Bul gospitaldardyń jaralylardy 1941 jyldyń 25 qyrkúiegine deiin qabyldaýǵa daiyn bolýy kerektigi atap kórsetilgen.
Gospitaldardy maman-dárigerlermen, meditsinalyq quraldarmen, kóliktermen, jihaz jáne basqa kerek-jaraqtarmen qamtamasyz etý qajettigi de aitylady.
Eńbekshiler depýtattary oblystyq keńesi atqarý komiteti men oblystyq partiia komiteti biýrosynyń «Oralǵa keletin evakogospitaldardy ornalastyrý týraly» qaýlysynda qalada 1500 adamǵa arnalǵan evakogospital ornalastyrylatyny aitylǵan. Bul úshin Sovet (qazirgi N.Nazarbaev dańǵyly) kóshesi 81-mekenjaiyndaǵy aýyl sharýashylyǵy tehnikýmy jataqhanasy, Sovet kóshesi 103-tegi memlekettik parohod sharýashylyǵy basqarmasy, Sovet kóshesi 109-daǵy pedinstitýttyń burynǵy ǵimaraty, Sovet kóshesi 108-degi №5 orta mektep jáne qymyzben emdeý ornyn (Kýmysolechebnitsa) berý kózdelgen.
Arhiv qujattaryna qaraǵanda, Oralda gospitaldyń ekeýi 1941 jylǵy 9 qazannan jáne bireýi 17 qazannan jumys jasai bastaǵan.
Úsh qabatty Kirov (Karev) úiinde ornalasqan №3974 gospitaldyń bastyǵy 2 dárejeli áskeri dáriger Ostretsov, komissary aǵa saiasi jetekshi Korolevskii bolǵan. Smeta boiynsha gospital 500 tósekke eseptelgen.
Batýrin (qazir M.Yqsanov) kóshesindegi №3975 gospitaldyń bastyǵy 3 dárejeli áskeri dáriger I.Kýznetsov, komissary saiasi jetekshi Gorbachev bolǵan. Burynǵy perzenthana, týbdispanser jáne jetijyldyq qazaq mektebi ǵimaratynda oryn tepken bul gospital 600 tósekke eseptelgen 5 korpýstan turǵan.
Qaladan 15 shaqyrym jerdegi Kýmyskada ornalasqan 155 tósektik №4111 gospitalǵa 2 dárejeli áskeri dáriger A.Sviridov pen komissar Kostiýkov basshylyq etken.
Gospitaldardyń aldyńǵy ekeýi SSSR Densaýlyq saqtaý halyq komissariatyna baǵynsa, endi bireýi Búkilodaqtyq kásipodaqtardyń ortalyq keńesine (VTsSPS) qaraǵan.
Sonymen qatar úkimet sheshimine sáikes 1942 jyldyń 1 qańtaryna deiingi merzimge jaralylardy qabyldaý úshin qosymsha 200 tósektik evakogospitaldy jasaqtaý qajet bolǵan. Soǵan sáikes eńbekshiler depýtattary oblystyq keńesi atqarý komiteti burynǵy №5 mektepte №3011 jáne burynǵy pedinstitýt ǵimaratynda №2997 gospitaldy ornalastyrý jóninde sheshim qabyldaǵan.
Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystaryndaǵy evakogospitaldardy tekserý kezinde birqatar iri kemshilikterdiń anyqtalǵany, soǵan bailanysty jaýapty adamdardyń ornynan alynǵany da arhivte kórinis tapqan.
Batys Qazaqstan oblystyq densaýlyq saqtaý bólimi 1942 jyly 1 qańtarda oblys aýmaǵynda 5 evakogospitaldyń bolǵandyǵyn málimdegen:
|
Gospital nómiri |
Tósek sany |
Qyzmetkerler sany |
|
3 974 |
500 |
186 |
|
3 975 |
600 |
206 |
|
4 111 |
200 |
105 |
|
3 011 |
200 |
105 |
|
2 997 |
300 |
138 |
Taǵy bir arhivtik qujatta №3974, №3975 jáne №4111 gospitaldaǵy tósek sany 1 300 bolsa, 1942 jylǵy 1 mamyrdaǵy málimet boiynsha sonyń 824-inde jaralylar jatqan.
Tekserýshiler bolǵan kezde №3975 gospitalda (bastyǵy Kýznetsov, komissary Kýdriashov) jaralylardy emdeý jumysy jaqsy uiymdastyrylǵany atap ótilgen. Gospital basshylyǵy emdelip shyqqan jaýyngerler men komandirlerden alǵys alsa, qabyrǵa gazetinde bólimshe bastyǵy, dáriger Lidiia Belovaǵa rizashylyq bildirilgen. Sondai-aq saiasi-kópshilik jáne mádeni-tárbielik jumystardyń kóptep ótkiziletini de aitylǵan.
1942 jylǵy 1 qańtar men 1 mamyrdyń aralyǵynda №3974 gospitalda emdelgenderdiń 42 paiyzy, №3975 gospitaldan 37,1 paiyzy jáne №4111 gospitaldan 0,9 paiyzy jaýyngerler sapyna qaita qosylǵan.
Aita keteiik, №3974 gospital ornalasqan Karev úii sol qalpynda saqtalǵan. Zamanynda asa kórnekti bolǵan ǵimaratty belgili kópes Aleksandr Karev 1900 jyly saldyrǵan. Qazirgi N.Nazarbaev dańǵyly men A.Karev kósheleri qiylysynda turǵan úsh qabatty ǵimaratta bastapqyda qonaqúi, ofitserler jinalysynyń klýby bolǵan. Keńes dáýirinde Kirov úii dep atalǵan ǵimaratta kóptegen mekemeler, sonyń ishinde oblystyq «Oral óńiri» jáne «Priýrale» gazetteriniń redaktsiialary ornalasty. Keiin munda Ǵ.Qurmanǵaliev atyndaǵy oblystyq filarmoniia men J.Moldaǵaliev atyndaǵy oblystyq ǵylymi-ámbebap kitaphanasy qaldy.
Óńirge tanymal ardager-ustaz, tyl eńbekkeri, 95 jastaǵy Merýert Joldyqaiyrova soǵys jyldary Oral pedagogikalyq institýtynda bilim ala júrip, jumys ta jasaǵan.
«Men 1942 jyly institýttyń 1 kýrsynda oqityn edim. Jaǵdaidyń qiyndyǵyna bailanysty №4 qazaq orta mektebinde (qazir daryndy balalarǵa arnalǵan mamandandyrylǵan S.Seifýllin atyndaǵy №11 oblystyq mektep-internaty) aǵa pioner vojatyi bolyp eńbek ettim. Gospitaldardy aralap, pionerlerdiń kúshimen kontsert qoiatynbyz. Solardyń ishindegi eń úlkeni Karev úiindegisi edi. Jaralylardyń hat jazýyna, boi jazyp, serýendeýine kómektesetinbiz. Stalingrad maidanynyń jaqyndyǵyna bailanysty basqa mekteptermen qatar bizdiń bilim ordasy da jabylyp, ǵimaraty gospitalǵa ainaldyryldy. Keiin mektepter qaita ashyldy», - deidi ol.
BQO qorǵanys isteri jónindegi departamentten alynǵan málimetke qaraǵanda, soǵys kezinde oblysqa №2343, 1806, 304, 2997, 3011, 4111 jáne 3261 jyljymaly gospitaldar kóship kelgen. 1941 jyldyń shilde aiynda oblystyq áskeri komissariattyń sheshimimen №3974 (bastyǵy – 3 dárejeli áskeri dáriger Ostretsov), №3975 (bastyǵy – 3 dárejeli áskeri dáriger Kýznetsov) gospital qurylyp, oǵan oblys dárigerleri tartylǵan.
Oblystyń Jánibek aýdanynda №1584 evakogospitalda Stalingrad maidanynda jaralanǵan 750 adam emdelip shyǵyp, 93 adam qaitys bolyp, baýyrlastar ziratyna jerlengen.
Stalingrad maidanyna tiip turǵandyqtan, Batys Qazaqstan oblysynyń Jánibek, Orda (qazir Bókei ordasy) aýdandary soǵys jaǵdaiynda dep jariialanǵany málim. Osy mańdaǵy turǵyndar soǵys demin aiqyn sezindi. Jaý, ásirese, temirjol ótetin Jánibek, Saiqyn, Shońai stansalaryn jii-jii bombalady.
Ólketanýshy-jýrnalist, soǵystan qaitpai qalǵan bozdaqtar taǵdyryn zerttep júrgen Ahmediiar Batyrhanov Stalingradtan Jánibekke №1584 gospitaldyń kóshirilgenin jetkizdi. Osyndaǵy mektepte ornalasqan evakogospital 1942 jylǵy shildeden 1943 jyldyń jazyna deiin jumys istegen.
«Jánibektegi evakogospitalda buryn 140 jaýynger qaitys boldy delinip keldi. Jaqynda reseilik iz kesýshiler taǵy 71 adamnyń Jánibek gospitalinde kóz jumǵanyn anyqtady. Sonda qazir 211-ge jetti», - deidi A.Batyrhanov.
Demek, Batys Qazaqstan oblysynda ornalasqan gospitaldar tarihy áli de naqtylai túsýdi qajet etedi.
