەگٸ سٸڭگەن, ۇلعايعان شاعىندا قاراپايىم عانا قوڭىر تٸرشٸلٸك ەتٸپ جٷرگەن جاندار از ەمەس. جۋىردا تٷركٸستان وبلىسىندا زەينەتتەگٸ شاحتەر, ەڭبەك داڭقى وردەنٸنٸڭ تولىق كاۆالەرٸ, كسرو جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتى بولعان دٷيسەنباي پايزيەۆ اقساقالدىڭ كەنتاۋ قالاسىندا تۇراتىنىن بٸلدٸك.
سەكسەنگە تاياعان دٷيسەنباي قارييادان العاش شاحتاعا تٷسكەن سەتٸن ەسكە الۋىن ٶتٸندٸك.
– مەن 1947 جىلى, 24 ناۋرىزدا قازٸرگٸ تٷركٸستان وبلىسى (بۇرىنعى وقو) تٷركٸستان اۋدانىنا قاراستى اتاباي اۋىلىندا دٷنيەگە كەلدٸم. 12 جاسقا تولعاندا انام قايتىس بولىپ, ەكەم جاڭا وتباسىن قۇرىپ, مەن ناعاشىلارىمنىڭ قولىندا ەرجەتتٸم. ەڭبەككە ەرتە ارالاستىم. 1964 جىلى مەكتەپ بٸتٸرگەن سوڭ, كەنتاۋ قالاسىنا كەلدٸم. شاحتاعا جۇمىسقا تۇرامىن دەگەن جوسپارىم سەتسٸز شىعىپ, قۇرىلىستا جۇمىس ٸستەۋٸمە تۋرا كەلدٸ. شاحتاعا جاسى 18-گە تولعانداردى عانا الاتىندىقتان, مەنٸ قۇرىلىسقا جٸبەردٸ. 1966 جىلى اششىساي پوليمەتاللكومبيناتىنا قاراستى زاپادنىي كەنٸشٸنە جۇمىسقا تۇردىم. العاشقىدا ماعان ەرماحان ايدايكيەۆ دەگەن ٷڭگۋشٸ (پروحودچيك) جەتەكشٸ بولىپ, سول كٸسٸنٸڭ اقىل-كەڭەسٸ مەن تەجٸريبەسٸنالدىم. شاحتاعا تٷسۋ العاشقىدا قيىن بولدى, بٸراق جۇمىسقا كٸرگەندە الدىن الا دايىندىقتان ٶتتٸك. تەحنيكا قاۋٸپسٸزدٸگٸن ساقتاۋدى دا ٷيرەندٸك. شاحتادا بٸر جىلدا 11-12 ادامعا دەيٸن قايتىس بولادى. ال جاراقات الىپ, دەنە مٷشەلەرٸ مايىپ بولعاندار تٸپتٸ كٶپ. بٸز وسىنىڭ بەرٸنٸڭ كۋەسٸ بولدىق. بٸز بەرٸمٸز بٸر شاحتادا بولعاندىقتان, جانىمىز دا بٸر بولدى. شاحتادا ەرتٷرلٸ ۇلت ٶكٸلٸ جۇمىس ٸستەيتٸن, ۇلتقا ەشقاشان بٶلٸنبەگەنبٸز. سىيلاستىقتا ادامي فاكتور باسىم بولاتىن. بەرٸمٸز بٸر ادامداي جۇمىس ٸستەيمٸز, بٸرگە دەمالىستى ٶتكٸزەمٸز. قايعى مەن قۋانىشتى بٸرگە بٶلٸسەمٸز. قالادا كٸتاپحانالار, «سپۋتنيك», «درۋجبا» دەگەن كينوتەاترلار جۇمىس ٸستەيتٸن. دەمالاتىن كەنشٸلەر پروفيلاكتوريياسى, ەكسكوۆاتور زاۋىتىنىڭ پروفيلاكتوريياسى, سوزاقتا كومبيناتتىڭ پروفيلاكتوريياسى بولدى. كەڭەس وداعىنىڭ قاي جەرٸندە دەمالعىڭ كەلسە, سوندا جولداما بەرٸلەتٸن.
وسى ورايدا ايتا كەتەيٸك, دٷيسەنباي پايزيەۆ 18 جاسىندا شاحتاعا ٷڭگۋشٸ بولىپ جۇمىسقا كٸرٸپ, زەينەتكە شىققانشا وسى جۇمىستى ٸستەگەن. ٷڭگۋشٸ ماماندىعى ەڭ اۋىر جۇمىستىڭ قاتارىندا. بٸز سول سەبەپتٸ دٷيسەنباي اقساقالدان نەلٸكتەن دەل وسى كەسٸپتٸ تاڭداعانىن سۇرادىق. بۇل تۋرالى كەنشٸنٸڭ ٶزٸ بىلاي دەپ ەسكە الدى:
–ٷڭگۋشٸلەر مەن بۇرعىلاۋشىلاردىڭ جۇمىسى قول كٷشٸن قاجەت ەتەدٸ, سوندىقتان كٷندەلٸكتٸ قاۋٸپ-قاتەرگە تولى بولادى جەنە ەڭبەكاقىسى دا جەر استىنداعى جۇمىستاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ جوعارىسى. مىسالى, ەلەكتروۆوز ماشينيسٸنٸڭ جالاقىسى ورتاشا العاندا 150-170 سوم بولسا, ٷڭگۋشٸنٸڭ ايلىعى 250-300 سومدى قۇرادى, – دەپ باستادى ول ەڭگٸمەسٸن. – ٶزٸم جۇمىس ٸستەپ, ەڭ العاش ايلىق العان كٷنٸم ەسٸمنەن كەتپەيدٸ. سوندا ٶزٸمدٸ باقىتتى سەزٸندٸم. ٶمٸرگە سەنٸممەن قاراي باستادىم. ٶمٸردەن تٷيگەنٸم, ەيتەۋٸر ديپلوم ٷشٸن وقۋعا بولمايدى, مامان رەتٸندە قالىپتاسۋ قاجەت ەكەن.
جەر استىنا جۇمىسقا كٸرگەن ازاماتتى جەر بەتٸندە دە تالاي قىزىقتار مەن سەتتٸلٸكتەر كٷتٸپ تۇرادى. جالىنداعان جاستىق شاعىندا سپورتپەن, ونىڭ ٸشٸندە بوكسپەن اينالىسادى. جاسپىن دەمەي, ەرتە باس قۇراپ, وتباسىلى بولادى. كەنتاۋ ەكسكوۆاتور زاۋىتىنىڭ پروفيلاكتوريياسىندا مەدبيكە بولىپ قىزمەت ەتەتٸن بەيبٸتاي قادٸرسٸزوۆاعا ٷيلەنەدٸ. ٷڭگۋشٸ بولا جٷرٸپ, بوكسپەن اينالىسقان ول قالاٸشٸلٸك جارىستاردا تالاي توپ جارادى. ال 1970 جىلى ٶسكەمەن قالاسىندا ٶتكەن رەسپۋبليكالىق سپارتاكياداعا قاتىسىپ, جەرگٸلٸكتٸ بوكس ماماندارىنىڭ كٶزٸنە تٷسەدٸ. سونداعى جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ «جۇمىسىڭدى تاستا, بوكسپەن اينالىس. ينستيتۋتقا وقۋعا تٷسٸرٸپ, پەتەر الىپ بەرەمٸز» دەگەن ۇسىنىسىن كەلٸنشەگٸنە ايتادى. ٶمٸرلٸك سەرٸگٸ «كەنتاۋداعى كەرٸ اتا-انامدى تاستاپ كەتە المايمىن» دەگەن سوڭ, شاحتاداعى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدٸ. سەبەبٸ جاستايىنان جەتٸمدٸكتٸڭ دەمٸن تاتقان دٷيسەنباي ٷشٸن وتباسى بٸرٸنشٸ ورىندا ەدٸ. ۋاقىت ٶتە كەلە بوكستان قول ٷزٸپ, شاحتاداعى جۇمىسىنا تٷپكٸلٸكتٸ دەن قويىپتى. وسى ورايدا ەستەلٸكتەرٸمەن بٶلٸسٸپ وتىرعان كەيٸپكەرٸمٸز:
«سودان كەيٸن از ۋاقىتتا 10-15 جىل جۇمىس ٸستەگەن تەجٸريبەلٸ ماماندارمەن بٸردەي كٶرسەتكٸشتەرگە قول جەتكٸزٸپ, 6-رازريادتى پروحودشىعا اينالدىم» دەپ جىلى جىميدى.
وسى كەزدە ەڭگٸمەنٸ ول كٸسٸنٸڭ ماراپاتتارىنا بۇردىق.
–يە, ماراپاتتان كەندە بولمادىم. سونىڭ ٸشٸندە مەن ٷشٸن ەڭ قادٸرلٸسٸ – ەڭبەك داڭقى وردەنٸ. كەنتاۋ قالاسىنداعى ەڭبەك داڭقى وردەنٸنٸڭ تولىق كاۆالەرٸ اتاعىنا يە بولعان كٶزٸ تٸرٸ جالعىز ارداگەرمٸن. كەڭەستٸك كەزەڭدە ەڭبەك داڭقى وردەنٸنٸڭ تولىق كاۆالەرٸ سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ دەگەن اتاقپەن تەڭ باعالاناتىن.
وقىرمان ٷشٸن د.پايزيەۆتٸڭ مۇنداي دەرەجەگە قالاي جەتكەنٸ قىزىق بولار دەپ ويلاپ, ونى دا سۇرادىم. 1975 جىلى ە.كالەميستوۆتىڭ بريگاداسى مەتاللۋرگتەر كٷنٸنە وراي اششىساي پوليمەتالل كومبيناتىندا بٷكٸلوداقتىق رەكورد ورناتپاقشى بولادى. سٶيتٸپ, رەكورد ورناتۋى تيٸس 42 ادامنان قۇرالعان بريگادانىڭ قۇرامىنا دٷيسەنباي پايزيەۆ تە شاقىرىلادى. وسى جىلى تامىز ايىندا 31 كٷننٸڭ ٸشٸندە 1651,3 پوگون مەتر كٶلبەۋ كەن قاباتتارىن جەدەل بۇرعىلاۋدان ٶتكٸزٸپ, بٷكٸلوداقتىق رەكورد ورناتىلادى.
–ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ بٸر اۋىسىمدا ادام باسىنا شاققاندا 18,3 تەكشە مەتر كەننەن كەلدٸ. بۇل سول كەزدە وداق بويىنشا ورتاشا كٶرسەتكٸشتەن 5 ەسەگە كٶپ ەدٸ. ەڭبەكتەگٸ وسى تابىسىم ٷشٸن بريگادا قۇرامىنداعى باسقالارمەن بٸرگە مەن دە 1 جەنە 2 دەرەجەلٸ ەڭبەك داڭقى وردەنٸن يەلەندٸم. ال 3 دەرەجەلٸ ەڭبەك داڭقى وردەنٸن 1986 جىلى قۇرمەتتٸ ەڭبەك دەمالىسىنا شىعار كەزدە الدىم. ەڭبەك داڭقى وردەنٸنٸڭ تولىق كاۆالەرٸ اتانۋىم – اششىساي پوليمەتالل كومبيناتىندا قىزمەت ەتكەن 20 جىلدىق ەڭبەگٸمنٸڭ ٶتەۋٸ دەپ بٸلەمٸن. بٷكٸلوداقتىق رەكورد ورناتۋشىلار بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا بولۋىمنىڭ ارقاسىندا اتاعىم اسپانداپ شىعا كەلدٸ. كٶپ ۋاقىت ٶتپەي, وبلىستىق كەڭەستٸڭ دەپۋتاتى بولدىم, قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ سەزٸنە قاتىستىم. كەڭەستەر وداعى تۇسىندا اششىساي پوليمەتالل كومبيناتى «شاحتەرلەر ۇستاحاناسى» دەپ اتالاتىن. بٸزدٸڭ كەن قازۋ ٸسٸندە قول جەتكەن تابىستارىمىز بەن تەجٸريبەمٸزدٸ ٷيرەنۋ ٷشٸن وداق قانا ەمەس, شەتەلدەن ماماندار كەلەتٸن. بٸردە كەنتاۋعا فينلياندييا ەلٸنەن كەلگەن قوناقتاردىڭ بٸرٸ, بٸزدٸڭ بەلۋاردان سۋ كەشٸپ جٷرٸپ, قاراپايىم تەحنيكالىق قوندىرعىنىڭ كٶمەگٸمەن كەن قوپارىپ جٷرگەنٸمٸزدٸ كٶرٸپ: «سٸزدەردٸڭ مىناۋ جانكەشتٸ ەڭبەكتەرٸڭٸز ٷشٸن وردەن ەمەس, ەرقايسىڭىزعا ەسكەرتكٸش تۇرعىزسا دا ارتىق ەمەس» دەگەنٸ بار.
سٶيتٸپ, 1986 جىلى قۇرمەتتٸ ەڭبەك دەمالىسىنا شىققان كەنشٸنٸڭ سىرتقى ٶمٸردە تٸرشٸلٸگٸ مٷلدە باسقا ارناعا بۇرىلادى. 1988 جىلى كسرو جوعارى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتتىعىنا جالپىعا بٸردەي تەڭ جەنە تٶتە سايلاۋ ٶتكٸزٸلەدٸ. كەنتاۋ قالاسىنان ٷش ازامات سايلاۋعا تٷسٸپ, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ قولداۋىنا دٷيسەنباي پايزيەۆ يە بولادى. كەنتاۋ, تٷركٸستان, ارىس قالالارىنىڭ. سوزاق, وتىرار, بەيدٸبەك, ت.ب. جەتٸ اۋداننىڭ اتىنان سايلاۋدىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸندە دە جاقسى نەتيجە كٶرسەتەدٸ.
– اتالعان اۋدانداعى سايلاۋشىلارمەن كٷندە جٷزدەسۋ ۇيىمداستىرامىز. سايلاۋعا تٷسكەن قارسىلاستارىم حالىقپەن كەزدەسۋٸندە بەرٸن ٸستەيمٸن دەپ, ۋەدەنٸ ٷيٸپ-تٶگٸپ بەرٸپ جٷر. مەن قولىمنان كەلەدٸ-اۋ دەگەن شارۋالاردى عانا ٸستەي الاتىنىمدى ايتىپ جٷردٸم. سودان بۇل جولى دا سايلاۋدا جەڭٸپ شىعىپ, كسرو جوعارى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندىم. زاڭ شىعارۋ جەنە قىلمىسپەن كٷرەسۋ كوميتەتٸنٸڭ تۇراقتى مٷشەسٸ رەتٸندە جۇمىس ٸستەدٸم.
قاراپايىم شاحتەردٸڭ كسرو جوعارى كەڭەسٸنە دەپۋتات بولىپ سايلانۋى شىنىمەن ەرەكشە جاعداي ەدٸ. ەندٸ قازاق ازاماتىنىڭ كرەملدە وتىرىپ اتقارعان قىزمەتتەرٸنە توقتالۋدى جٶن كٶرٸپ وتىرمىز. دەپۋتات دٷيسەنباي پايزيەۆ 1991 جىلدارى قازاق جاستارىنىڭ ەسكەري قىزمەتٸن تەك قازاقستان اۋماعىندا عانا ٶتەۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىلداتتىرادى. سونىمەن قاتار ەيەلدەردٸڭ بوسانعاننان كەيٸنگٸ ٷش جىل ەڭبەك ٶتٸلٸ مەن اقشاسىن ساقتاي وتىرىپ, دەمالىسقا شىعۋىن كٶتەرەدٸ. بۇل تۋرالى د.پايزيەۆتٸڭ ٶز اۋزىمەن ايتقىزساق.
– مەندە باعدارلاما, پلاتفورما بولدى. سەبيلٸ بولعان ەيەلدٸ ٷش جىل ٷيٸندە وتىرىپ, ەڭبەك ٶتٸلٸن, اقشاسىن ساقتاۋعا ۇسىنىس جاسادىم. ونى قالاي ٸسكە اسىرعانىمنىڭ ٶزٸ قىزىق. ول كەزدە تەرەشكوۆا كەڭەس وداعى ەيەلدەر كەڭەسٸنٸڭ تٶرايىمى بولاتىن. ول دا دەپۋتات. تەرەشكوۆادان كەيٸن ەيەلدەر كەڭەسٸنٸڭ تٶرايىمى پۋحوۆا بولدى. سەزدە مەسەلەنٸ كٶتەرۋ ٷشٸن مٸندەتتٸ تٷردە تٶرايىم سٶيلەۋ كەرەك. سودان پۋحوۆامەن سٶيلەستٸم. ول ماعان «كٶك قاعازعا 15 رەسپۋبليكا قول قويسىن, كەم دەگەندە 25 ادام بولسىن» دەدٸ. ەسٸرەسە, ورىستار جاعىنا جاقىن ەلدەردٸڭ قولداۋى كەرەك بولدى. ال ولارعا بارسام «بالا تۋىپ نە كەرەك?» دەيدٸ عوي. سٶيتٸپ, مەن ٶزٸمە جاقىن ادامداردى ورتاعا سالىپ جٷرٸپ, تٸزٸمدەگٸ 25 ادامنىڭ قولىن جيناپ كەلدٸم. سوسىن پۋحوۆا شىعىپ سٶز سٶيلەپ, شەشٸم قابىلدانىپ, بۇل مەسەلە شەشٸلدٸ.
