ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە ورالداعى كارەۆ ٷيٸندە دە گوسپيتال ورنالاستى

بۇل گوسپيتالداردىڭ جارالىلاردى 1941 جىلدىڭ 25 قىركٷيەگٸنە دەيٸن قابىلداۋعا دايىن بولۋى كەرەكتٸگٸ اتاپ كٶرسەتٸلگەن.

گوسپيتالداردى مامان-دەرٸگەرلەرمەن, مەديتسينالىق قۇرالدارمەن, كٶلٸكتەرمەن, جيھاز جەنە باسقا كەرەك-جاراقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتٸگٸ دە ايتىلادى. 

ەڭبەكشٸلەر دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسٸ اتقارۋ كوميتەتٸ مەن وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸ بيۋروسىنىڭ «ورالعا كەلەتٸن ەۆاكوگوسپيتالداردى ورنالاستىرۋ تۋرالى» قاۋلىسىندا قالادا 1500 ادامعا ارنالعان ەۆاكوگوسپيتال ورنالاستىرىلاتىنى ايتىلعان. بۇل ٷشٸن سوۆەت (قازٸرگٸ ن.نازارباەۆ داڭعىلى) كٶشەسٸ 81-مەكەنجايىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمى جاتاقحاناسى, سوۆەت كٶشەسٸ 103-تەگٸ مەملەكەتتٸك پاروحود شارۋاشىلىعى باسقارماسى, سوۆەت كٶشەسٸ 109-داعى پەدينستيتۋتتىڭ بۇرىنعى عيماراتى, سوۆەت كٶشەسٸ 108-دەگٸ №5 ورتا مەكتەپ جەنە قىمىزبەن ەمدەۋ ورنىن (كۋمىسولەچەبنيتسا) بەرۋ كٶزدەلگەن.

ارحيۆ قۇجاتتارىنا قاراعاندا, ورالدا گوسپيتالدىڭ ەكەۋٸ 1941 جىلعى 9 قازاننان جەنە بٸرەۋٸ 17 قازاننان جۇمىس جاساي باستاعان. 

ٷش قاباتتى كيروۆ (كارەۆ) ٷيٸندە ورنالاسقان №3974 گوسپيتالدىڭ باستىعى 2 دەرەجەلٸ ەسكەري دەرٸگەر وسترەتسوۆ, كوميسسارى اعا ساياسي جەتەكشٸ كورولەۆسكيي بولعان. سمەتا بويىنشا گوسپيتال 500 تٶسەككە ەسەپتەلگەن.

باتۋرين (قازٸر م.ىقسانوۆ) كٶشەسٸندەگٸ №3975 گوسپيتالدىڭ باستىعى 3 دەرەجەلٸ ەسكەري دەرٸگەر ي.كۋزنەتسوۆ, كوميسسارى ساياسي جەتەكشٸ گورباچەۆ بولعان. بۇرىنعى پەرزەنتحانا, تۋبديسپانسەر جەنە جەتٸجىلدىق قازاق مەكتەبٸ عيماراتىندا ورىن تەپكەن بۇل گوسپيتال 600 تٶسەككە ەسەپتەلگەن 5 كورپۋستان تۇرعان.

قالادان 15 شاقىرىم جەردەگٸ كۋمىسكادا ورنالاسقان 155 تٶسەكتٸك №4111 گوسپيتالعا 2 دەرەجەلٸ ەسكەري دەرٸگەر ا.سۆيريدوۆ پەن كوميسسار كوستيۋكوۆ باسشىلىق ەتكەن. 

گوسپيتالداردىڭ الدىڭعى ەكەۋٸ سسسر دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارياتىنا باعىنسا, ەندٸ بٸرەۋٸ بٷكٸلوداقتىق كەسٸپوداقتاردىڭ ورتالىق كەڭەسٸنە (ۆتسسپس) قاراعان.

سونىمەن قاتار ٷكٸمەت شەشٸمٸنە سەيكەس 1942 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيٸنگٸ مەرزٸمگە جارالىلاردى قابىلداۋ ٷشٸن قوسىمشا 200 تٶسەكتٸك ەۆاكوگوسپيتالدى جاساقتاۋ قاجەت بولعان. سوعان سەيكەس ەڭبەكشٸلەر دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسٸ اتقارۋ كوميتەتٸ بۇرىنعى №5 مەكتەپتە №3011 جەنە بۇرىنعى پەدينستيتۋت عيماراتىندا №2997 گوسپيتالدى ورنالاستىرۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىلداعان. 

اقتٶبە جەنە باتىس قازاقستان وبلىستارىنداعى ەۆاكوگوسپيتالداردى تەكسەرۋ كەزٸندە بٸرقاتار ٸرٸ كەمشٸلٸكتەردٸڭ انىقتالعانى, سوعان بايلانىستى جاۋاپتى ادامداردىڭ ورنىنان الىنعانى دا ارحيۆتە كٶرٸنٸس تاپقان.

باتىس قازاقستان وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ بٶلٸمٸ 1942 جىلى 1 قاڭتاردا وبلىس اۋماعىندا 5 ەۆاكوگوسپيتالدىڭ بولعاندىعىن مەلٸمدەگەن:

تاعى بٸر ارحيۆتٸك قۇجاتتا №3974, №3975 جەنە №4111 گوسپيتالداعى تٶسەك سانى 1 300 بولسا, 1942 جىلعى 1 مامىرداعى مەلٸمەت بويىنشا سونىڭ 824-ٸندە جارالىلار جاتقان. 

تەكسەرۋشٸلەر بولعان كەزدە №3975 گوسپيتالدا (باستىعى كۋزنەتسوۆ, كوميسسارى كۋدرياشوۆ) جارالىلاردى ەمدەۋ جۇمىسى جاقسى ۇيىمداستىرىلعانى اتاپ ٶتٸلگەن. گوسپيتال باسشىلىعى ەمدەلٸپ شىققان جاۋىنگەرلەر مەن كومانديرلەردەن العىس السا, قابىرعا گازەتٸندە بٶلٸمشە باستىعى, دەرٸگەر ليدييا بەلوۆاعا ريزاشىلىق بٸلدٸرٸلگەن. سونداي-اق ساياسي-كٶپشٸلٸك جەنە مەدەني-تەربيەلٸك جۇمىستاردىڭ كٶپتەپ ٶتكٸزٸلەتٸنٸ دە ايتىلعان. 

1942 جىلعى 1 قاڭتار مەن 1 مامىردىڭ ارالىعىندا №3974 گوسپيتالدا ەمدەلگەندەردٸڭ 42 پايىزى, №3975 گوسپيتالدان 37,1 پايىزى جەنە №4111 گوسپيتالدان 0,9 پايىزى جاۋىنگەرلەر ساپىنا قايتا قوسىلعان. 

ايتا كەتەيٸك, №3974 گوسپيتال ورنالاسقان كارەۆ ٷيٸ سول قالپىندا ساقتالعان. زامانىندا اسا كٶرنەكتٸ بولعان عيماراتتى بەلگٸلٸ كٶپەس الەكساندر كارەۆ 1900 جىلى سالدىرعان. قازٸرگٸ ن.نازارباەۆ داڭعىلى مەن ا.كارەۆ كٶشەلەرٸ قيىلىسىندا تۇرعان ٷش قاباتتى عيماراتتا باستاپقىدا قوناقٷي, وفيتسەرلەر جينالىسىنىڭ كلۋبى بولعان. كەڭەس دەۋٸرٸندە كيروۆ ٷيٸ دەپ اتالعان عيماراتتا كٶپتەگەن مەكەمەلەر, سونىڭ ٸشٸندە وبلىستىق «ورال ٶڭٸرٸ» جەنە «پريۋرالە» گازەتتەرٸنٸڭ رەداكتسييالارى ورنالاستى. كەيٸن مۇندا ع.قۇرمانعاليەۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونييا مەن ج.مولداعاليەۆ اتىنداعى وبلىستىق عىلىمي-ەمبەباپ كٸتاپحاناسى قالدى.

ٶڭٸرگە تانىمال ارداگەر-ۇستاز, تىل ەڭبەككەرٸ, 95 جاستاعى مەرۋەرت جولدىقايىروۆا سوعىس جىلدارى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا بٸلٸم الا جٷرٸپ, جۇمىس تا جاساعان. 

«مەن 1942 جىلى ينستيتۋتتىڭ 1 كۋرسىندا وقيتىن ەدٸم. جاعدايدىڭ قيىندىعىنا بايلانىستى №4 قازاق ورتا مەكتەبٸندە (قازٸر دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان س.سەيفۋللين اتىنداعى №11 وبلىستىق مەكتەپ-ينتەرناتى) اعا پيونەر ۆوجاتىي بولىپ ەڭبەك ەتتٸم. گوسپيتالداردى ارالاپ, پيونەرلەردٸڭ كٷشٸمەن كونتسەرت قوياتىنبىز. سولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ٷلكەنٸ كارەۆ ٷيٸندەگٸسٸ ەدٸ. جارالىلاردىڭ حات جازۋىنا, بوي جازىپ, سەرۋەندەۋٸنە كٶمەكتەسەتٸنبٸز. ستالينگراد مايدانىنىڭ جاقىندىعىنا بايلانىستى باسقا مەكتەپتەرمەن قاتار بٸزدٸڭ بٸلٸم ورداسى دا جابىلىپ, عيماراتى گوسپيتالعا اينالدىرىلدى. كەيٸن مەكتەپتەر قايتا اشىلدى», - دەيدٸ ول. 

بقو قورعانىس ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ دەپارتامەنتتەن الىنعان مەلٸمەتكە قاراعاندا, سوعىس كەزٸندە وبلىسقا №2343, 1806, 304, 2997, 3011, 4111 جەنە 3261 جىلجىمالى گوسپيتالدار كٶشٸپ كەلگەن. 1941 جىلدىڭ شٸلدە ايىندا وبلىستىق ەسكەري كوميسسارياتتىڭ شەشٸمٸمەن №3974 (باستىعى – 3 دەرەجەلٸ ەسكەري دەرٸگەر وسترەتسوۆ), №3975 (باستىعى – 3 دەرەجەلٸ ەسكەري دەرٸگەر كۋزنەتسوۆ) گوسپيتال قۇرىلىپ, وعان وبلىس دەرٸگەرلەرٸ تارتىلعان. 

وبلىستىڭ جەنٸبەك اۋدانىندا №1584 ەۆاكوگوسپيتالدا ستالينگراد مايدانىندا جارالانعان 750 ادام ەمدەلٸپ شىعىپ, 93 ادام قايتىس بولىپ, باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەن. 

ستالينگراد مايدانىنا تيٸپ تۇرعاندىقتان, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جەنٸبەك, وردا (قازٸر بٶكەي ورداسى) اۋداندارى سوعىس جاعدايىندا دەپ جارييالانعانى مەلٸم. وسى ماڭداعى تۇرعىندار سوعىس دەمٸن ايقىن سەزٸندٸ. جاۋ, ەسٸرەسە, تەمٸرجول ٶتەتٸن جەنٸبەك, سايقىن, شوڭاي ستانسالارىن جيٸ-جيٸ بومبالادى.

ٶلكەتانۋشى-جۋرناليست, سوعىستان قايتپاي قالعان بوزداقتار تاعدىرىن زەرتتەپ جٷرگەن احمەدييار باتىرحانوۆ ستالينگرادتان جەنٸبەككە №1584 گوسپيتالدىڭ كٶشٸرٸلگەنٸن جەتكٸزدٸ. وسىنداعى مەكتەپتە ورنالاسقان ەۆاكوگوسپيتال 1942 جىلعى شٸلدەدەن 1943 جىلدىڭ جازىنا دەيٸن جۇمىس ٸستەگەن.

«جەنٸبەكتەگٸ ەۆاكوگوسپيتالدا بۇرىن 140 جاۋىنگەر قايتىس بولدى دەلٸنٸپ كەلدٸ. جاقىندا رەسەيلٸك ٸز كەسۋشٸلەر تاعى 71 ادامنىڭ جەنٸبەك گوسپيتالٸندە كٶز جۇمعانىن انىقتادى. سوندا قازٸر 211-گە جەتتٸ», - دەيدٸ ا.باتىرحانوۆ. 

دەمەك, باتىس قازاقستان وبلىسىندا ورنالاسقان گوسپيتالدار تاريحى ەلٸ دە ناقتىلاي تٷسۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.