QR Mádeniet jáne sport ministrligi Til saiasaty komiteti, Shaisultan Shaiahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy Qyzylordada latyn grafikasyna negizdelgen jańa emle erejeler jobasyn synamadan ótkizdi.
Qyzylorda oblystyq jáne qalalyq ákimdik ǵimaratynda Sh. Shaiahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń atqarýshy direktory Erbol Tileshov, direktordyń orynbasary Liza Esbosynova, ádisteme bóliminiń ǵylymi qyzmetkeri Mariiash Dármenova, orfografiia bóliminiń ǵylymi qyzmetkeri Almajan Kadirhan synaq saýalnama júrgizdi.
Sondai-aq synaq saýalnama alýshylar men birge Qazaq álipbiin latyn grafikasyna kóshirý boiynsha aqparttyq nasihat jumys tobynyń jetekshisi, Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til – Qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń atqarýshy direktory, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty Erbol Tileshov, «Memlekettik tildi damytý institýty» JShS-niń atqarýshy direktory, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty Bijomart Qapalbek, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýniversitetiniń qaýymdastyrylǵan professory, kafedra meńgerýshisi, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent Aman Abasilov, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýniversitetiniń aǵa oqytýshysy, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent Bolat Boranbai synamaǵa qatysýshylar aldynda Qazaq álipbiin latyn grafikasyna kóshýdiń mańyzdylyǵyn ǵylymi negizderge súiene otyryp túsindirdi.
«Elimizde latyn grafikasyndaǵy álipbige kóshýdiń birneshe sebepteri bar. Birinshiden, Elbasy aitqandai, bizge kirill álipbii saiasi sebeptermen keldi. Sonyń nátijesinde qazaqtyń tól jazý emlesine nuqsan keltirildi. Ol mamandar tarapynan táýelsizdik kezeńinde ǵana ashyq aityla bastady. Jalpy álemdegi órkenietti elderdiń álipbiine kóz salsaq, onda naǵyz jetilgen álipbiler kóp dybysty meilinshe az tańbamen beredi. Máselen, aǵylshyn tilindegi 45 dybys 26 tańbamen, frantsýz tilindegi 35 dybys dál osylai 26 tańbamen beriledi. Qazirgi kirill grafikasyndaǵy qazaq álipbiinde bizdiń tól 28 dybysymyz 42 tańba arqyly berilgen. Osydan-aq qoldanystaǵy osy álipbidiń til tabiǵatyna qaishy ekendigi kórinip tur. Sonymen birge, bul álipbide qazaq tiliniń tól dybystyq júiesinde kezdespeitin artyq tańbalar bar. Latyn grafikasyndaǵy jańa álipbi bizdi osyndai qajetsizdik pen yńǵaisyzdyqtan aryltady. Ekinshiden, dúniejúzindegi túrki halyqtarynyń 60 paiyzdan astamy osy latyn álipbiinde. Qazir túrki tildes halyqtardyń 7 derbes memleketi bar: Ázirbaijan, Kipr Túrkiia respýblikasy, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Túrkiia, Túrkimenstan. Osylardyń Qazaqstan men Qyrǵyzstannan basqasy latyn álipbiinde. Iaǵni, Qazaqstan ortaq túrkilik álipbilik júieden tys tur. Túrki halyqtarynyń kóne zamannan qalyptasqan mádeni-tarihi tamyrlastyǵyn jáne osyndai rýhani qatynastyń qazirgidei jańa deńgeide damyp jatqanyn oilasaq, onda Qazaq eliniń ózge álipbide qala berýi osyndai sabaqtastyq pen tamyrlastyqqa qaishy keledi. Úshinshiden, halyqaralyq qaýymdastyqta Elbasy aitqandai, latyn tańbaly álipbidiń mańyzy zor.»- dedi Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til – Qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń atqarýshy direktory, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty Erbol Tileshov.
Shynymen latyn álipbiine ótýdiń alǵashqy satysynda kezdesetin keibir erekshelikterdi ortaǵa saldy. «Qazaq álipbii latyn grafikasyna kóshkende týyndaityn keibir qiyndyqtar bar. Olar – turaqty emes, ýaqytsha qiyndyqtar. Birinshiden, halyqtyń jańa álipbige kóz daǵdysy men qol daǵdysy úirený úshin belgili bir ýaqyt qajet. Ol úshin aqparat quraldarynda nasihat jáne mashyqtandyrý jumystary júrgizilip, buqara halyq jańa álipbige tezirek beiimdelýi qajet. Ekinshiden, kirill álipbiindegi ádebietter jańa álipbige kóshirilýi de belgili bir ýaqyttyq mejeni tileidi. Ol úshin ár saladan eń mańyzdy delingen ádebietterdiń tizimi jasalynyp, memlekettik tapsyrys boiynsha sol ádebietterdiń shyǵarylýy qolǵa alynǵany abzal. Bul arada burynǵy kirill álipbii men jańa qabyldanǵan latyn álipbiiniń birneshe jyl qatar júretinin de umytpaýymyz kerek. Ol jóninde osy maqalasynda Elbasy: «Árine, jańa álipbige beiimdelý kezeńinde belgili bir ýaqyt kirillitsa alfaviti de qoldanyla turady», – dedi. Úshinshiden, keibir adamdar kirill álipbiinen latyn álipbiine kóshsek, memlekettik tildi úirený qiyndaidy degendi aitady, biraq til úirenýdiń tikelei álipbige bailanysty emes ekendigin búginde aǵylshyn, qytai jáne basqa tilderdi úirenip jatqan balalarymyz ben jastarymyzdyń tájiribesi aiqyn ańǵartyp otyr» – dep oiyn túiindedi Erbol Tileshov.
Synamaǵa Qyzylorda oblysynyń barlyq basqarmalar, departamentter, ákimdikter qyzmetkerleri, oqytý ortalyqtarynyń oqytýshylary men ádiskerleri, áskeri qyzmetshiler qatysty. Synaqqa jalpy sany 500 adam qatysty, onyń ishinde jartysynan kóbi basqarmalardyń qyzmetkerleri.
«Jazýymyzdyń negizi bolyp tabylatyn latyn grafikasy negizdelgen emle erejeler jobasy synamasy mańyzdy. Ol el bolashaǵy – búgingi jastardyń durys qalyptasýyna, bəsekege qabiletti maman bolýyna, saýatty urpaq retinde ósýine, saiyp kelgende, əlemdik arenada sapaly qazaqstandyq tulǵa retinde óz ornyn tabýyna úlken sep bolatynyna kózimiz jetti. Biz tarihi kezeńde ómir súrip, eńbek etip otyrmyz. Bizdiń búgingi mańyzdy memlekettik qadamdarymyz erteńgi kún qamy. Osy turǵydan kelgende, elimizdegi ərbir saiasi sheshimniń ulttyq məni zor, sonyń ishinde latyn grafikasy negizindegi əlipbiimizdiń orny biregei. Sol úshin de búgingi synama nátejeleri erteńgi eleýli ózgeristerge, Hám emle erejesiniń alǵashqy baspaldaǵy bolary sózsiz»-dedi Sh. Shaiahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy direktorynyń orynbasary Liza Esbosynova.
Sondyqtan latynnegizidi álipbidiń emlesiniń sońǵy nusqasyn jetildirýde jastarmen, til mamandarymen sanasyp, olardyń oiyn eskerýdiń negizi osy-synama qortyntysyna bailanysty. Synaqqa qatysqan qaýym jańa álipbidiń jobasyna zor qyzyǵýshylyq tanytty, olar ózara pikir almasyp, qyzý talqylady.
