«Rý shejiresin bilý – sahara tósinde kóship-qonǵan qazaqtar úshin ómirlik qajettilik. Qazaq halqynyń rý-taipalyq, júzdik-qaýymdastyq birtutas bitimi ǵasyrlar boiy «búkil qazaq – bir atanyń urpaǵy, bir tamyrdyń butaǵy» degen ustanym boiynsha ósip-órkendep otyrǵan» (Qazaq Respýblikasynyń Prezidenti Nazarbai Nursultan Ábishuly).
«Atasy alys bolǵanmen
Jamiǵi qazaq bir týǵan» (Bazar jyraý. (1842-1911).
Qazirgi Keńestik bolshevizmniń mektebinen tárbie alyp, sanasy sansyraǵan «bilgishter» aýzyn ashsa boldy rýdy jamandap shyǵa keledi. Rýdy aýyzǵa alýdy, rýǵa bólinýshilik dep, qazaqtyń rýlyq shejiresin biletinderdi el arasyna jik salady dep kústanalaidy. Qazaqtyń Rýlyq shejiresiniń tarihyn zerttep, bul taqyrypqa qalam tartqan adamdardy ashyqtan-ashyq qaralap «halyq jaýy» dep ataidy. Mysaly, meniń «Abai KZ» saitindegi «Parsy tarihy óz bastaýyn Mańǵystaýdan alady» degen maqalama pikir jazǵan Bekjan degen azamat «rýshyl Qojyrbaitegin qoldap otyrǵan Abai.kz saity basshylary da QAZAQTYŃ JAÝLARY» dep jazypty (#98 Bekjan dn, 11/01/2016 - 13:35).
Endi mine solardyń qataryna ««Qazaq úni» ulttyq portaly» da qosylyp meni el arasyna jik salyp arazdyqty qozdyrýshy «traibalist-tarihshy» dep, qazaq ta buryn bolmaǵan sheteldik jańa «ataq» silapty. Qara: «Traibalist-tarihshy qazaq ta, qazaq óneri de Adailardan taraǵan dep málimdeýde» (http://www.qazaquni.kz/2016/07/06/54694.html#comment-83482).
Osy maqalamdy Sizderge, iaǵni, «Rý» degen sózdi jaý kóretinderge jaýap retinde joldap otyrmyn. Meniń maqsatym - óz qandas-baýyrlarymnyń arasynan jaý izdeý emes, kerisinshe, barlyq qandastardyń basyn qosý. Uly atalarymyz da osylai jasaǵan. Qazaq halqy san myńdaǵan jyldardan beri osy rýlyq júieni saqtaǵandyqtan ǵana búgingi kúnge jetip otyr. Áitpese, qazaq shejirelerinde aitylatyndai adam-adam bolǵaly bergi 70 000 myń jyl ishinde qanshama el, qanshama ult dúnige kelip, qanshama el men ult joiylyp ketti. Joǵaryda Elbasymyz ben Bazar jyraý aitqandai, Rý eldi bólmeidi. Kerisinshe biriktiredi. Sebebi, qazaq eliniń ózi biriniń ishinen biri shyqqan rýlardan (atalardan) turady. Osyǵan sáikes, ejelgi Qazaqtyń Ata saltyn da beitanys qazaqtar birinshi kezdeskende, amandasqannan keiingi áńgime «Rý surasýdan» bastalǵan. Rý surasqan qazaq mindetti túrde qandas-baýyr, naǵashy-jien, quda-jekjat, qaryn bóle, týys bolyp shyǵa keledi. Bul qaǵida kúni búginde de qoldanylady. Osy qaǵida boiynsha jaqyn týmalastar arasynda qyz alyspaityn, qan tazalyǵy saqtalady.
El-jurtqa kósemsóz arnaityn BAQ-tar men azamattardyń ishindegi óz qandastaryna (qazaqtarǵa) arnap «traibalist», «halyq jaýy» degen terminderdi qoldanatyndarǵa aitarym: Bul sózderden 1937 jyldardaǵy qazaqtyń barlyq ziialy qaýym ókilderin «ultshyl-fashist» dep aiyptaǵan Keńestik (evreilik) bolshevizm «úshtigi» saiasatynyń iisi shyǵatynyn bile júrgenimiz abzal.
Al, «Rý» degen sózge qysqasha túsinik berer bolsam, Rý - Ata degen sóz. Rý men Ata sinonim. Qazaqtyń «Rýyń kim?» degeni, seniń «Urpaǵyna úlgi bolǵan, el tanityn eń uly Atańnyń aty kim?» degeni. Qazaqta rý atyn iemdený eń joǵarǵy dáreje. Áńgimeniń qysqasy, qazaqtyń rýyn (atasyn) jamandap, rýlyq shejireni qazirgi urpaqqa jaý qylyp kórsetý, jeńildetip aitqanda dostyń isi emes.
Dálel me? Tyńdap kórińiz, Rý (Ata) degen sózdiń qandai ómirsheń ekendigin.
EDIL QAǴAN. Kún qaǵany Edil (410-454) Aziia men Evropaǵa biligin júrgizgen. Evropanyń Rim imperiiasy quldyǵynan bosaýyna sebepker bolǵan asa kórnekti tarihy tulǵa. «Qazirgi zamannyń ǵylymdarynda Atilla esiminiń etimologiiasy týraly birneshe boljam bar. Edildi Eýropa tarihshylary «Atyra», «Attila», «Atyl», «Attyly», «Ettsel», «Etli» dep te ataidy. Attila (Ettsel) esimi ýaqyt óte kele paida bolǵan lingvistikalyq ózgeristerge qaramastan orta ǵasyrlardan beri Germaniia toponimikasynda saqtalǵan. Mysaly, «Hetzelistal» («Hetzelinstall») ataýynyń sózbe-sóz aýdarmasy «Ettsel dalasy», bul Offenbýrg jerinde, sonymen qatar «Hetzelhof» («Etzelhof»), «Atzelhof» («Ettsel aýlasy»), Geidelbergte, Atzelbach («Ettsel bulaǵy») Ottenhefende, «Attlisberg» («Attli taýy»).
Kóptegen basqa da ǵun esimderi siiaqty Attila esiminiń túpnusqasy túrki tilderinen alynǵan degen de boljam bar (atta/ata - áke, el/il - el, ólke).
Taǵy bir boljam boiynsha, Attila esimi Edil Hazar tilinde Edil ózeni ataýynan alynǵan (Attil/Atil/Atel/Atal).
«Attila» esimi qazir túrki tektes halyqtarda (qazaqsha — «Edil») keń taraǵan» (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan alynǵan málimet).
Edil patshanyń joǵaryda kórsetilgen esimderiniń bári durys. Bulardyń bári sinonim sózder. Mysaly, «Atyra»-dan búgingi Atyraýdy, iaǵni Edil patshanyń negizgi mekeni bolǵan Kaspii men Aral aimaǵyn, «Attila», «Atyl», «Attyly» degen esimderden Edildiń ejelgi «Adtardyń» urpaǵy jáne olardyń eń alǵashqy jabaiy qulandy qolǵa úiretken, iaǵni At mingen elden ekenin kóremiz. Muny atalarymyz «Adtyń ornyn Dai basar, Attyń ornyn tai basar» dep tujyrymdaǵan. Al, «Ettsel (Edil qala)» men «Etli (Edil eli)» Edil atamyzdyń esiminiń taza qazaqi esim ekenin bildirip tur. Alys Almaniiada Edil qaǵan turǵan qalanyń «Edil qala» atanýynan olardyń Qazaqty jáne onyń dańqty uly Edil qaǵandy qanshalyqty qurmet tutatynyn aiqyn ańǵaramyz.
«Edil patshaǵa Frantsiiada eskertkish turǵyzyldy. Eskertkish 2011 jyldyń 7 qarashasynda Frantsiianyń Katalaýyn degen eldi-mekenine qaraityn Shampan degen aýylda boi kóteripti. Meniń Eýropa saparynan baiqaǵanym, osydan 1550 jyl buryn ómir súrse de, ondaǵy halyq Attilany tanýǵa erekshe yqylasty kórindi. Frantsiianyń tarihshylary Attilanyń jetinshi atasy Ǵun patshanyń Taraz qalasyn saldyrǵany týraly derekti taýypty. Attilanyń Altai taýlarynan, Saryarqa dalasynan kelgeni týraly tarihi derekterdi de anyqtapty.
Eýropada 3 maýsymdy «Attila kúni» dep qabyldapty. Sebebi ol Eýropadaǵy 9 memleketke taýelsizdik ápergen tarihi tulǵa. Olar babamyzdyń sol eńbegin baǵalap otyr. Sondai-aq Eýropada Attilanyń atymen atalatyn qyryq shaqty qala, eldi meken, taý ózender saqtalypty.
Frantsýz jazbalarynda Freski degen elshi Attila týraly bylai jazyp qaldyrǵan eken: «Attila bizge kelip, elshilerimizdi kóshpendi dástúri, dala zańy boiynsha jazdyq shatyrynda qabyldady. Onyń kiim kiisinen bastap, búkil bolmysy, turmysynyń qarapaiym jan ekenin baiqadym. Qyzdary shoshaq tóbeli bas kiim, uzyn etik, qulaqtaryna syrǵa-salpynshaq taǵynypty. Qolbasshylarynyń bári altyn-kúmis tostaǵandarmen, al Attila ózi aǵash tostaǵanmen qymyz iship otyrdy. Onyń qarapaiymdylyǵyn osydan baiqadym. Kóshpendini jabaiy halyq dep túsinetin eýropalyqtarǵa Attila soǵys tásilin, mádenietti úiretti. Men ondai mádenietti, daryndy, aqyldy qolbasshy kórmeppin. Onyń áskeri daryndylyǵy bizden bir bas biik turdy, negizi ol kezde Rim áskeri búkil álemge tanymal edi. Ol bizdiń áskeri salaǵa júzdik, myńdyq, on myńdyq, júz myńdyq ataýdy kirgizdi», - dep jazypty (Bul osy eskertkishtiń ashylý saltanatyna elimizden arnaiy barǵan delegatsiianyń quramynda bolǵan «Uly Dala» qoǵamdyq qozǵalysynyń uiymdastyrýshysy Ǵabiden Jekeevtiń esteliginen alynǵan úzindi. «D» №27(155) 27.06.2012).
Ózimizdiń ádebi jyrlarymyzda ol birde batyr, birde jomart, birde bi, danagói, el bastaǵan kósem, qatal qolbasshy, sońynda tutas eldi artynan erte alǵan tektiniń urpaǵy ekendigi jáne onyń óte ádiletti bolǵandyǵy aitylady. Atilla týraly ańyzdar barlyq túrki tektes halyqtarǵa ortaq tarihi, ádebi mura. Qazaqtyń kóne ańyzdarynda jyrlanǵan Attila beinesi qazaqtyń shejire-tarihy, ádebieti, mádenietinde ózindik alar orny erekshe tulǵa.
Shákárim Qudaiberdiuly Atamyz Atillanyń qairatkerlik, qolbasshylyq eren erlik isterin bylaisha sýrettegen: «Aitaiyn Átellanyń qylǵan isin,
Siqyr der oilaǵan jurt qairat-kúshin.
Aziiany túgel bilep, Eýropanyń,
Kóbi aýǵan Átelladan qoryqqany úshin.
Átella Munjyq hannyń balasy edi,
Basy úlken, keýdesi keń, alasa edi.
Myń bes júz jyldai boldy ólgenine,
Onyń da qylǵan isi tamasha edi.
Qaitemin aita berip alǵan jerin,
Atańnyń oiǵa túsir sondai erin!..
Qor bolyp osy kúni otyrsań da,
Qozǵalsyn ótkendi oilap ishte sheriń!..» dep Atillany qazaqtyń jáne óziniń tikelei atasy ekenin aidan da anyq etip jyrǵa qosyp otyr.
Týra osyndai derekti, iaǵni Edil qaǵannyń tegi qazaq, onyń «násiliniń nurdan jaralǵandyǵyn» Adai – Tobyshtyń - Zorbaiy Báiimbet Teleýuly «Zamananyń qulqyna» atty jyrynda:
«Ertede ótken erlerden
Noǵailynyń Edige,
Shyńǵystyń ótken zamany
Asyly nurdan jaralǵan,
Taimaǵan joldan tabany» dep jyrlaǵan.
Atilla jaiynda tarihshy-ǵalym Ǵ.Meńdibaev: «Atilla (Edil patsha) – tarihi tulǵa. Áskeri qolbasshy, qoǵam qairatkeri, kóshpeli jáne otyryqshy memleket arasyndaǵy rýhani, mádeni, saýda diplomatiiasyn júzege asyrǵan bileýshi. Onyń is-áreketinen salt-dástúrdi qatań ustanǵan, sondai-aq ózi basqaryp otyrǵan halqynyń ádet-ǵurpy men mádenietin, tilin t.b. joǵary baǵalaǵan bileýshiniń beinesin kóremiz», – dep onyń qairatkerligi, uiymdastyrýshylyq sheberligi men qarym-qabiletine airyqsha baǵa beredi.
«Uly dala memleketteri» dep atalatyn kitapta Atillany jomart, adamgershilik qasieti joǵary jan dep sýrettegen. Ony tipti ǵundar ǵana emes, qol astyndaǵy halyqtardyń barlyǵy da jaqsy kórgen. Bunyń barlyǵy Atillany «qanisher, jabaiy kóshpendi, oiran salýshy, basqynshy» retinde sanaǵandardyń pikiri jalǵan ekendigin rastaidy. Atillanyń myna bir sózderinen onyń joryqtarynyń negizgi mánin túsinýge bolady: «Ǵundar! Azamattyń aq ólimi – boryshyn adal atqarǵany. Qyzyl qanyńdy aq jolda tókpeseń, eńseńdi bastyryp, ezgide júrseń, er atyńnan ne paida? Ór keýdeni aiaqqa bastyryp, óz qutyn ózi qashyryp sasqan adam sanatta joq. Basyńdy buǵyp, buqpalap kórgen kúniń kimge ónege, kimge bolar ǵibrat?».
Edil patshanyń ómiri men qairatkerlik bolmysy jaiynda kólemdi zertteý jazǵan belgili ǵalym J.Dádebaev: «Nibelýngtar týraly jyrda» Atillanyń adaldyǵy men azamattyǵy, aqyldylyǵy men batyrlyǵy keń kórinis tapqan…», – dei kele, atalmysh jyr jolyna arqaý bolǵan Edildiń bolmysyn kórsetetin jyr joldarynan úzindi keltiredi:
Ettsel dańqyn asyrdy,
Saraiyna aǵylyp bar álemniń batyry.
Bárine de, qaramastan qudaiyna, dinine,
Jomart boldy ol, ashyq-jarqyn, sypaiy…
Attila ǵundardy bastap, Rim imperiiasyna jetip, biraz qalalaryn ózderine baǵyndyrdy. Rim qalasynyń qasyna kelip, beibit túrde jeńis týyn jelbiretken Atilla Rim astanasyna kelgende kenetten qaitys bolady. Attila ólgenimen, onyń qolbasshylyq, uiymdastyrýshylyq, strategtik saiasatyn onyń izbasarlary odan ári jalǵastyrdy. Osynyń nátijesinde Eýropada adamzat tarihyndaǵy betburysty kezeń oryn alǵan edi.
Ǵun imperiiasynyń áigili bileýshisi Atillanyń diplomatiialyq sheberligi erekshe sóz etýge turatyn jaǵdai. Ol asa iri saiasatker, tamasha diplomat, mámileger. Atilla kóptegen máselelerdi kelissózder arqyly sheship otyrǵan. Onyń tarihta alatyn ornyn, mámlegerlik talantyn airyqsha baǵalaýǵa bolady». (Erkin Ǵalymov (http://turkystan.kz/)).
Tarih taǵlymy: Bútkil jer betinde Qazaq qaǵandarynan asqan ádiletti bilik ieleri eshqashan bolyp kórgen emes.
Ejelgi shejire-dastandarǵa, ózge de tarihi zertteýlerge, Qaz Adaidyń áigili bii Alshyn Meńdalyulynyń «Adai shejiresine», óz Atam men Anamnyń estelikterine, qazaqtyń rýlyq shejiresine jáne Ybyraiym Qulybaiulynyń «Qarash tegi» dastanyna súiene otyryp saralasaq, Edil qaǵannyń tegi taza Qazaq ekenin kóremiz.
Edil qaǵannyń ata-tegi Qazaq – Bekarys (Kishi Júz) – On eki Ata Baiuly – Adai – Kelimberdi – Tobysh bolyp taratylady (Qaz Adaidyń rýlyq shejiresinen).
«Tobysh ósken aýyl, Tobyshtan – Oraz, Begei. Orazdan – Jaiyq, Alyp. Jaiyqtan - Álmenbet. Álmenbetten – Tabynai, Zorbai, Shońai, Baýbek, Teke. Bular el arasynda Bes Álmenbet atalady.
...Tabynaidan – Arystanbai, Daýylbai, Tabyldy.
...Zorbaidan – Toqabai, Jańai, Tóleke, Óteǵul, Qulbalasy. Bular el arasynda Bes Zorbai atalǵan.
...Jańai ósken aýyl. Odan Áli, Tasym, Rysbai, Toian, Qojanazar, Kóten.
...Qojanazar ósken aýyl, ózi el arasynda abyroily, aqyldy kisilerdiń biri bolǵan. Qojanazardan – Sárken, Shomaq, Taǵan, Túnqatar, Shonty, Qoshan, Esberdi.
...Tólekeden – Qamysbai, Qarjaý, Doral, Kúmisbai.
...Shońaidan – Bógembai, Toqsanbai, Boqai.
...Baýbek – Bóribai, Maltabar, Qulshyǵai, Taisary, Jaras, Qudas.
...Qoja. Qojanyń aty – Nazar, sodan Shalmaly jáne Qońyr úili taraǵan. Qońyr úili Qojadan – Kilen, Muryn. Kilennen – Andyqoja, Aitqoja. Andyqojadan – Qońyrbai, Malǵara, Matai. Mataidan – Derbisáli, Ótemis, odan – Baiboldy. Qońyrbaidan – Úpik, Jaiyq, Qyrdasyn, Ábek. Malǵaradan – Izbasar, Jabaǵy, Aitýar, Kúntýar, Eleý.
...Shegem. Alyptan Shegem bolady. Shegemnen – Babyq, Syrlybai, Jaýbasar, Ojaý, Qarash.
...Qarash. Qarash ósken aýyl. Qarashtan – Eltózer, Ótep, Jádik (Balýan Qarash atalady) (Mańǵystaý entsiklopediiasy. Almaty, 1997, 203-204 better).
«Tobyshtyń eki áielinen úsh balasy bolǵan: Oraz, Begei, Kópes. Orazdan: Shegem men Jaiyq, Begeiden Qadirqul, Kópesten Edil týǵan. Kópes 32 jasynda dúnie salady. Edil 11 jasynda jetim qalyp, Begeidiń tárbiesinde ósedi. 19 jasynda Tama Nurmaǵanbettiń qyzy Aibarshany aittyryp, qalyń berip Shegem úilendiredi. Aibarsha kelin bolyp Shegemniń qolyna túsedi. Sol úilengen jyly Edil aǵasy Begeimen el shetine tigen jaý qalmaqqa attanady. Aradan biraz ýaqyt ótkesin Begei batyr jaýdy jeńip, inisi Edilden airylyp aýylǵa qaityp keledi.
«Segiz arys Adaidyń
Bireýi Tobysh belgili,
Sán-saltanat jaǵynan
Bolmaǵan eshbir kemdigi.
...Qai jaǵynan alsaq ta
Basynan baǵy taimaǵan.
...Tobyshtyń úsh balasy,
Oraz, Begei, Kópes-ti,
Erligimen úsheýi
Bolypty eldiń panasy.
Oraz asqan aqyldy
Begei sirá batyr – dy,
Kópeste boldy batyl – dy,
Zamanynda olardyń
Jaýgershilik kóp edi.
Begei batyr bas bolyp
Qorǵaǵan jaýdan kóp eldi,
Orazdan Jaiyq, Shegem – di,
Begeiden týǵan Qadirqul,
Kópestiń uly er Edil,
Zamanynda olardyń
Oryndalǵan degeni.
Sol sebepti olardy
«Úsh tobysh» deitin óz eli,
...Úsh Tobyshtyń kenjesi
Kópes erdiń aqtyǵy
Qarashty aityp bereiin
On birge Edil tolǵanda
...Kópes degen babamyz
Ótken eken dúnieden.
Sodan bylai er Begei
Kópestiń uly Edildi
Tárbie berip jasynan
Úiretip óner nelerdi
Eptilikke baýlydy
Topqa saldy jasynan.
Segiz qyrly, bir syrly
Osylai ósti jas ulan...» (Jyr-dariia. «Qarash tegi» 394 bet). Osylaisha, Begei atamyzdyń aty tek qana Er (batyr) bolǵanymen emes, Edil patshaǵa uly ustaz bolǵandyǵymen de shyqqan. Jyrda ary qarai Edil patshanyń urpaqtary Qarashtar jaily aitylady.
Jyrdyń avtory Mańǵystaýlyq Ybyraiym ahýn Qulybaiuly (1886-1982). Tarihat (sopylyq ilim) jolyn ustanǵan Islam dininiń uly ǵulama, shejireshisi. Ata-tegi: Adai – Kelimberdi – Tobysh – Kópes — Edil – Qarash bolyp taratylady. Bul bizdiń áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan áigili Edil (Attila) patshanyń tikelei urpaǵy. Bul áýletten (Tobyshtardan) Edil patshadan da basqa búkil álemdi bilegen Alyp Er Tobysh (laqap aty Afrasiab, budan 2700 jyldar buryn Balasaǵun qalasyn saldyrǵan, búgingi Evropadaǵy Alyp (Alpi) taýy sol atalarymyzdyń atynan qalǵan), áigili Oǵyz (Ógiz) qaǵan, áigili Oraq batyr, Er Mamai (búgingi Resei jerindegi Mamai qorǵany sol atamyzdyń atynan qalǵan), Qarasai, Qazi atty qos batyrlar (bulardyń bári qazaqtyń «Batyrlar jyrynyń» basty keiipkerleri), parsynyń Kir patshasynyń jaýlaýshy áskerin talqandap, patshasynyń basyn qan tolǵan torsyqqa salyp «ańsaǵanyń qan bolsa ish keregińshe dep qaqpaǵa ilgen» Tumar hanym (Tomiris), qazaqtyń uly din ǵulamasy Qoja Ahmet Iassaýi, qoi men qoishynyń piri Shopan Ata t.b. shyqqan.
«Tektiden tekti týady» dep Atam Qazaq beker aitpaǵan. Adaidyń áigili bii Alshyn Meńdalyuly men zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy jáne qoǵam qairatkeri Ábish Kekilbaevtarda osy Tobysh Ata urpaqtary bolyp tabylady.
«...Sol Edil dúnieni titiretken qolbasshynyń biri bolǵan. Az jyldyń ishinde Eýropanyń ortasyn oiyp, iri memleket qurdy. Zamanynda kórgen adamdardyń sipattaýynsha, syrt pishini eýropalyqtarǵa oǵash kórinse kerek: tapal boily, qurysh deneli, qara tory, qysyq kóz, támpish muryn, kóse, túsi sýyq, aibarly. ...ór kókirek, tákappar, aibatty, asa ailaker, óz týmalaryna ǵana emes, jaýyna da ádiletti basshy boldy, sondyqtan da buratana halyqtar da oǵan óz yrqymen baǵyndy».
Bul – eýropalyqtardyń pikiri, F.A.Brokgaýz ben I.A.Efronnyń «Entsiklopediialyq luǵatynan» alyp otyrmyn dep jazypty B.Q.Albani óziniń «Qazaqiia» atty kitabynda. Almaty 1998. (23 bet).
Osy Tobyshtardyń urpaqtarynan, iaǵni Edil qaǵannyń arǵy atalarynan ejelgi tarihtaǵy áigilileriniń biri Alyp Er Tobysh bolyp tabylady.
Tobysh – Orazdyń urpaǵy Alyp Er Tobysh (parsy jazba derekterinde Afrasiiab, «avestalyq» esimi «Frangrasian», keibir derekterde Alyp er Toba, Alyp er Tona, Alyp er Tońa, Alyp er Tonǵa, Alyp er Tunǵa) jaily Mahmýd Qashqari derekti birneshe tarihi novellalardan turatyn «Túrki ústeýleriniń sózdigi» degen belgili eńbeginde tómendegidei derek beredi. «Qazoiynnyń tóńireginde Afrasiiabtyń qyzy Qaz Faranqyz ań aýlaǵan Qum bekinis bar. Afrasiiab Mary qalasyn turǵyzǵan. Qazirgi Jarykent qalasynyń túbinde Dizrain nemese Mys qamalynyń qaldyqtary saqtalǵan. M. Qashqaridiń aitýynsha Qaz Faranqyzdyń jubaiy Siiaýysh osynda óltirilgen». (Qazaqstan tarihy 1 tom. 65 bet).
Evrotsentristik tanymdaǵy ǵalymdar sanaly túrde tumshalaǵan skifter, saqtar týraly tarihi zertteýler kereǵar bolyp kele jatqany da shyndyq. Mýrat Adji Resei tarihshylarynyń skifter men saqtar týraly tarihi shyndyqtardyń betip ashpaýǵa tyrysyp otyrǵan dúmbilez qalpyn dáleldi de nanymdy túrde synǵa aldy. Mine, osy qubylystardy eskere otyryp, bizdiń jyl sanaýymyzǵa deiingi Ú11 ǵasyrda túrik taipalaryn biriktirip, uly Turan ólkesinde qurylǵan uly qaǵandyq haqynda sóz etkimiz keledi. Bular týraly tarihi jazba derek kózderi zoroastrizm dininiń qasietti kitaby «Avestada» baiandalǵan. Turannyń uly qaǵany Alyp Er Tońa «Avestada» Afrasiab atymen berilip otyrady. («Avesta». Tegeran, 1991, 1-2 tom).
«Alyp Er Tońa nemese Afrasiab Turan jerinen shyqqan uly tarihi tulǵa ekenin búkil álem jurtshylyǵy moiyndaidy.
Afrasiab «Avestada» da tarihi tulǵa ári mifologiialyq keiipker retinde tanylady. Biraq bizder Alyp Er Tońanyń tarihtaǵy Afrasiab qaǵan ekendigin, al Afrasiabtyń ózi Alyp Er Tońa ekenin kópke deiin ajyrata almai keldik emes pe? Qashan Júsip Balasaǵunnyń «Qutatǵý biligin» oqyǵanda, Alyp Er Tońa ekenin bir aq bildik emes pe? Osydan keiin ǵana uly filolog M.Qashqaridiń «Túrik sózdiginde» epostyq jyr úzindilerindegi bas keiipker Alyp Er Tońaǵa nazar aýdara bastadyq.
Turannyń uly qaǵany Alyp Er Tońany tarihta bolǵan, bolyp ótken tarihi tulǵa retinde jáne ol jaily jazylǵan epikalyq tarihi jyr úzindilerindegi basty keiipker retinde tanyp bilýge umtyldyq.
Alyp Er Tońanyń azan shaqyryp qoiǵan aty Madai (Man Adai. Iaǵni Mańǵystaýlyq Adailar M.Q.) ekendigin bilip otyrmyz... Al, Alyp Er Tońa onyń halyq atap ketken madaq aty eken. «Alyp» degen sóz búkil túrik halyqtaryna ortaq maǵynada aitylatyn óte kúshti batyr, qolbasshy bahadúr degen maǵynany beredi eken. «Er» sózi batyrlyǵymen dańqy shyǵyp, búkil júrt ardaqtaǵan arystan júrekti, jolbarys júrekti jaýynger jandarǵa beriledi eken. Mysaly, qazaq epostaryndaǵy Ersaiyn, Ertarǵyn, Erkókshe ataýlarynan kórinip tur.
Afrasiabtyń artynda Barmaq, Barsaǵan degen uldary men Qaz esimdi qyz qalǵan. Qyzy Kazvin, Kým qalalaryn saldyryp, Shý ózeni boiynda bolyp qala salýmen de ainalysqan.
Alyp Er Tońa tarihi tulǵa bolýy sebepti de tarihshy M.H.Dýlati onyń ata tek shejiresine nazar aýdarǵan. Óitkeni M.H.Dýlatidiń ózi Alyp Er Tońa bilegen Turan jeriniń bir ólkesiniń tarihy men shejire, ańyz-áńgimelerin jasynan oiǵa toqyp, ótken tarih qoinaýynan syr tartqandyqtan da Iran-Turan halyqtarynyń ótkenine oi jibermei tura almaǵan. ...M.H. Dýlatidiń málimdeýinde Uly Turannyń uly qaǵanynyń arǵy babasy – Afriddýń. Odan týǵan Tur, onyń uly Dad Nishin, odan taraǵan Pishennen Alyp Er Tońa týady. Alyp Er Tońanyń atategi aitýly túrik taipalarynyń birinen shyqqanyn Bichýrin de atap ótedi.
...Alyp Er Tońa týraly epikalyq tarihi jyrdyń tilinde arab, parsy tilderindegi sózder ushyraspaidy. Taza móldir sol tusta sóilengen túrik tili negizinde jazylǵan» (M.Myrzahmetuly «Túrkistan Taraz arasy...» Astana-2002. 159-162 better).
Turan demekshi, Mańǵystaýdaǵy Tur, Turan, Qara Turan, Bel Turan (naǵyz Turan) degen toponomikalyq ataýlar Turandyqtardyń teginiń Qazaq ekendiginen aiqyn habar berip turǵan joq pa? Endi osynyń ústine Atam Qazaqtyń sózdik qoryndaǵy Turannyń sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) Ur, Ura, Uran, Úr, Túr, Túrik (Tur jigi (rýy)) degen uǵymdar men el esimdi qosyp qoisańyz tipti de jańylyspaisyz.
«Túrikterdiń uly hany Afrasiiabty Tonǵa Alyp Er dep ataityn edi. Bul – jolbarys siiaqty kúshti batyr adam deý «(Mahmýd Qoshǵari. Devoný lýǵot it-týrk. T.111, Toshkent, 379 bet).
«Shahnamada» «Afrasiiab – Pashanǵuly, al Pashang Zadshamuly, Zadsham Týruly, Týr Faridýnuly» delingen.
«Býndahishn» atty eńbekte: «Afrasiab-Panaǵuly, Pashang Zaeshm (Zadshamuly), ol Týrguly, Týrg Senden Isápuly, bul bolsa Fereidýnuly (Faridýn)», - dep jazylǵan.
«Shahnamada» Núzárdiń kóptegen batyrlyq áreketteri sýretteledi. Iran men Turan arasyndaǵy bir keskilesken shaiqasta Núzár Afrasiab qolynan qaza tabady. Afrasiab osylaisha, bir kezderi Mánoýchehrdiń qolynan qaza tapqan atasy Týrdyń kegin alady. Sodan Iran eli úlken daǵdarysqa ushyrap, Afrasiab on eki jyl boiy Iran taǵyna otyrady. ( S.Ábýshárip. «Turannyń uly qaǵany – Alyp er Tonǵa». Alash jornaly. №5 (26), 2009).
«Saqtardyń irandyqtar Afrasiiab dep ataǵan asa kórnekti de qýatty kósemderiniń biri Alyp er Tońa. Ǵundardyń bolashaq basshysy Móde Afrasiiabtyń onynshy urpaǵy. Afrasiiab b.z.b. ÚII ǵasyrda ómir súrgen» - dep jazypty Ilmaz Oztýna «Ospan memleketiniń tarihy» atty eńbeginde. (Stambýl. 1986. 22 bet).
«Myrza Haidar Dýlattyń ózi jáne eńbegi týraly túrkitanýshy ǵalym N.Kelimbetov: «Qazaqtyń tuńǵysh tarihshysy Haidar Dýlattyń aitýy boiynsha Alyp er Tońa batyrdyń, iaǵni Afrasiabtyń ákesi Pishen (Beshen), Pishendad – Nishinniń balasy, Dad Pishin – Turdyń balasy, Al Tur bolsa, Afridýnnyń balasy, bul derekter «Tarih-i-Gýzide» kitaby boiynsha keltirilip otyr. Al, munyń ózi Hoja Rashid-ed-din eńbeginen alynǵan edi» (24,17), Myrza Haidardyń eńbegin tarihi derek retinde paidalanǵan (Islam Jemenei. Muhammed Haidar Dýlat (Monografiia) Almaty-2007. 51 bet).
Ózderińiz kórip otyrǵandai Alyp er Tobyshtyń tegi ár túrli derek kózderinde ár túrli bolyp jazylǵan. Buzylmai jazylǵany jalǵyz Tur atamyzdyń aty. Sebebi, Tur atamyzdyń atyn buzyp jazsań, buǵan eshkim de senbes edi. Búkil Túrik pen Turan atanǵan elder bastaýyn osy atamyzdyń atynan alady.
Báriniń ishinde shyndyqqa keletini Muhammed Haidar Dýlatidyń keltirgen deregi bolyp tabylady. Bul jerde Alyp er Tońany – Alyp er Tobysh, Pishendi – Bisen, Pishendadty – Bisen Ad (ai) dep túsinsek, shyndyǵy osy bolar. Bizdiń bulai dep tujyrym jasaýymyzǵa Júsip Balasaǵunnyń «Qutatǵý biligi» men M.Qashqaridiń «Túrik sózdigin» oqyǵannan keiin «Alyp Er Tońanyń azan shaqyryp qoiǵan aty Madai ekendigin bilip otyrmyz» degenderi tolyqtai negiz bola alady. Sebebi, Madai, keibir derekterde Maadai, Man Adai dep beriledi. Álemdik tarih olardy MAD patshalyǵy dep ataidy. Mysaly, Iran (parsy) eli óz tekterin osy patshalyqtan taratady. Búgingi 360 áýlieli, kieli Manqystaý sol patshalyqtyń qarashańyraǵy. Manymyz - Manqystaý (Mandardyń qystaýy), Adaiymyz - Adai, Biimiz - Bi (Qas bi (Kaspii) bolyp áli sol kúiinde tur.
Qaz Adai shejiresi boiynsha Alyp Er Tobysh atamyzdyń jáne onyń bútkil álemge áigili urpaqtarynyń tegi bylaisha taratylady: Adaidan – Kelinberdi – Tobysh – Oraz – Alyp – Shegem – Babyq – Jumaǵul – Ulǵai – Bodat – Jadyran – Mamai.
Aty ańyzǵa ainalǵan Noǵaidyń tegi – Adaidan – Kelinberdi – Tobysh – Oraz – Jaiyq – Álmanbet - Zorbai – Jańai – Qojanazar – Taǵan – Noǵai.
Oraqtyń tegi - Tobyshtan Oraz, odan Jaiyq, odan Álmanbet, odan Zorbai, odan Tóleke, odan Qamysbai, odan Oraq.
Qazirgi Altaidyń Muńal dalasyndaǵy Shyńǵys han men taqqa talas kezinde Jamuqany sol jerdegi 13 taipa eldiń han sailaǵan sebebi de osy Jamuqanyń teginiń Tobysh – Jadyrannan, iaǵni Alyp, Edil patshalardyń urpaǵy ekendiginen bolatyn. Shyńǵys hannyń tegi Tobyshtyń teteles inisi Muńaldan taraidy.
Osy keltirilgen derekterdiń toponomikalyq aiǵaqtamasy Kaspii – Aral, úsh Qiian aimaǵyndaǵy Tobyl (Tobysh), Edil, Jaiyq ózenderi, Edil ózeni jaǵasyndaǵy Qazar (Qazaq) memleketiniń astanasy Edil (Itil) qalasy, Eýropadaǵy Alyp (Alpi) taýy, taý Adriia teńiziniń jaǵasynda ornalasqan, osy taýdan Adda, Adidje atty ózender bastaý alady jáne osy taýdyń mańaiynda Jemenoe, Sanazar, Nura, Adda t.b. osyndai qazaqi esimdermen atalatyn kóptegen eldi mekender, Reseidiń Iaroslavl oblysynda Qarash atty eldi meken, Rýmyniia jerinde Qarash-Severin degen ólke, Qarashova, Jebel, Bozashy atty eldi mekender, Qazaqtyń uly taýyndaǵy (qazirgishe Kavkaz) Adai shyńy, Shegem ańǵary, Dombai, Besshoqy t. b. jáne búkil qazaq balasy kúni búginge deiin aýyzdarynan tastamaityn «Ol belgili Begei ǵoi», «Belgili erden Begei bar», nemese «Orazdynyń úsh qonaǵy bir keler» deitin sóz tirkesteri bolyp tabylady.
Tobysh atamyzdyń atynyń sóz túbiri –Ob. Demek búgingi Ob ózeni osy atamyzdyń aty. Ony, osy ózenniń burynǵy ataýynyń Tanaý dep atalǵanynan da kórýge bolady. Al, Tana siyrdyń balasynyń ataýy jáne ol Buzaýmen sinonim. Álem kartasyndaǵy sóz túbirinde «Ob» degen túbiri (túbi, atasy) bar jer, sý, taý, eldi mekender ataýlarynyń bári Tobysh atamyzdyń urpaqtaryna bailanysty qoiylǵan. Mysaly, Tobyqty (ishinen Abai, Shákárimder shyqqan rý aty), Tobyl, Qobda, Aqtóbe, Aqoba, Qopa, Tasqopa, Maitóbe (Qazaq jáne búgingi Manǵoliia elindegi ózen men jer, qala, eldi meken, rý ataýlary. Munyń ústine búgingi Mongoliia jerindegi aty álemge áigili Gobi shólin qosyńyz. Manqystaýdyń Bozashy (Buzaý) túbegindegi oipat jer kúni búginde de Tobyqtynyń oiy dep atalady. Tobyqtynyń oiynda Beket atanyń besinshi meshiti ornalasqan. Búgingi sózdik qorymyzdaǵy obal, oba (mola), opa (qaiyr, senimdi), dop (domalaq, shar), sopy (sopylyq ilim), opasyz (qaiyrsyz, satqyn), toba (táýbe, táýbege kelý), tobyq (adamnyń dene múshesi) t. b. «ob» degen sóz túbiri bar ataýlardyń barlyǵy osy Tobysh atamyzdyń atynan týyndaǵan sózder bolyp tabylady.
«Tobyqty – Orta júz Arǵynnyń ekinshi áieli Momynnan týatyn tórteýdiń biri – Aqsopydan taraidy» («Tobyqty shejiresi» http://alashainasy.kz/shezhire/shejre---tobyiktyi-ruyi-56949/).
«Qazaqtyń Ata saltyna sáikes, 453 jyly Edil patsha ólgesin, ornyna óz ósieti boiynsha úlken uly Ellaq otyrady. Ellaqtyń ómiri uzaq bolmai, bir jyldan keiin ajal qushty. Taqqa talas bastaldy. Kezinde Rýǵila patshamen kúnniń shekarasyn keńeitken, Edildi tárbielep, «el atasy Edige» atanǵan qart Edige bi Ellaq ólgen soń búkil ordaǵa saýyn aityp, uly quryltai ótkizedi. Taq iesiniń taǵdyryn sheshý qiynǵa soǵady. Sebebi, jeti áielden týǵan hanzadalar bir-birimen qyrǵi-qabaq edi. Onyń ústine, olardyń arasynda Ellaqtan ózge ásker bastaǵan qolbasshy, Edige syndy el súier bide bolmady. Sondyqtan bas qolbasshylyqqa Katalýn qyrǵynynan kúnderdi aman-esen alyp shyqqan-Edige bidiń er uly Adaker bas qolbasshylyqqa usynylady. Osyny estisimen ásker ekige jarylyp, Edige bidiń yqpalymen kún ordasy eki qaǵanatqa bólinedi. Muragerlerdiń enshisine ejelden bergi óz atamekenderi Shyǵys qaǵanat tiedi. Keiin bul Qazar (qazaq) handyǵy degen atpen tarihqa endi. Soǵan sáikes qazirgi Kaspii teńizi Qazar teńizi dep ataldy. Edildiń tegine kelsek, Edildiń ákesi Rýǵila, Rýǵilanyń ákesi Qaraqaǵan, Qaraqaǵannyń ákesi Juldyz. ...Rýǵila patsha Móde táńirqutynyń tuqymy edi» (T. Jurtbaev. «Dýlyǵa-2» 50 bet).
Pannoniia (Hýngýriia) men Qara teńiz jaǵalaýy Adakerdiń qaramaǵyna kóshti. Osylaisha Adaker keiin jylnamalarda Ýarhun (Arǵyn) qaǵanaty dep atalǵan memlekettiń hany bolyp sailandy. Rimdi alyp Italiia káróli atandy. Áigili Rim saraiynda 17 jyl otyrǵanda, onyń ár kúni qaýip-káterge, satqyndyqqa, qyzǵanysh-kúndestikke toly boldy. Túrli qastandyqtar jasaldy. 493 jyly qaza tapty. Adaker memleketi álsiz boldy. Sebebi, onyń ol jerde taban tirep, súienish etetin uiymshyl, bir tekti taipasy bolmady. Qazaqtyń «Ózge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degen maqaly osyndaidan shyqqan. Árine Adaker qurǵan memleket birden quryp ketken joq. Ol Arǵyn qaǵanaty degen atpen IX-ǵasyrǵa deiin ómir súrdi. Arǵyndar keiinnen Qara teńiz jaǵasyna bólinip ketken ejelgi týystarymen qaita tabysyp, qudireti kúshti Vizantiia imperiiasyn ózine alym-salyq tóleýge májbúr etti. Ásirese, Baian hannyń tusynda qaitadan dáýirledi. Arǵyn qaǵanatynyń quramyndaǵy alman (german) taipalary Frank káróli Uly Qarldiń qol astyna jasyryn ótip ketýge tyrysty. Sodan baryp 791-jyly frank pen Arǵyn áskeri keskilesken shaiqasqa shyqty. Kún qaǵanaty jeńildi. Hýngriia (Vengriia), Túrkiia memleketi men bulǵarlar, avarlar, ǵaǵaýyzdar ǵana túrki tilin saqtap qaldy. Olardyń birazy batys túrik qaǵanaty men Shyńǵys hannyń tusynda solardyń áskerine qosylyp, Edil boiyna qaityp oraldy. Osy aitylǵandardyń toponomikalyq aiǵaqtamasy Kavkazda Sýnno ózeniniń boiyna Arǵyn aýyly ornalasqan, osy ózenge Arǵyn shatqalyn boilai aǵatyn Arǵyn ózeni kelip quiady. Amýr ózenine quiatyn Býriiatiiadaǵy ózen aty Arǵyn dep atalady. Altaida Qatyn ózeniniń oń salasyn quraityn Arǵurt (Arǵyn jurt) ózeni bar. Qazirgi Jezqazǵan oblysyna qarasty Torǵai men Aqmola oblystarymen túiisetin aimaq Arǵyn ata (qazir oryssha buzylyp Arǵanaty dep jazylyp júr) dep atalady. Kezinde osy arǵyndardyń atalary Arǵyn degen atpen Qazaqtyń orta júziniń negizin qalaǵan bolatyn. Olar kúni búginde de Orta júzdi quraityn beldi jeti taipanyń biri bolyp tabylady. Budan shyǵatyn qorytyndy, búkil Eýropaǵa túgelge jýyq biligin júrgizgen Arǵyn memleketi de qazaq dep atalǵan. Sebebi, Arǵyn atamyzdyń da, onyń artyna ergen eldiń de qazaqtyń óz balasy ekendigine eshkim shúbá keltirmese kerek. Barlyq shejire derekterinde «Uly júz – Úisin», «Orta júz - Arǵyn», «Kishi júz - Alshyn» dep aityla da, jazyla da beredi.
Joǵarydaǵy Arǵyn shejiresinen Tobyqtynyń arǵy atasy Aq Sopy ata esiminen sopylyq ilimniń de Abai men Shákárimderge qaidan daryǵanyn aiqyn ańǵaramyz. Demek, Shákárim Atamyzdyń Edil qaǵandy Qazaqtyń Atasy dep jyrlaýynyń syry da mine osynda bolyp tur.
Toǵyz –Tobyshtardyń sandyq ataýy. Toǵyz ben Tobyshtyń alǵashqy býyndardyń sáikes keletini osydan. Árine búkil san ataýlynyń ishinen tek qana Toǵyz ben Tobysh ekeýiniń birinshi býyndary sáikes kelse buǵan kúmándanýǵa negiz bolar edi. Alai da barlyq san ataýlarynyń bári birdei Adai ata urpaqtarynyń esimderimen sáikes keletindikten muny «sanasynda sańlaýy bar jandarǵa» moiyndaýǵa týra keledi.
Toǵyz (T-oǵyz) degenimizdegi Oǵyzdyń aldynda turǵan «T» dybysy sózdiń qai jerinde qoldanylsa da tolyp, tolysty, endi ózgermeidi degen maǵyna beredi. Mysaly, Ult, Bult, Urt, Jurt, Qurt, At, Ut, Qut, Jat, Jut, Ot, Tut, Sút, Tobysh, Toǵyz, Toqsan, Toqsan toǵyz t.t.. Atam Qazaqtyń (sopylyq ilimniń) shejire deregi boiynsha «T» dybysy toǵyz sanyn iemdengen Tobyshtardyń dybystyq (tańbalyq) ataýy. Ejelde barlyq dúnie toǵyz sanymen eseptelgen. Mysaly, búgingi qazaqta toǵyz qumalaq (oiyn), toǵyz-toǵyzdy qalyńmal (uzatylǵan qyzǵa beriletin dúnie-múliktiń ár birin toǵyz-toǵyzdan jasap berý, tipti minetin aty toǵyz, artatyn túiesi toǵyz bolady).
Toǵyz aiyp (beriletin jazanyń salmaǵyna orai – bir toǵyz, eki toǵyz, úsh toǵyz dep, ony toǵyz-toǵyzǵa kóteredi). Bir toǵyz-toǵyz besti-bes jasar at. Al osy aiyp toǵyz-toǵyzǵa barǵanda «toqal toǵyz» dep atalǵan. Bul toqsan at.
«Toǵyz bie tartý ǵyp
Aldyna alyp baraiyq («Qambar batyr» 340 bet).
«Toǵyz qabat torqańnan – toqtashyqtyń terisi artyq» degen mátel de erteden beri aitylyp keledi.
Uly Jaratýshy – Allanyń toqsan toǵyz esimi bar delinetininiń de syry osy.
Toǵyz – oǵ (oq), toq, yz, ǵyz (qyz), oǵyz (oq, qyz). Toǵyzdyń sóz túbiri Oǵyz. Mine osy bir aýyz sózden, iaǵni toǵyz ben tobyshtyń birinshi býyndarynyń sáikestiginen jáne toǵyz sanynyń sóz túbirinen búkil álemge attary áigili Oǵyz (gýz, ógiz) atanǵan elderdiń teginiń Tobysh (Qaz Adaidyń jetinshi nemeresi) ekenin baǵamdaýǵa bolady. Al, qazaq ta sóz túbiri joǵaryda aitqanymdai, eshkimdi aldamaidy jáne eshkimdi eshqandai daý-damaiǵa jibermeidi. Eger keibir oqyrmannyń buǵan shamasy jetpese ol onyń óziniń jetesizdigi. «Tegin bilmeitin teksiz ben jeti atasyn bilmeitin jetesizge» qazirgi zamanda qandai ókpe bolýy múmkin.
Tarih taǵlymy: Atam Qazaqtyń Sóz jasaý júiesindegi Sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) eshqashan jańylysyp kórgen emes. Jańylysatyn adamdardyń sanasy, iaǵni aqyly men bilim deńgeileri ǵana.
Búgingi Resei jerinde qalǵan Batys Sibirdi boilai aǵatyn Ob sý basseiini men Ob ózeni ulan ǵaiyr-aimaqty boilai aǵady. Osy ózenge jan-jaǵynan qosylatyn ózender kúni búginde de Tom, Tobyl, Taz, Qazym, Nazym, Qiia, Ertis, Kete, Shylym dep atalady. Osy ózenniń jaǵasynda Mańǵystaýdaǵy Sherqala taýymen attas Sherqala atty qala bar. Demek, ejelgi Qazaqtardyń, sonyń ishinde Adaidardyń, iaǵni olardyń sol kezeńderdegi urpaǵy osy ózen boiyn jailap, osy ulan-ǵaiyr aimaqqa ózderiniń esimderin máńgi ólmestei etip jazyp qaldyrdy.
Sonda búgingi orystardyń óz tekterine qosyp júrgen «ov (ob)», «ova (oba) degeni olardyń óz tegin osy Tobysh atamyzdyń atynan alatynyn bildirgeni. Bul tarihi derektermen de tolyqtai sáikes keledi. Sebebi, olardyń qazaq halqynan bólinip, bólek otaý tigýi álemdik arenada Tobyshtardyń biligi kezeńin de boldy. Orystyń óz tekterine qosyp júrgen «ovy» osyny moiyndaǵandyq.
Qazaqtarǵa (ov (ob), ova (oba) – lardy ata-tegine qosyp jazýǵa bolmaidy. Bul atasyn nemere, shóberesine bala etip qoiǵanmen birdei. Bul «tegin bilmeitin, teksizdiń» áreketi.
Sol siiaqty búgingi Resei jerindegi Kýban ózeni de bizdiń atamyzdyń aty. Ony ejelgi jyr-dastandarda Qobań, al ol jerdiń turǵyndaryn «Qondyker Qobań qazaqtary» dep ataǵan.
«Qondyker nemese Qondyker Qobań qazaqtary» dep ÚII-HI ǵ.ǵ. Qobań (Kýban)-Taman (Tmýtarakan) aimaǵynda ómir súrgen qazaqtar. Orys deregindegi kasog, kosog, vizantiilik derekte kasah dep atalǵandar – naq osylar» (S.Qondybai «Esen Qazaq». 245 bet).
Osy aitylǵan Tobyshtar jaily derekterdi bala jasymnan óz anamnyń aýzynan «Seniń naǵashylaryń osal adamdar bolmaǵan» dep maqtanyshpen aityp otyratynyn talai estigenmin. Sebebi, anam osylardyń bárin óz ákesi Babyq Bekjannan estigen. Anamnyń aitýynsha naǵashy atam jyrshy, dombyrashy, dini saýatty, qazirgi Beineý aýdany, Jeltaý óńirinde meshit ustap, bala oqytyp Babyq Bekjan supy atanǵan. Ara-arasynda óz atalary tobyshtardyń rýlyq qaýymy Shopan Atada shyraqshy da bolǵan. Ol, kóbine óz naǵashysy Ábýbákir Kerderiniń jyrlaryn dombyramen aitýshy edi deidi. Aitsa aitqandai, anam da óz kezeginde Ábýbákir Kerderiniń jyrlaryn birneshe saǵattar boiy múdirmesten jatqa aitatyn.
Ótken ǵasyrdyń aiaǵynda Astrahannan ońtústikke qarai 80 shaqyrym jerde Edil (Itil) qalasynyń orny tabyldy. Edil qalasy - Eýropa Atilla atandyrǵan Edil batyrdyń stavkasy bolatyn. Batý han negizin salǵan Altyn ordanyń astanasy da ózinen birneshe ǵasyr buryn álemdi bilegen Edil babasynyń stavkasynyń qasyna salǵan edi. Orys eli túgeldei osy astanaǵa baǵynyp turdy. Sarai-Batýdyń úiindileriniń orny Astrahannan soltústikke qarai 100 shaqyrym jerde, Qarabala aýdanynyń Selitornoe degen eldi mekeniniń tap irgesinde. Barshamyzǵa belgili álemge aty áigili Berish ata urpaǵy Beibars sultan da osy óńirden ketken bolatyn. Keiinirek astanany Berke han qazirgi Volgograd mańyna aýystyrdy. Ol Sarai – Berke dep ataldy. Sarai-Berkege orystar men qosa búkil batys elderi túgelge jýyq baǵyndy. Qysqasy, Shyńǵys han jáne onyń urpaqtary, búkil álemdi túgelge jýyq bilegen arǵy atalary Edil patsha qurǵan álemdik imperiiany qaita qalpyna keltirdi.
Osy joǵarydaǵy keltirilgen derekter qazirgi qazaqtardyń sol kúnderdiń tikelei urpaǵy ekendigin jáne sol memleketti qurǵan eldiń aty Qazaq dep atalǵanyn aiǵaqtasa kerek.
Tarih taǵlymy: Búkil álem elderi ózderiniń Ata tekterin qazaq rýlarynyń ishinen, al qazaqtyń barlyq rýlary óz tekterin Qazaqtyń qarashańyraǵy Qaz Adaidyń rýlyq shejiresiniń ishinen taba alady.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Ult portaly
.jpg)