فوتو: okg.kz
تاستانبەك اعامىز تۋرالى تاعى دا جازۋعا تۋرا كەلٸپ تۇر. تاعى دا قايتارا ايتۋىمىزدىڭ ٶز سەبەبٸ, ٶز مەنٸسٸ بار: اعامىز تۋرالى 60-قا, 70-كە, 75-كە تولعاندا قالام تەربەگەنبٸز, جەرگٸلٸكتٸ باسپاسٶز بەتتەرٸندە جارييالانعان. ەندٸ مٸنە, ابىزدىڭ جاسى 80-گە كەلدٸ. بٸر ٸزدٸ شيىرلاي بەرمەيٸك, بٸر سٶزدٸ قايتالاي بەرمەيٸك, باسقا قىرىنان كەلەيٸك دەدٸك. ەندەشە, بۇل جولى جٷرەگٸمٸز نە دەيدٸ ەكەن سونى تىڭداڭىزدار.
قازاقتىڭ ەسكٸدەن قالعان, حالىق جٷرەگٸندە ساقتالعان قارا ٶلەڭٸندە:
«الدىڭدا قادٸرٸ بار اعاڭ بولسا,
جٸگٸتكە اسقار الا بەل ەمەس پە?
كەمەڭگەر سىيلاسىمدى جەڭگەڭ بولسا,
قازىنا تاۋسىلمايتىن كەن ەمەس پە?!» دەيتٸن جولدار بار. وسىندا ايتىلعان الدىمىزداعى اسۋ بەل اعامىز دا, كەڭ پەيٸل جەڭگەمٸز دە وسىلار. ەرينە, مۇنداي قۇرمەتكە ول كٸسٸلەر وڭاي جەتە قويماعانى بەلگٸلٸ. ەيتپەسە اۋىلدا, شاڭ-توپىراققا اۋناپ ٶسكەن, تٷرلٸ قاراپايىم جۇمىستاردان كٷنگە كٷيگەن قارا بالاعا مۇنداي اتاق, ابىروي ٶزدٸگٸنەن كەلمەسٸ انىق.
يە, تەكەڭ ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸگٸنٸڭ قيىر شەتٸ سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ سول جاعىنداعى قۇمدى جازىق مىرزاشٶل جەرٸندە ٶمٸرگە كەلگەن. 1944 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا. سوعىستان ارنايى مالشىلارعا ارنالعان برونمەن جٸبەرٸلمەي قالعان اتاقۇل اتانىڭ ەكٸنشٸ ۇلى, جەمٸسٸ ەدٸ. بالعىن شاعى سوعىستان كەيٸنگٸ اۋىر كٷندەرگە تاپ كەلٸپ, بازارلى بال قىزىقتى, جادىراعان جاز كٷلكٸنٸ كٶرمەي ٶستٸ. قاتال ەكە تەربيەسٸ ونى جاستايىنان دالا جۇمىسىنا دا, ٷي تٸرلٸگٸنە دە جەگٸپ قويدى, تٶزٸمدٸلٸككە, ەڭبەكقورلىققا باۋلىدى.
قانشاما قاتال دەگەنمەن, بەلكٸم ٶزٸ باستان كەشكەن اۋىر كەزەڭدٸ بالالارىم كٶرمەسٸن دەگەن نيەت بولدى ما, قايران ەكە ەڭ الدىمەن بالاسىن وقىتۋعا كەلگەندە جٸبٸپ سالا بەرٸپتٸ: سول شاعىن اۋىلدان بٸلٸم ٸزدەپ العاشقى بولىپ, سوناۋ الماتىعا اتاقۇل اتانىڭ ٷلكەن ۇلى جاقسىلىق بارىپتى, باعى جانىپ, الماتى مەملەكەتتٸك اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اگرانومييا فاكۋلتەتٸنە وقۋعا قابىلدانادى. ەندٸ ٷيدٸڭ تٸرشٸلٸگٸ: جازدا مال جايۋ, شٶپ ورىپ, ەسەكپەن تاسىمالداۋ, قىستا كٷندەلٸكتٸ وتىن جارىپ, ٷي جىلىتۋ سيياقتى باس-اياعى تاۋسىلمايتىن ۇساق شارۋالار بالانى ويىنعا دا جٸبەرمەي تاستانبەككە جٷكتەلدٸ. سٶيتٸپ جٷرٸپ جەتٸ جىلدىقتى بٸتٸردٸ. بۇل كەزدە اعاسى دا ينستيتۋت بٸتٸرٸپ كٶرشٸ كيروۆ اۋدانى, «بولشەۆيك» كەڭشارىنىڭ №4 بٶلٸمشەسٸنە اعا اگرونوم بولىپ اۋىسادى. جەتٸ جىلدىقتى بٸتٸرگەن تاستانبەكتٸ كٶرشٸ اۋدانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنا جٸبەردٸ. تەحنيكۋمدى بٸتٸرٸپ اۋىلعا كەلٸپ, تراكتور شەبەرحانادا تەجٸريبەدەن ٶتتٸ. بٸراق, ارمانشىل كٶڭٸل بۇعان قاناعاتتانبادى. جوعارى بٸلٸم السام دەپ ۇمتىلدى. بٸلٸكتٸ دە بٸلٸمدٸ كەڭشار ديرەكتورى شابلان دٸلدەبەكوۆ اعاسىنداي بولۋدى ارماندادى. كٶپ ۇزاماي قازاقتىڭ مەملەكەتتٸك اۋىل شارۋشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اگرونومييا فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷستٸ. ەندٸ ديرەكتور بولۋ ارمانىنا بٸر تابان جاقىنداي تٷستٸ-اۋ شاماسى. بٸراق...
بٸراق, ٶمٸر دەگەن دٷلەي كٷش تەتتٸ ارمانىڭدى تاۋدان اققان تاسقىنداي بۇزىپ جارىپ كەتەدٸ ەكەن. تاسەكەڭ دە سونداي جاعدايدى باسىنان كەشتٸ. ول بىلاي بولىپتى: بۇرىن دا جۇمىس ٸستەپ, ۇجىم تەربيەسٸن كٶرگەن, ٷلكەن-كٸشٸلٸ ارالاسىپ ٷلگەرگەن, ياعني اقىل توقتاتقان جٸگٸتٸمٸز وقۋدى بٸردەن-اق مەڭگەرٸپ الا كەتسٸن. ٶيتكەنٸ, ٶزٸ دە بٸلٸمگە شٶلٸركەي كەلٸپ ەدٸ, ەرٸكسٸز باس قويدى. تەكەڭ ينستيتۋتقا كەڭشار سۇرانىسىمەن جٸبەرٸلگەن, ورتا وقىسا دا ستەپەندييادان قاعىلماسىن بٸلەتٸن ەدٸ. ورتاشا وقۋعا ٶزگەلەردٸڭ سەنٸمٸ, جاسىنىڭ ەسەيگەنٸ, ادامگەرشٸلٸك ار-نامىسىن جٸبەرمەدٸ. سٶيتٸپ جاتپاي-تۇرماي دەگەندەي ٸزدەنٸپ, جاقسى وقىدى. قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە قاتىسىپ, ينستيتۋتتى ٷزدٸك بٸتٸردٸ. سودان سوڭ جوعارىدان بٶلٸنگەن ارنايى جولدامامەن اسپيرانتۋرادا قالدىرىلدى. ودان سوڭ, اۋىلعا كەلەمٸن كەڭشارعا ديرەكتور بولامىن دەگەن ارمانى ەرٸكسٸز بۇزىلدى. ٶزٸنە سەنٸم ارتىپ جٸبەرگەن كەڭشاردىڭ ديرەكتورىنا كەلٸپ, شىنىن ايتتى. كٶپتٸ كٶرگەن, تالاي جاستارعا قامقورلىق جاساپ جٷرگەن, ەلدٸڭ قامىن ويلايتىن ۇجىم باسشىسى شابلان دٸلدەبەكوۆ اعاسى:
تاستانبەك ٸنٸم, ۇيالما, وقۋىڭدى جالعاستىرا بەر, بٸز جاڭا بٸر عالىم دايىنداۋعا ٷلەس قوسساق, ٷلكەن ابىروي ەمەس پە, جولىڭ بولسىن, – دەپ اق باتاسىن بەرٸپ قاناتتاندىرىپ جٸبەردٸ.
سونىمەن...
ييا, سونىمەن تاستانبەك اعامىزدىڭ ٶمٸرٸنە جاڭا كەزەڭ, جاڭا دەۋٸر, جاڭا ارناعا بەتبۇرىس بولدى. بٸز دە ەڭگٸمەمٸزدٸ «ينەمەن قۇدىق قازعانداي» دەيتٸن قيىن دا, كٷردەلٸ, مەندٸ دە ماڭىزدى عىلىم سالاسىنداعى جٷرگەن جولىنىڭ, العان اسۋلارى مەن جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸنە توقتالا كەتەيٸك: جاس اسپيرانت مەليوراتسييا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ نۇرعاليەۆ قاجىمۇحاننىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن شىعىس قازاقستان وبلىسى, زايسان اۋدانىندا دالالىق عىلىمي جۇمىستارمەن شۇعىلدانۋ باستالدى. سول جىلدان باستاپ وسى ۋاقىتقا دەيٸن ٷزٸلٸسسٸز, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە قىزمەت ٸستەپ كەلەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ماماندار دايارلاۋمەن قاتار, ول رەسپۋبليكامىزدىڭ سۋارمالى جەرلەرٸن, سۋ كٶزدەرٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ باعىتىندا ٷزدٸكسٸز, نەتيجەلٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. وسى ٶزەكتٸ مەسەلەلەر بويىنشا التى عىلىمي جوبانىڭ جەتەكشٸسٸ بولىپ, نەتيجەسٸندە 250-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەرٸ قازاق, ورىس, اعىلشىن تٸلدەرٸندە جارييالاندى, ونىڭ جەتەۋٸ يمپاكت-فاكتورلى جۋرنالداردا. سۋارمالى جەرلەردٸ, سۋ كٶزدەرٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ, داقىلداردى يننوۆاتسييالىق ەدٸستەرمەن ٶسٸرۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٷش پاتەنت الىندى جەنە ٶندٸرٸسكە 15 ۇسىنىس جاسالىندى. وسى ۇسىنىستاردى فەرمەرلەرگە جەتكٸزۋ ٷشٸن جامبىل, تٷركٸستان, الماتى وبلىستارىنىڭ شارۋا قوجالىقتارىنا, فەرمەرلەرگە بارىپ تٷسٸنٸكتەمەلەر بەرٸلدٸ. وسى مەسەلەلەر بويىنشا تۋعان ەلٸمەن تىعىز بايلانىستا بولدى, نەتيجەسٸندە ماقتاارال جەنە جەتٸساي اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى اتاندى.
پروفەسسور اتاقۇلوۆ تاستانبەك ەلٸمٸزگە عىلىمي ماماندار دايارلاۋدا وڭتٷستٸك كورەيا (Lim Sang Cheol), المانييا (Kaze Heinz Koleez), لاتۆييا (Kestutis Romaنەتسكاس), ٶزبەكستان (نازاروۆ حۋدايبەردٸ) سيياقتى شەتەل عالىمدارىمەن بٸرگە جۇمىستار اتقارۋدا.
ونىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن ٷش دوكتورلىق, تٶرت كانديداتتىق, ٷش دوكتور PhD, ون سەگٸز ماگيسترلٸك ديسسەرتاتسييالار قورعالىندى, سونىمەن قاتار ستۋدەنتتەردٸڭ ديپلومدىق جۇمىستارىنا جەتەكشٸلٸك ەتٸلدٸ. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىن دامىتۋعا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ٷشٸن 2004 جىلى قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ مەدالٸمەن, ال, 2013 جىلى رەسەي اكادەميياسى پرەزيديۋمىنىڭ شەشٸمٸمەن ا.ي.ۆاۆيلوۆ اتىنداعى مەدالمەن ماراپاتتالعان, وسى جىلى قر اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ بولىپ سايلاندى. جوعارى دەرەجەدە ساپالى وقۋلىقتار دايىنداعانى ٷشٸن 2004 جىلى ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قولا, ال, 2014 جىلى التىن مەدالداردىڭ يەگەرٸ بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا ماماندار دايارلاۋعا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ٷشٸن 2005 جىلى, «ەرەن ەڭبەگٸ ٷشٸن», 2024 جىلى قر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ «ەڭبەك ارداگەرٸ» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان, ال, 2007 جىلى «قر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ٷزدٸك وقىتۋشىسى» مەملەكەتتٸك گرانتىنىڭ يەگەرٸ بولدى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا پروفەسسور تاستانبەك اتاقۇلوۆ قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ «اگرونومييا, سەلەكتسييا جەنە بيوتەحنولوگييا» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى قىزمەتٸن اتقارۋدا, سونىمەن قاتار سۋارمالى جەرلەردٸ قارقىندى پايدالانۋ باعىتىندا عىلىمي جۇمىستارىن جالعاستىرىپ كەلەدٸ.
ەكٸنشٸ قىرى – ادامگەرشٸلٸگٸ, ۇلتتىق دەستٷرٸمٸزگە ادالدىعى تۋرالى ايتايىق. بۇرىننان قالعان قاسيەتتٸ سٶزٸ بار: «جاقسى بولسا العانىڭ, ٷيٸڭنەن قوناق كەتپەيدٸ» رايا باقدەۋلەتقىزىنىڭ جارقىن قاباعى, كەڭ پەيٸلٸنە جۇرت ريزا. كٶرگەن-بٸلگەن, تانيتىنداردىڭ بەرٸ بىلايشا قوناققا قۇشاق جايۋ اتا-تەگٸنەن شىققان دەيدٸ. تەگٸندە بار دەگەنگە ەرٸكسٸز توقتايسىز, سەنەسٸز.
بٸز تاسەكەڭنٸڭ قابىرعاسى ەڭبەكپەن قاتتى دەدٸك. سپورتقا دا جاستايىنان قۇمارتىپ ٶستٸ. جوعارى وقۋ ورنىنا بارعاندا ٶزٸ قۇرالپى جاستاردان ارنايى كوماندا جاساقتادى. تٸپتٸ, ۇلت زييالىلارى ولجاس سٷلەيمەنوۆ, سانجار ورازوۆ باستاعان جٸگٸتتەر تەكەڭنٸڭ كومانداسىندا ويناپ جٷرگەنٸن كٶرگەنبٸز. بۇل دا تەكەڭ تاعلىمىنىڭ بٸرٸ دەسەك ارتىق بولماس.
تەكەڭ جٷرگەن جەرٸندە ادامداردى جاقسىلىققا, سالاۋاتتى ٶمٸر سٷرۋگە تارتىپ جٷرەدٸ. سودان بولار, ٶزٸنٸڭ جٷرٸس-تۇرىسىنا قاراي اعانى 80-گە كەلدٸ دەگەنگە ٸشتەي سەنگٸڭٸز كەلمەيدٸ. يە, وسى باعىتىڭىزدان تايماڭىز دەگٸمٸز كەلەدٸ.
تەكەڭنٸڭ تەربيەسٸن كٶرگەندەر بٸر اياداي اۋىلدان وننان اسامىز, تۋعان اعاسىنىڭ 7 بالاسى, ەپكەسٸنٸڭ 7 بالاسى سارى اۋىز بالاپان بولىپ كەلٸپ, قاناتىن قاتايتىپ, قىران بولىپ ۇشتى. ونىڭ ٸشٸندە 3-ەۋٸ عىلىم كانديداتى, قالعاندارى اۋدان, وبلىستاردا باسشىلىق سالادا ٸستەدٸ. مٸنە, تەكەڭنٸڭ جەمٸسٸ, جەڭٸسٸ, تٷلەپ ۇشقان تٷلەكتەرٸ, سولاردى ەسٸتٸپ, كٶرٸپ كەۋدەسٸ كٶتەرٸلەدٸ, ماقتانادى.
تەكەڭ جىلدا تۋعان جەرٸ اۋىلعا بارادى, مەكتەپ بٸتٸرۋشٸلەرمەن كەزدەسەدٸ, ٶزٸم جەردەم بەرەمٸن دەپ شىنىن ايتىپ, ۋەدەسٸن بەرەدٸ. سودان بالالار كەلٸسٸمەن, تەكەڭ جٷگٸرٸپ جٷرٸپ, جايعاستىرادى, بٸلٸمٸن تەكسەرەدٸ, باعىت-باعدار سٸلتەيدٸ.
سٶزٸمٸزدٸڭ باسىندا بٸز قازاقتىڭ ەجەلگٸ قارا ٶلەڭٸنەن «الدىڭدا قادٸرٸ بار اعاڭ بولسا» دەگەن جولداردى تٸلگە تيەك ەتتٸك. تاۋىپ ايتىلعان ەكەن. بٸزدٸڭ الدىمىزدا اسقار تاۋ بولىپ, قادٸرٸ بار تاۋ تۇلعالى اسىل اعامىز تاستانبەك اتاقۇلۇلى تۇر. مىزعىماي, مٷجٸلمەي, جارتاستاي تۇرا بەرٸڭٸز دەگٸمٸز كەلەدٸ.
اعا تۋرالى ٶتكەن جازبالارىمنىڭ بٸرٸندە اتاقتى تۇمانباي مولداعاليەۆ اقىننىڭ بٸر شۋماق ٶلەڭ جولدارىن مىسالعا العان ەكەنمٸن. سٶزٸمنٸڭ سوڭىن ەلٸ دە سول نيەت, پٸكٸردەمٸن دەگەندٸ ايتقىم كەلٸپ تۇر:
«قيقۋلاردا الدا شاپقان قاراكٶك,
جٷرەگٸندە مەيٸرٸمدٸ جانادى وت.
الپىستان دا, جەتپٸستەن دە,
سەكسەننەن,
جانعان وتتاي, جارعا سوقپاي
امان ٶت!»
امان بولىڭىز, ارداقتى اعا!
جولبارىس تٸلەۋۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتٸ جۋرناليسٸ.
