Foto: okg.kz
Tastanbek aǵamyz týraly taǵy da jazýǵa týra kelip tur. Taǵy da qaitara aitýymyzdyń óz sebebi, óz mánisi bar: aǵamyz týraly 60-qa, 70-ke, 75-ke tolǵanda qalam terbegenbiz, jergilikti baspasóz betterinde jariialanǵan. Endi mine, abyzdyń jasy 80-ge keldi. Bir izdi shiyrlai bermeiik, bir sózdi qaitalai bermeiik, basqa qyrynan keleiik dedik. Endeshe, bul joly júregimiz ne deidi eken sony tyńdańyzdar.
Qazaqtyń eskiden qalǵan, halyq júreginde saqtalǵan qara óleńinde:
«Aldyńda qadiri bar aǵań bolsa,
Jigitke asqar ala bel emes pe?
Kemeńger syilasymdy jeńgeń bolsa,
Qazyna taýsylmaityn ken emes pe?!» deitin joldar bar. Osynda aitylǵan aldymyzdaǵy asý bel aǵamyz da, keń peiil jeńgemiz de osylar. Árine, mundai qurmetke ol kisiler ońai jete qoimaǵany belgili. Áitpese aýylda, shań-topyraqqa aýnap ósken, túrli qarapaiym jumystardan kúnge kúigen qara balaǵa mundai ataq, abyroi ózdiginen kelmesi anyq.
Iá, Tákeń elimizdiń Ońtústiginiń qiyr sheti Syrdariia ózeniniń sol jaǵyndaǵy qumdy jazyq Myrzashól jerinde ómirge kelgen. 1944 jyldyń 5 jeltoqsanynda. Soǵystan arnaiy malshylarǵa arnalǵan bronmen jiberilmei qalǵan Ataqul atanyń ekinshi uly, jemisi edi. Balǵyn shaǵy soǵystan keiingi aýyr kúnderge tap kelip, bazarly bal qyzyqty, jadyraǵan jaz kúlkini kórmei ósti. Qatal áke tárbiesi ony jastaiynan dala jumysyna da, úi tirligine de jegip qoidy, tózimdilikke, eńbekqorlyqqa baýlydy.
Qanshama qatal degenmen, bálkim ózi bastan keshken aýyr kezeńdi balalarym kórmesin degen niet boldy ma, qairan áke eń aldymen balasyn oqytýǵa kelgende jibip sala beripti: sol shaǵyn aýyldan bilim izdep alǵashqy bolyp, sonaý Almatyǵa Ataqul atanyń úlken uly Jaqsylyq barypty, baǵy janyp, Almaty memlekettik aýyl sharýashylyǵy institýtynyń agranomiia fakýltetine oqýǵa qabyldanady. Endi úidiń tirshiligi: jazda mal jaiý, shóp oryp, esekpen tasymaldaý, qysta kúndelikti otyn jaryp, úi jylytý siiaqty bas-aiaǵy taýsylmaityn usaq sharýalar balany oiynǵa da jibermei Tastanbekke júkteldi. Sóitip júrip jeti jyldyqty bitirdi. Bul kezde aǵasy da institýt bitirip kórshi Kirov aýdany, «Bolshevik» keńsharynyń №4 bólimshesine aǵa agronom bolyp aýysady. Jeti jyldyqty bitirgen Tastanbekti kórshi aýdandaǵy aýyl sharýashylyǵy tehnikýmyna jiberdi. Tehnikýmdy bitirip aýylǵa kelip, traktor sheberhanada tájiribeden ótti. Biraq, armanshyl kóńil buǵan qanaǵattanbady. Joǵary bilim alsam dep umtyldy. Bilikti de bilimdi keńshar direktory Shablan Dildábekov aǵasyndai bolýdy armandady. Kóp uzamai qazaqtyń memlekettik aýyl sharýshylyǵy institýtynyń agronomiia fakýltetine oqýǵa tústi. Endi direktor bolý armanyna bir taban jaqyndai tústi-aý shamasy. Biraq...
Biraq, ómir degen dúlei kúsh tátti armanyńdy taýdan aqqan tasqyndai buzyp jaryp ketedi eken. Tasekeń de sondai jaǵdaidy basynan keshti. Ol bylai bolypty: buryn da jumys istep, ujym tárbiesin kórgen, úlken-kishili aralasyp úlgergen, iaǵni aqyl toqtatqan jigitimiz oqýdy birden-aq meńgerip ala ketsin. Óitkeni, ózi de bilimge shólirkei kelip edi, eriksiz bas qoidy. Tákeń institýtqa keńshar suranysymen jiberilgen, orta oqysa da stependiiadan qaǵylmasyn biletin edi. Ortasha oqýǵa ózgelerdiń senimi, jasynyń eseigeni, adamgershilik ar-namysyn jibermedi. Sóitip jatpai-turmai degendei izdenip, jaqsy oqydy. Qoǵamdyq jumystarǵa da belsene qatysyp, institýtty úzdik bitirdi. Sodan soń joǵarydan bólingen arnaiy joldamamen aspirantýrada qaldyryldy. Odan soń, aýylǵa kelemin keńsharǵa direktor bolamyn degen armany eriksiz buzyldy. Ózine senim artyp jibergen keńshardyń direktoryna kelip, shynyn aitty. Kópti kórgen, talai jastarǵa qamqorlyq jasap júrgen, eldiń qamyn oilaityn ujym basshysy Shablan Dildábekov aǵasy:
Tastanbek inim, uialma, oqýyńdy jalǵastyra ber, biz jańa bir ǵalym daiyndaýǵa úles qossaq, úlken abyroi emes pe, jolyń bolsyn, – dep aq batasyn berip qanattandyryp jiberdi.
Sonymen...
Iia, sonymen Tastanbek aǵamyzdyń ómirine jańa kezeń, jańa dáýir, jańa arnaǵa betburys boldy. Biz de áńgimemizdi «Inemen qudyq qazǵandai» deitin qiyn da, kúrdeli, mándi de mańyzdy ǵylym salasyndaǵy júrgen jolynyń, alǵan asýlary men jetken jetistikterine toqtala keteiik: Jas aspirant melioratsiia kafedrasynyń meńgerýshisi Nurǵaliev Qajymuhannyń jetekshiligimen Shyǵys Qazaqstan oblysy, Zaisan aýdanynda dalalyq ǵylymi jumystarmen shuǵyldaný bastaldy. Sol jyldan bastap osy ýaqytqa deiin úzilissiz, Qazaq ulttyq agrarlyq ýniversitetinde qyzmet istep keledi. Elimizdiń aýyl sharýashylyǵyna mamandar daiarlaýmen qatar, ol respýblikamyzdyń sýarmaly jerlerin, sý kózderin tiimdi paidalaný baǵytynda úzdiksiz, nátijeli ǵylymi-zertteý jumystaryn júrgizdi. Osy ózekti máseleler boiynsha alty ǵylymi jobanyń jetekshisi bolyp, nátijesinde 250-den astam ǵylymi eńbekteri qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde jariialandy, onyń jeteýi impakt-faktorly jýrnaldarda. Sýarmaly jerlerdi, sý kózderin tiimdi paidalaný, daqyldardy innovatsiialyq ádistermen ósirý máseleleri boiynsha úsh patent alyndy jáne óndiriske 15 usynys jasalyndy. Osy usynystardy fermerlerge jetkizý úshin Jambyl, Túrkistan, Almaty oblystarynyń sharýa qojalyqtaryna, fermerlerge baryp túsiniktemeler berildi. Osy máseleler boiynsha týǵan elimen tyǵyz bailanysta boldy, nátijesinde Maqtaaral jáne Jetisai aýdandarynyń qurmetti azamaty atandy.
Professor Ataqulov Tastanbek elimizge ǵylymi mamandar daiarlaýda Ońtústik Koreia (Lim Sang Cheol), Almaniia (Kaze Heinz Koleez), Latviia (Kestutis Romanetskas), Ózbekstan (Nazarov Hýdaiberdi) siiaqty shetel ǵalymdarymen birge jumystar atqarýda.
Onyń jetekshiligimen úsh doktorlyq, tórt kandidattyq, úsh doktor PhD, on segiz magistrlik dissertatsiialar qorǵalyndy, sonymen qatar stýdentterdiń diplomdyq jumystaryna jetekshilik etildi. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdaryn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin 2004 jyly QR Bilim jáne ǵylym ministrliginiń medalimen, al, 2013 jyly Resei Akademiiasy Prezidiýmynyń sheshimimen A.I.Vavilov atyndaǵy medalmen marapattalǵan, osy jyly QR aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademiiasynyń akademigi bolyp sailandy. Joǵary dárejede sapaly oqýlyqtar daiyndaǵany úshin 2004 jyly A.Baitursynov atyndaǵy qola, al, 2014 jyly altyn medaldardyń iegeri boldy. Aýyl sharýashylyǵyna mamandar daiarlaýǵa sińirgen eńbegi úshin 2005 jyly, «Eren eńbegi úshin», 2024 jyly QR Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń «Eńbek ardageri» medaldarymen marapattalǵan, al, 2007 jyly «QR joǵary oqý oryndarynyń úzdik oqytýshysy» memlekettik grantynyń iegeri boldy.
Qazirgi ýaqytta professor Tastanbek Ataqulov Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýniversitetiniń «Agronomiia, selektsiia jáne biotehnologiia» kafedrasynyń professory qyzmetin atqarýda, sonymen qatar sýarmaly jerlerdi qarqyndy paidalaný baǵytynda ǵylymi jumystaryn jalǵastyryp keledi.
Ekinshi qyry – adamgershiligi, ulttyq dástúrimizge adaldyǵy týraly aitaiyq. Burynnan qalǵan qasietti sózi bar: «Jaqsy bolsa alǵanyń, úiińnen qonaq ketpeidi» Raia Baqdáýletqyzynyń jarqyn qabaǵy, keń peiiline jurt riza. Kórgen-bilgen, tanityndardyń bári bylaisha qonaqqa qushaq jaiý ata-teginen shyqqan deidi. Teginde bar degenge eriksiz toqtaisyz, senesiz.
Biz Tasekeńniń qabyrǵasy eńbekpen qatty dedik. Sportqa da jastaiynan qumartyp ósti. Joǵary oqý ornyna barǵanda ózi quralpy jastardan arnaiy komanda jasaqtady. Tipti, ult ziialylary Oljas Súleimenov, Sanjar Orazov bastaǵan jigitter Tákeńniń komandasynda oinap júrgenin kórgenbiz. Bul da Tákeń taǵlymynyń biri desek artyq bolmas.
Tákeń júrgen jerinde adamdardy jaqsylyqqa, salaýatty ómir súrýge tartyp júredi. Sodan bolar, óziniń júris-turysyna qarai aǵany 80-ge keldi degenge ishtei sengińiz kelmeidi. Iá, osy baǵytyńyzdan taimańyz degimiz keledi.
Tákeńniń tárbiesin kórgender bir aiadai aýyldan onnan asamyz, týǵan aǵasynyń 7 balasy, ápkesiniń 7 balasy sary aýyz balapan bolyp kelip, qanatyn qataityp, qyran bolyp ushty. Onyń ishinde 3-eýi ǵylym kandidaty, qalǵandary aýdan, oblystarda basshylyq salada istedi. Mine, Tákeńniń jemisi, jeńisi, túlep ushqan túlekteri, solardy esitip, kórip keýdesi kóteriledi, maqtanady.
Tákeń jylda týǵan jeri aýylǵa barady, mektep bitirýshilermen kezdesedi, ózim járdem beremin dep shynyn aityp, ýádesin beredi. Sodan balalar kelisimen, Tákeń júgirip júrip, jaiǵastyrady, bilimin tekseredi, baǵyt-baǵdar silteidi.
Sózimizdiń basynda biz qazaqtyń ejelgi qara óleńinen «Aldyńda qadiri bar aǵań bolsa» degen joldardy tilge tiek ettik. Taýyp aitylǵan eken. Bizdiń aldymyzda asqar taý bolyp, qadiri bar taý tulǵaly asyl aǵamyz Tastanbek Ataqululy tur. Myzǵymai, mújilmei, jartastai tura berińiz degimiz keledi.
Aǵa týraly ótken jazbalarymnyń birinde ataqty Tumanbai Moldaǵaliev aqynnyń bir shýmaq óleń joldaryn mysalǵa alǵan ekenmin. Sózimniń sońyn áli de sol niet, pikirdemin degendi aitqym kelip tur:
«Qiqýlarda alda shapqan qarakók,
Júreginde meiirimdi janady ot.
Alpystan da, jetpisten de,
seksennen,
Janǵan ottai, jarǵa soqpai
aman ót!»
Aman bolyńyz, ardaqty Aǵa!
Jolbarys TILEÝULY,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalisi.
