«رۋ شەجٸرەسٸن بٸلۋ – ساحارا تٶسٸندە كٶشٸپ-قونعان قازاقتار ٷشٸن ٶمٸرلٸك قاجەتتٸلٸك. قازاق حالقىنىڭ رۋ-تايپالىق, جٷزدٸك-قاۋىمداستىق بٸرتۇتاس بٸتٸمٸ عاسىرلار بويى «بٷكٸل قازاق – بٸر اتانىڭ ۇرپاعى, بٸر تامىردىڭ بۇتاعى» دەگەن ۇستانىم بويىنشا ٶسٸپ-ٶركەندەپ وتىرعان» (قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ نازارباي نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى).
«اتاسى الىس بولعانمەن
جاميعي قازاق بٸر تۋعان» (بازار جىراۋ. (1842-1911).
قازٸرگٸ كەڭەستٸك بولشەۆيزمنٸڭ مەكتەبٸنەن تەربيە الىپ, ساناسى سانسىراعان «بٸلگٸشتەر» اۋزىن اشسا بولدى رۋدى جامانداپ شىعا كەلەدٸ. رۋدى اۋىزعا الۋدى, رۋعا بٶلٸنۋشٸلٸك دەپ, قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸن بٸلەتٸندەردٸ ەل اراسىنا جٸك سالادى دەپ كٷستانالايدى. قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸنٸڭ تاريحىن زەرتتەپ, بۇل تاقىرىپقا قالام تارتقان ادامداردى اشىقتان-اشىق قارالاپ «حالىق جاۋى» دەپ اتايدى. مىسالى, مەنٸڭ «اباي كز» سايتٸندەگٸ «پارسى تاريحى ٶز باستاۋىن ماڭعىستاۋدان الادى» دەگەن ماقالاما پٸكٸر جازعان بەكجان دەگەن ازامات «رۋشىل قوجىربايتەگٸن قولداپ وتىرعان اباي.كز سايتى باسشىلارى دا قازاقتىڭ جاۋلارى» دەپ جازىپتى (#98 بەكجان دن, 11/01/2016 - 13:35).
ەندٸ مٸنە سولاردىڭ قاتارىنا ««قازاق ٷنٸ» ۇلتتىق پورتالى» دا قوسىلىپ مەنٸ ەل اراسىنا جٸك سالىپ ارازدىقتى قوزدىرۋشى «ترايباليست-تاريحشى» دەپ, قازاق تا بۇرىن بولماعان شەتەلدٸك جاڭا «اتاق» سيلاپتى. قارا: «ترايباليست-تاريحشى قازاق تا, قازاق ٶنەرٸ دە ادايلاردان تاراعان دەپ مەلٸمدەۋدە» (http://www.qazaquni.kz/2016/07/06/54694.html#comment-83482).
وسى ماقالامدى سٸزدەرگە, ياعني, «رۋ» دەگەن سٶزدٸ جاۋ كٶرەتٸندەرگە جاۋاپ رەتٸندە جولداپ وتىرمىن. مەنٸڭ ماقساتىم - ٶز قانداس-باۋىرلارىمنىڭ اراسىنان جاۋ ٸزدەۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە, بارلىق قانداستاردىڭ باسىن قوسۋ. ۇلى اتالارىمىز دا وسىلاي جاساعان. قازاق حالقى سان مىڭداعان جىلداردان بەرٸ وسى رۋلىق جٷيەنٸ ساقتاعاندىقتان عانا بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتٸپ وتىر. ەيتپەسە, قازاق شەجٸرەلەرٸندە ايتىلاتىنداي ادام-ادام بولعالى بەرگٸ 70 000 مىڭ جىل ٸشٸندە قانشاما ەل, قانشاما ۇلت دٷنيگە كەلٸپ, قانشاما ەل مەن ۇلت جويىلىپ كەتتٸ. جوعارىدا ەلباسىمىز بەن بازار جىراۋ ايتقانداي, رۋ ەلدٸ بٶلمەيدٸ. كەرٸسٸنشە بٸرٸكتٸرەدٸ. سەبەبٸ, قازاق ەلٸنٸڭ ٶزٸ بٸرٸنٸڭ ٸشٸنەن بٸرٸ شىققان رۋلاردان (اتالاردان) تۇرادى. وسىعان سەيكەس, ەجەلگٸ قازاقتىڭ اتا سالتىن دا بەيتانىس قازاقتار بٸرٸنشٸ كەزدەسكەندە, امانداسقاننان كەيٸنگٸ ەڭگٸمە «رۋ سۇراسۋدان» باستالعان. رۋ سۇراسقان قازاق مٸندەتتٸ تٷردە قانداس-باۋىر, ناعاشى-جيەن, قۇدا-جەكجات, قارىن بٶلە, تۋىس بولىپ شىعا كەلەدٸ. بۇل قاعيدا كٷنٸ بٷگٸندە دە قولدانىلادى. وسى قاعيدا بويىنشا جاقىن تۋمالاستار اراسىندا قىز الىسپايتىن, قان تازالىعى ساقتالادى.
ەل-جۇرتقا كٶسەمسٶز ارنايتىن باق-تار مەن ازاماتتاردىڭ ٸشٸندەگٸ ٶز قانداستارىنا (قازاقتارعا) ارناپ «ترايباليست», «حالىق جاۋى» دەگەن تەرميندەردٸ قولداناتىندارعا ايتارىم: بۇل سٶزدەردەن 1937 جىلدارداعى قازاقتىڭ بارلىق زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸن «ۇلتشىل-فاشيست» دەپ ايىپتاعان كەڭەستٸك (ەۆرەيلٸك) بولشەۆيزم «ٷشتٸگٸ» ساياساتىنىڭ يٸسٸ شىعاتىنىن بٸلە جٷرگەنٸمٸز ابزال.
ال, «رۋ» دەگەن سٶزگە قىسقاشا تٷسٸنٸك بەرەر بولسام, رۋ - اتا دەگەن سٶز. رۋ مەن اتا سينونيم. قازاقتىڭ «رۋىڭ كٸم?» دەگەنٸ, سەنٸڭ «ۇرپاعىنا ٷلگٸ بولعان, ەل تانيتىن ەڭ ۇلى اتاڭنىڭ اتى كٸم?» دەگەنٸ. قازاقتا رۋ اتىن يەمدەنۋ ەڭ جوعارعى دەرەجە. ەڭگٸمەنٸڭ قىسقاسى, قازاقتىڭ رۋىن (اتاسىن) جامانداپ, رۋلىق شەجٸرەنٸ قازٸرگٸ ۇرپاققا جاۋ قىلىپ كٶرسەتۋ, جەڭٸلدەتٸپ ايتقاندا دوستىڭ ٸسٸ ەمەس.
دەلەل مە? تىڭداپ كٶرٸڭٸز, رۋ (اتا) دەگەن سٶزدٸڭ قانداي ٶمٸرشەڭ ەكەندٸگٸن.
ەدٸل قاعان. كٷن قاعانى ەدٸل (410-454) ازييا مەن ەۆروپاعا بيلٸگٸن جٷرگٸزگەن. ەۆروپانىڭ ريم يمپەريياسى قۇلدىعىنان بوساۋىنا سەبەپكەر بولعان اسا كٶرنەكتٸ تاريحى تۇلعا. «قازٸرگٸ زاماننىڭ عىلىمدارىندا اتيللا ەسٸمٸنٸڭ ەتيمولوگيياسى تۋرالى بٸرنەشە بولجام بار. ەدٸلدٸ ەۋروپا تاريحشىلارى «اتىرا», «اتتيلا», «اتىل», «اتتىلى», «ەتتسەل», «ەتلي» دەپ تە اتايدى. اتتيلا (ەتتسەل) ەسiمi ۋاقىت ٶتە كەلە پايدا بولعان لينگۆيستيكالىق ٶزگەرiستەرگە قاراماستان ورتا عاسىرلاردان بەرi گەرمانييا توپونيميكاسىندا ساقتالعان. مىسالى, «Hetzelistal» («Hetzelinstall») اتاۋىنىڭ سٶزبە-سٶز اۋدارماسى «ەتتسەل دالاسى», بۇل وففەنبۋرگ جەرiندە, سونىمەن قاتار «Hetzelhof» («Etzelhof»), «Atzelhof» («ەتتسەل اۋلاسى»), گەيدەلبەرگتە, Atzelbach («ەتتسەل بۇلاعى») وتتەنحەفەندە, «Attlisberg» («اتتلي تاۋى»).
كٶپتەگەن باسقا دا عۇن ەسٸمدەرٸ سيياقتى اتتيلا ەسٸمٸنٸڭ تٷپنۇسقاسى تٷركٸ تٸلدەرٸنەن الىنعان دەگەن دە بولجام بار (atta/ata - ەكە, el/il - ەل, ٶلكە).
تاعى بٸر بولجام بويىنشا, اتتيلا ەسٸمٸ ەدٸل حازار تٸلٸندە ەدٸل ٶزەنٸ اتاۋىنان الىنعان (Attil/Atil/Atel/Atal).
«اتتيلا» ەسiمi قازiر تٷركi تەكتەس حالىقتاردا (قازاقشا — «ەدiل») كەڭ تاراعان» (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان الىنعان مەلٸمەت).
ەدٸل پاتشانىڭ جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن ەسٸمدەرٸنٸڭ بەرٸ دۇرىس. بۇلاردىڭ بەرٸ سينونيم سٶزدەر. مىسالى, «اتىرا»-دان بٷگٸنگٸ اتىراۋدى, ياعني ەدٸل پاتشانىڭ نەگٸزگٸ مەكەنٸ بولعان كاسپيي مەن ارال ايماعىن, «اتتيلا», «اتىل», «اتتىلى» دەگەن ەسٸمدەردەن ەدٸلدٸڭ ەجەلگٸ «ادتاردىڭ» ۇرپاعى جەنە ولاردىڭ ەڭ العاشقى جابايى قۇلاندى قولعا ٷيرەتكەن, ياعني ات مٸنگەن ەلدەن ەكەنٸن كٶرەمٸز. مۇنى اتالارىمىز «ادتىڭ ورنىن داي باسار, اتتىڭ ورنىن تاي باسار» دەپ تۇجىرىمداعان. ال, «ەتتسەل (ەدٸل قالا)» مەن «ەتلي (ەدٸل ەلٸ)» ەدٸل اتامىزدىڭ ەسٸمٸنٸڭ تازا قازاقي ەسٸم ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. الىس المانييادا ەدٸل قاعان تۇرعان قالانىڭ «ەدٸل قالا» اتانۋىنان ولاردىڭ قازاقتى جەنە ونىڭ داڭقتى ۇلى ەدٸل قاعاندى قانشالىقتى قۇرمەت تۇتاتىنىن ايقىن اڭعارامىز.
«ەدٸل پاتشاعا فرانتسييادا ەسكەرتكٸش تۇرعىزىلدى. ەسكەرتكٸش 2011 جىلدىڭ 7 قاراشاسىندا فرانتسييانىڭ كاتالاۋىن دەگەن ەلدٸ-مەكەنٸنە قارايتىن شامپان دەگەن اۋىلدا بوي كٶتەرٸپتٸ. مەنٸڭ ەۋروپا ساپارىنان بايقاعانىم, وسىدان 1550 جىل بۇرىن ٶمٸر سٷرسە دە, ونداعى حالىق اتتيلانى تانۋعا ەرەكشە ىقىلاستى كٶرٸندٸ. فرانتسييانىڭ تاريحشىلارى اتتيلانىڭ جەتٸنشٸ اتاسى عۇن پاتشانىڭ تاراز قالاسىن سالدىرعانى تۋرالى دەرەكتٸ تاۋىپتى. اتتيلانىڭ التاي تاۋلارىنان, سارىارقا دالاسىنان كەلگەنٸ تۋرالى تاريحي دەرەكتەردٸ دە انىقتاپتى.
ەۋروپادا 3 ماۋسىمدى «اتتيلا كٷنٸ» دەپ قابىلداپتى. سەبەبٸ ول ەۋروپاداعى 9 مەملەكەتكە تاۋەلسٸزدٸك ەپەرگەن تاريحي تۇلعا. ولار بابامىزدىڭ سول ەڭبەگٸن باعالاپ وتىر. سونداي-اق ەۋروپادا اتتيلانىڭ اتىمەن اتالاتىن قىرىق شاقتى قالا, ەلدٸ مەكەن, تاۋ ٶزەندەر ساقتالىپتى.
فرانتسۋز جازبالارىندا فرەسكٸ دەگەن ەلشٸ اتتيلا تۋرالى بىلاي جازىپ قالدىرعان ەكەن: «اتتيلا بٸزگە كەلٸپ, ەلشٸلەرٸمٸزدٸ كٶشپەندٸ دەستٷرٸ, دالا زاڭى بويىنشا جازدىق شاتىرىندا قابىلدادى. ونىڭ كيٸم كيٸسٸنەن باستاپ, بٷكٸل بولمىسى, تۇرمىسىنىڭ قاراپايىم جان ەكەنٸن بايقادىم. قىزدارى شوشاق تٶبەلٸ باس كيٸم, ۇزىن ەتٸك, قۇلاقتارىنا سىرعا-سالپىنشاق تاعىنىپتى. قولباسشىلارىنىڭ بەرٸ التىن-كٷمٸس توستاعاندارمەن, ال اتتيلا ٶزٸ اعاش توستاعانمەن قىمىز ٸشٸپ وتىردى. ونىڭ قاراپايىمدىلىعىن وسىدان بايقادىم. كٶشپەندٸنٸ جابايى حالىق دەپ تٷسٸنەتٸن ەۋروپالىقتارعا اتتيلا سوعىس تەسٸلٸن, مەدەنيەتتٸ ٷيرەتتٸ. مەن ونداي مەدەنيەتتٸ, دارىندى, اقىلدى قولباسشى كٶرمەپپٸن. ونىڭ ەسكەري دارىندىلىعى بٸزدەن بٸر باس بيٸك تۇردى, نەگٸزٸ ول كەزدە ريم ەسكەرٸ بٷكٸل ەلەمگە تانىمال ەدٸ. ول بٸزدٸڭ ەسكەري سالاعا جٷزدٸك, مىڭدىق, ون مىڭدىق, جٷز مىڭدىق اتاۋدى كٸرگٸزدٸ», - دەپ جازىپتى (بۇل وسى ەسكەرتكٸشتٸڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلٸمٸزدەن ارنايى بارعان دەلەگاتسييانىڭ قۇرامىندا بولعان «ۇلى دالا» قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى عابيدەن جەكەەۆتٸڭ ەستەلٸگٸنەن الىنعان ٷزٸندٸ. «د» №27(155) 27.06.2012).
ٶزٸمٸزدٸڭ ەدەبي جىرلارىمىزدا ول بٸردە باتىر, بٸردە جومارت, بٸردە بي, داناگٶي, ەل باستاعان كٶسەم, قاتال قولباسشى, سوڭىندا تۇتاس ەلدٸ ارتىنان ەرتە العان تەكتٸنٸڭ ۇرپاعى ەكەندٸگٸ جەنە ونىڭ ٶتە ەدٸلەتتٸ بولعاندىعى ايتىلادى. اتيللا تۋرالى اڭىزدار بارلىق تٷركٸ تەكتەس حالىقتارعا ورتاق تاريحي, ەدەبي مۇرا. قازاقتىڭ كٶنە اڭىزدارىندا جىرلانعان اتتيلا بەينەسٸ قازاقتىڭ شەجٸرە-تاريحى, ەدەبيەتٸ, مەدەنيەتٸندە ٶزٸندٸك الار ورنى ەرەكشە تۇلعا.
شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى اتامىز اتيللانىڭ قايراتكەرلٸك, قولباسشىلىق ەرەن ەرلٸك ٸستەرٸن بىلايشا سۋرەتتەگەن: «ايتايىن ەتەللانىڭ قىلعان ٸسٸن,
سيقىر دەر ويلاعان جۇرت قايرات-كٷشٸن.
ازييانى تٷگەل بيلەپ, ەۋروپانىڭ,
كٶبٸ اۋعان ەتەللادان قورىققانى ٷشٸن.
ەتەللا مۇنجىق حاننىڭ بالاسى ەدٸ,
باسى ٷلكەن, كەۋدەسٸ كەڭ, الاسا ەدٸ.
مىڭ بەس جٷز جىلداي بولدى ٶلگەنٸنە,
ونىڭ دا قىلعان ٸسٸ تاماشا ەدٸ.
قايتەمٸن ايتا بەرٸپ العان جەرٸن,
اتاڭنىڭ ويعا تٷسٸر سونداي ەرٸن!..
قور بولىپ وسى كٷنٸ وتىرساڭ دا,
قوزعالسىن ٶتكەندٸ ويلاپ ٸشتە شەرٸڭ!..» دەپ اتيللانى قازاقتىڭ جەنە ٶزٸنٸڭ تٸكەلەي اتاسى ەكەنٸن ايدان دا انىق ەتٸپ جىرعا قوسىپ وتىر.
تۋرا وسىنداي دەرەكتٸ, ياعني ەدٸل قاعاننىڭ تەگٸ قازاق, ونىڭ «نەسٸلٸنٸڭ نۇردان جارالعاندىعىن» اداي – توبىشتىڭ - زوربايى بەيٸمبەت تەلەۋۇلى «زامانانىڭ قۇلقىنا» اتتى جىرىندا:
«ەرتەدە ٶتكەن ەرلەردەن
نوعايلىنىڭ ەدٸگە,
شىڭعىستىڭ ٶتكەن زامانى
اسىلى نۇردان جارالعان,
تايماعان جولدان تابانى» دەپ جىرلاعان.
اتيللا جايىندا تاريحشى-عالىم ع.مەڭدٸباەۆ: «اتيللا (ەدٸل پاتشا) – تاريحي تۇلعا. ەسكەري قولباسشى, قوعام قايراتكەرٸ, كٶشپەلٸ جەنە وتىرىقشى مەملەكەت اراسىنداعى رۋحاني, مەدەني, ساۋدا ديپلوماتيياسىن جٷزەگە اسىرعان بيلەۋشٸ. ونىڭ ٸس-ەرەكەتٸنەن سالت-دەستٷردٸ قاتاڭ ۇستانعان, سونداي-اق ٶزٸ باسقارىپ وتىرعان حالقىنىڭ ەدەت-عۇرپى مەن مەدەنيەتٸن, تٸلٸن ت.ب. جوعارى باعالاعان بيلەۋشٸنٸڭ بەينەسٸن كٶرەمٸز», – دەپ ونىڭ قايراتكەرلٸگٸ, ۇيىمداستىرۋشىلىق شەبەرلٸگٸ مەن قارىم-قابٸلەتٸنە ايرىقشا باعا بەرەدٸ.
«ۇلى دالا مەملەكەتتەرٸ» دەپ اتالاتىن كٸتاپتا اتيللانى جومارت, ادامگەرشٸلٸك قاسيەتٸ جوعارى جان دەپ سۋرەتتەگەن. ونى تٸپتٸ عۇندار عانا ەمەس, قول استىنداعى حالىقتاردىڭ بارلىعى دا جاقسى كٶرگەن. بۇنىڭ بارلىعى اتيللانى «قانٸشەر, جابايى كٶشپەندٸ, ويران سالۋشى, باسقىنشى» رەتٸندە ساناعانداردىڭ پٸكٸرٸ جالعان ەكەندٸگٸن راستايدى. اتيللانىڭ مىنا بٸر سٶزدەرٸنەن ونىڭ جورىقتارىنىڭ نەگٸزگٸ مەنٸن تٷسٸنۋگە بولادى: «عۇندار! ازاماتتىڭ اق ٶلٸمٸ – بورىشىن ادال اتقارعانى. قىزىل قانىڭدى اق جولدا تٶكپەسەڭ, ەڭسەڭدٸ باستىرىپ, ەزگٸدە جٷرسەڭ, ەر اتىڭنان نە پايدا? ٶر كەۋدەنٸ اياققا باستىرىپ, ٶز قۇتىن ٶزٸ قاشىرىپ ساسقان ادام ساناتتا جوق. باسىڭدى بۇعىپ, بۇقپالاپ كٶرگەن كٷنٸڭ كٸمگە ٶنەگە, كٸمگە بولار عيبرات?».
ەدٸل پاتشانىڭ ٶمٸرٸ مەن قايراتكەرلٸك بولمىسى جايىندا كٶلەمدٸ زەرتتەۋ جازعان بەلگٸلٸ عالىم ج.دەدەباەۆ: «نيبەلۋنگتار تۋرالى جىردا» اتيللانىڭ ادالدىعى مەن ازاماتتىعى, اقىلدىلىعى مەن باتىرلىعى كەڭ كٶرٸنٸس تاپقان…», – دەي كەلە, اتالمىش جىر جولىنا ارقاۋ بولعان ەدٸلدٸڭ بولمىسىن كٶرسەتەتٸن جىر جولدارىنان ٷزٸندٸ كەلتٸرەدٸ:
ەتتسەل داڭقىن اسىردى,
سارايىنا اعىلىپ بار ەلەمنٸڭ باتىرى.
بەرٸنە دە, قاراماستان قۇدايىنا, دٸنٸنە,
جومارت بولدى ول, اشىق-جارقىن, سىپايى…
اتتيلا عۇنداردى باستاپ, ريم يمپەريياسىنا جەتٸپ, بٸراز قالالارىن ٶزدەرٸنە باعىندىردى. ريم قالاسىنىڭ قاسىنا كەلٸپ, بەيبٸت تٷردە جەڭٸس تۋىن جەلبٸرەتكەن اتيللا ريم استاناسىنا كەلگەندە كەنەتتەن قايتىس بولادى. اتتيلا ٶلگەنٸمەن, ونىڭ قولباسشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, ستراتەگتٸك ساياساتىن ونىڭ ٸزباسارلارى ودان ەرٸ جالعاستىردى. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە ەۋروپادا ادامزات تاريحىنداعى بەتبۇرىستى كەزەڭ ورىن العان ەدٸ.
عۇن يمپەريياسىنىڭ ەيگٸلٸ بيلەۋشٸسٸ اتيللانىڭ ديپلوماتييالىق شەبەرلٸگٸ ەرەكشە سٶز ەتۋگە تۇراتىن جاعداي. ول اسا ٸرٸ ساياساتكەر, تاماشا ديپلومات, مەمٸلەگەر. اتيللا كٶپتەگەن مەسەلەلەردٸ كەلٸسسٶزدەر ارقىلى شەشٸپ وتىرعان. ونىڭ تاريحتا الاتىن ورنىن, مەملەگەرلٸك تالانتىن ايرىقشا باعالاۋعا بولادى». (ەركٸن عالىموۆ (http://turkystan.kz/)).
تاريح تاعلىمى: بٷتكٸل جەر بەتٸندە قازاق قاعاندارىنان اسقان ەدٸلەتتٸ بيلٸك يەلەرٸ ەشقاشان بولىپ كٶرگەن ەمەس.
ەجەلگٸ شەجٸرە-داستاندارعا, ٶزگە دە تاريحي زەرتتەۋلەرگە, قاز ادايدىڭ ەيگٸلٸ بيٸ الشىن مەڭدالىۇلىنىڭ «اداي شەجٸرەسٸنە», ٶز اتام مەن انامنىڭ ەستەلٸكتەرٸنە, قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸنە جەنە ىبىرايىم قۇلىبايۇلىنىڭ «قاراش تەگٸ» داستانىنا سٷيەنە وتىرىپ سارالاساق, ەدٸل قاعاننىڭ تەگٸ تازا قازاق ەكەنٸن كٶرەمٸز.
ەدٸل قاعاننىڭ اتا-تەگٸ قازاق – بەكارىس (كٸشٸ جٷز) – ون ەكٸ اتا بايۇلى – اداي – كەلٸمبەردٸ – توبىش بولىپ تاراتىلادى (قاز ادايدىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸنەن).
«توبىش ٶسكەن اۋىل, توبىشتان – وراز, بەگەي. ورازدان – جايىق, الىپ. جايىقتان - ەلمەنبەت. ەلمەنبەتتەن – تابىناي, زورباي, شوڭاي, باۋبەك, تەكە. بۇلار ەل اراسىندا بەس ەلمەنبەت اتالادى.
...تابىنايدان – ارىستانباي, داۋىلباي, تابىلدى.
...زوربايدان – توقاباي, جاڭاي, تٶلەكە, ٶتەعۇل, قۇلبالاسى. بۇلار ەل اراسىندا بەس زورباي اتالعان.
...جاڭاي ٶسكەن اۋىل. ودان ەلٸ, تاسىم, رىسباي, تويان, قوجانازار, كٶتەن.
...قوجانازار ٶسكەن اۋىل, ٶزٸ ەل اراسىندا ابىرويلى, اقىلدى كٸسٸلەردٸڭ بٸرٸ بولعان. قوجانازاردان – سەركەن, شوماق, تاعان, تٷنقاتار, شونتى, قوشان, ەسبەردٸ.
...تٶلەكەدەن – قامىسباي, قارجاۋ, دورال, كٷمٸسباي.
...شوڭايدان – بٶگەمباي, توقسانباي, بوقاي.
...باۋبەك – بٶرٸباي, مالتابار, قۇلشىعاي, تايسارى, جاراس, قۇداس.
...قوجا. قوجانىڭ اتى – نازار, سودان شالمالى جەنە قوڭىر ٷيلٸ تاراعان. قوڭىر ٷيلٸ قوجادان – كٸلەن, مۇرىن. كٸلەننەن – اندىقوجا, ايتقوجا. اندىقوجادان – قوڭىرباي, مالعارا, ماتاي. ماتايدان – دەربٸسەلٸ, ٶتەمٸس, ودان – بايبولدى. قوڭىربايدان – ٷپٸك, جايىق, قىرداسىن, ەبەك. مالعارادان – ٸزباسار, جاباعى, ايتۋار, كٷنتۋار, ەلەۋ.
...شەگەم. الىپتان شەگەم بولادى. شەگەمنەن – بابىق, سىرلىباي, جاۋباسار, وجاۋ, قاراش.
...قاراش. قاراش ٶسكەن اۋىل. قاراشتان – ەلتٶزەر, ٶتەپ, جەدٸك (بالۋان قاراش اتالادى) (ماڭعىستاۋ ەنتسيكلوپەديياسى. الماتى, 1997, 203-204 بەتتەر).
«توبىشتىڭ ەكٸ ەيەلٸنەن ٷش بالاسى بولعان: وراز, بەگەي, كٶپەس. ورازدان: شەگەم مەن جايىق, بەگەيدەن قادٸرقۇل, كٶپەستەن ەدٸل تۋعان. كٶپەس 32 جاسىندا دٷنيە سالادى. ەدٸل 11 جاسىندا جەتٸم قالىپ, بەگەيدٸڭ تەربيەسٸندە ٶسەدٸ. 19 جاسىندا تاما نۇرماعانبەتتٸڭ قىزى ايبارشانى ايتتىرىپ, قالىڭ بەرٸپ شەگەم ٷيلەندٸرەدٸ. ايبارشا كەلٸن بولىپ شەگەمنٸڭ قولىنا تٷسەدٸ. سول ٷيلەنگەن جىلى ەدٸل اعاسى بەگەيمەن ەل شەتٸنە تيگەن جاۋ قالماققا اتتانادى. ارادان بٸراز ۋاقىت ٶتكەسٸن بەگەي باتىر جاۋدى جەڭٸپ, ٸنٸسٸ ەدٸلدەن ايرىلىپ اۋىلعا قايتىپ كەلەدٸ.
«سەگٸز ارىس ادايدىڭ
بٸرەۋٸ توبىش بەلگٸلٸ,
سەن-سالتانات جاعىنان
بولماعان ەشبٸر كەمدٸگٸ.
...قاي جاعىنان الساق تا
باسىنان باعى تايماعان.
...توبىشتىڭ ٷش بالاسى,
وراز, بەگەي, كٶپەس-تٸ,
ەرلٸگٸمەن ٷشەۋٸ
بولىپتى ەلدٸڭ پاناسى.
وراز اسقان اقىلدى
بەگەي سٸرە باتىر – دى,
كٶپەستە بولدى باتىل – دى,
زامانىندا ولاردىڭ
جاۋگەرشٸلٸك كٶپ ەدٸ.
بەگەي باتىر باس بولىپ
قورعاعان جاۋدان كٶپ ەلدٸ,
ورازدان جايىق, شەگەم – دٸ,
بەگەيدەن تۋعان قادٸرقۇل,
كٶپەستٸڭ ۇلى ەر ەدٸل,
زامانىندا ولاردىڭ
ورىندالعان دەگەنٸ.
سول سەبەپتٸ ولاردى
«ٷش توبىش» دەيتٸن ٶز ەلٸ,
...ٷش توبىشتىڭ كەنجەسٸ
كٶپەس ەردٸڭ اقتىعى
قاراشتى ايتىپ بەرەيٸن
ون بٸرگە ەدٸل تولعاندا
...كٶپەس دەگەن بابامىز
ٶتكەن ەكەن دٷنيەدەن.
سودان بىلاي ەر بەگەي
كٶپەستٸڭ ۇلى ەدٸلدٸ
تەربيە بەرٸپ جاسىنان
ٷيرەتٸپ ٶنەر نەلەردٸ
ەپتٸلٸككە باۋلىدى
توپقا سالدى جاسىنان.
سەگٸز قىرلى, بٸر سىرلى
وسىلاي ٶستٸ جاس ۇلان...» (جىر-دارييا. «قاراش تەگٸ» 394 بەت). وسىلايشا, بەگەي اتامىزدىڭ اتى تەك قانا ەر (باتىر) بولعانىمەن ەمەس, ەدٸل پاتشاعا ۇلى ۇستاز بولعاندىعىمەن دە شىققان. جىردا ارى قاراي ەدٸل پاتشانىڭ ۇرپاقتارى قاراشتار جايلى ايتىلادى.
جىردىڭ اۆتورى ماڭعىستاۋلىق ىبىرايىم احۋن قۇلىبايۇلى (1886-1982). تاريحات (سوپىلىق ٸلٸم) جولىن ۇستانعان يسلام دٸنٸنٸڭ ۇلى عۇلاما, شەجٸرەشٸسٸ. اتا-تەگٸ: اداي – كەلٸمبەردٸ – توبىش – كٶپەس — ەدٸل – قاراش بولىپ تاراتىلادى. بۇل بٸزدٸڭ ەڭگٸمەمٸزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان ەيگٸلٸ ەدٸل (اتتيلا) پاتشانىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى. بۇل ەۋلەتتەن (توبىشتاردان) ەدٸل پاتشادان دا باسقا بٷكٸل ەلەمدٸ بيلەگەن الىپ ەر توبىش (لاقاپ اتى افراسياب, بۇدان 2700 جىلدار بۇرىن بالاساعۇن قالاسىن سالدىرعان, بٷگٸنگٸ ەۆروپاداعى الىپ (الپٸ) تاۋى سول اتالارىمىزدىڭ اتىنان قالعان), ەيگٸلٸ وعىز (ٶگٸز) قاعان, ەيگٸلٸ وراق باتىر, ەر ماماي (بٷگٸنگٸ رەسەي جەرٸندەگٸ ماماي قورعانى سول اتامىزدىڭ اتىنان قالعان), قاراساي, قازي اتتى قوس باتىرلار (بۇلاردىڭ بەرٸ قازاقتىڭ «باتىرلار جىرىنىڭ» باستى كەيٸپكەرلەرٸ), پارسىنىڭ كير پاتشاسىنىڭ جاۋلاۋشى ەسكەرٸن تالقانداپ, پاتشاسىنىڭ باسىن قان تولعان تورسىققا سالىپ «اڭساعانىڭ قان بولسا ٸش كەرەگٸڭشە دەپ قاقپاعا ٸلگەن» تۇمار حانىم (توميريس), قازاقتىڭ ۇلى دٸن عۇلاماسى قوجا احمەت ياسساۋي, قوي مەن قويشىنىڭ پٸرٸ شوپان اتا ت.ب. شىققان.
«تەكتٸدەن تەكتٸ تۋادى» دەپ اتام قازاق بەكەر ايتپاعان. ادايدىڭ ەيگٸلٸ بيٸ الشىن مەڭدالىۇلى مەن زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى جەنە قوعام قايراتكەرٸ ەبٸش كەكٸلباەۆتاردا وسى توبىش اتا ۇرپاقتارى بولىپ تابىلادى.
«...سول ەدٸل دٷنيەنٸ تٸتٸرەتكەن قولباسشىنىڭ بٸرٸ بولعان. از جىلدىڭ ٸشٸندە ەۋروپانىڭ ورتاسىن ويىپ, ٸرٸ مەملەكەت قۇردى. زامانىندا كٶرگەن ادامداردىڭ سيپاتتاۋىنشا, سىرت پٸشٸنٸ ەۋروپالىقتارعا وعاش كٶرٸنسە كەرەك: تاپال بويلى, قۇرىش دەنەلٸ, قارا تورى, قىسىق كٶز, تەمپٸش مۇرىن, كٶسە, تٷسٸ سۋىق, ايبارلى. ...ٶر كٶكٸرەك, تەكاپپار, ايباتتى, اسا ايلاكەر, ٶز تۋمالارىنا عانا ەمەس, جاۋىنا دا ەدٸلەتتٸ باسشى بولدى, سوندىقتان دا بۇراتانا حالىقتار دا وعان ٶز ىرقىمەن باعىندى».
بۇل – ەۋروپالىقتاردىڭ پٸكٸرٸ, ف.ا.بروكگاۋز بەن ي.ا.ەفروننىڭ «ەنتسيكلوپەدييالىق لۇعاتىنان» الىپ وتىرمىن دەپ جازىپتى ب.ق.الباني ٶزٸنٸڭ «قازاقييا» اتتى كٸتابىندا. الماتى 1998. (23 بەت).
وسى توبىشتاردىڭ ۇرپاقتارىنان, ياعني ەدٸل قاعاننىڭ ارعى اتالارىنان ەجەلگٸ تاريحتاعى ەيگٸلٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ الىپ ەر توبىش بولىپ تابىلادى.
توبىش – ورازدىڭ ۇرپاعى الىپ ەر توبىش (پارسى جازبا دەرەكتەرٸندە افراسيياب, «اۆەستالىق» ەسٸمٸ «فرانگراسيان», كەيبٸر دەرەكتەردە الىپ ەر توبا, الىپ ەر تونا, الىپ ەر توڭا, الىپ ەر تونعا, الىپ ەر تۇنعا) جايلى ماحمۋد قاشقاري دەرەكتٸ بٸرنەشە تاريحي نوۆەللالاردان تۇراتىن «تٷركٸ ٷستەۋلەرٸنٸڭ سٶزدٸگٸ» دەگەن بەلگٸلٸ ەڭبەگٸندە تٶمەندەگٸدەي دەرەك بەرەدٸ. «قازويىننىڭ تٶڭٸرەگٸندە افراسييابتىڭ قىزى قاز فارانقىز اڭ اۋلاعان قۇم بەكٸنٸس بار. افراسيياب مارى قالاسىن تۇرعىزعان. قازٸرگٸ جارىكەنت قالاسىنىڭ تٷبٸندە ديزراين نەمەسە مىس قامالىنىڭ قالدىقتارى ساقتالعان. م. قاشقاريدٸڭ ايتۋىنشا قاز فارانقىزدىڭ جۇبايى سيياۋىش وسىندا ٶلتٸرٸلگەن». (قازاقستان تاريحى 1 توم. 65 بەت).
ەۆروتسەنتريستٸك تانىمداعى عالىمدار سانالى تٷردە تۇمشالاعان سكيفتەر, ساقتار تۋرالى تاريحي زەرتتەۋلەر كەرەعار بولىپ كەلە جاتقانى دا شىندىق. مۋرات ادجي رەسەي تاريحشىلارىنىڭ سكيفتەر مەن ساقتار تۋرالى تاريحي شىندىقتاردىڭ بەتٸپ اشپاۋعا تىرىسىپ وتىرعان دٷمبٸلەز قالپىن دەلەلدٸ دە نانىمدى تٷردە سىنعا الدى. مٸنە, وسى قۇبىلىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيٸنگٸ ٷ11 عاسىردا تٷرٸك تايپالارىن بٸرٸكتٸرٸپ, ۇلى تۇران ٶلكەسٸندە قۇرىلعان ۇلى قاعاندىق حاقىندا سٶز ەتكٸمٸز كەلەدٸ. بۇلار تۋرالى تاريحي جازبا دەرەك كٶزدەرٸ زورواستريزم دٸنٸنٸڭ قاسيەتتٸ كٸتابى «اۆەستادا» باياندالعان. تۇراننىڭ ۇلى قاعانى الىپ ەر توڭا «اۆەستادا» افراسياب اتىمەن بەرٸلٸپ وتىرادى. («اۆەستا». تەگەران, 1991, 1-2 توم).
«الىپ ەر توڭا نەمەسە افراسياب تۇران جەرٸنەن شىققان ۇلى تاريحي تۇلعا ەكەنٸن بٷكٸل ەلەم جۇرتشىلىعى مويىندايدى.
افراسياب «اۆەستادا» دا تاريحي تۇلعا ەرٸ ميفولوگييالىق كەيٸپكەر رەتٸندە تانىلادى. بٸراق بٸزدەر الىپ ەر توڭانىڭ تاريحتاعى افراسياب قاعان ەكەندٸگٸن, ال افراسيابتىڭ ٶزٸ الىپ ەر توڭا ەكەنٸن كٶپكە دەيٸن اجىراتا الماي كەلدٸك ەمەس پە? قاشان جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ «قۇتاتعۋ بٸلٸگٸن» وقىعاندا, الىپ ەر توڭا ەكەنٸن بٸر اق بٸلدٸك ەمەس پە? وسىدان كەيٸن عانا ۇلى فيلولوگ م.قاشقاريدٸڭ «تٷرٸك سٶزدٸگٸندە» ەپوستىق جىر ٷزٸندٸلەرٸندەگٸ باس كەيٸپكەر الىپ ەر توڭاعا نازار اۋدارا باستادىق.
تۇراننىڭ ۇلى قاعانى الىپ ەر توڭانى تاريحتا بولعان, بولىپ ٶتكەن تاريحي تۇلعا رەتٸندە جەنە ول جايلى جازىلعان ەپيكالىق تاريحي جىر ٷزٸندٸلەرٸندەگٸ باستى كەيٸپكەر رەتٸندە تانىپ بٸلۋگە ۇمتىلدىق.
الىپ ەر توڭانىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى ماداي (مان اداي. ياعني ماڭعىستاۋلىق ادايلار م.ق.) ەكەندٸگٸن بٸلٸپ وتىرمىز... ال, الىپ ەر توڭا ونىڭ حالىق اتاپ كەتكەن ماداق اتى ەكەن. «الىپ» دەگەن سٶز بٷكٸل تٷرٸك حالىقتارىنا ورتاق ماعىنادا ايتىلاتىن ٶتە كٷشتٸ باتىر, قولباسشى باھادٷر دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ ەكەن. «ەر» سٶزٸ باتىرلىعىمەن داڭقى شىعىپ, بٷكٸل جٷرت ارداقتاعان ارىستان جٷرەكتٸ, جولبارىس جٷرەكتٸ جاۋىنگەر جاندارعا بەرٸلەدٸ ەكەن. مىسالى, قازاق ەپوستارىنداعى ەرسايىن, ەرتارعىن, ەركٶكشە اتاۋلارىنان كٶرٸنٸپ تۇر.
افراسيابتىڭ ارتىندا بارماق, بارساعان دەگەن ۇلدارى مەن قاز ەسٸمدٸ قىز قالعان. قىزى كازۆين, كۋم قالالارىن سالدىرىپ, شۋ ٶزەنٸ بويىندا بولىپ قالا سالۋمەن دە اينالىسقان.
الىپ ەر توڭا تاريحي تۇلعا بولۋى سەبەپتٸ دە تاريحشى م.ح.دۋلاتي ونىڭ اتا تەك شەجٸرەسٸنە نازار اۋدارعان. ٶيتكەنٸ م.ح.دۋلاتيدٸڭ ٶزٸ الىپ ەر توڭا بيلەگەن تۇران جەرٸنٸڭ بٸر ٶلكەسٸنٸڭ تاريحى مەن شەجٸرە, اڭىز-ەڭگٸمەلەرٸن جاسىنان ويعا توقىپ, ٶتكەن تاريح قويناۋىنان سىر تارتقاندىقتان دا يران-تۇران حالىقتارىنىڭ ٶتكەنٸنە وي جٸبەرمەي تۇرا الماعان. ...م.ح. دۋلاتيدٸڭ مەلٸمدەۋٸندە ۇلى تۇراننىڭ ۇلى قاعانىنىڭ ارعى باباسى – افريددۋڭ. ودان تۋعان تۇر, ونىڭ ۇلى داد نيشين, ودان تاراعان پيشەننەن الىپ ەر توڭا تۋادى. الىپ ەر توڭانىڭ اتاتەگٸ ايتۋلى تٷرٸك تايپالارىنىڭ بٸرٸنەن شىققانىن بيچۋرين دە اتاپ ٶتەدٸ.
...الىپ ەر توڭا تۋرالى ەپيكالىق تاريحي جىردىڭ تٸلٸندە اراب, پارسى تٸلدەرٸندەگٸ سٶزدەر ۇشىراسپايدى. تازا مٶلدٸر سول تۇستا سٶيلەنگەن تٷرٸك تٸلٸ نەگٸزٸندە جازىلعان» (م.مىرزاحمەتۇلى «تٷركٸستان تاراز اراسى...» استانا-2002. 159-162 بەتتەر).
تۇران دەمەكشٸ, ماڭعىستاۋداعى تۇر, تۇران, قارا تۇران, بەل تۇران (ناعىز تۇران) دەگەن توپونوميكالىق اتاۋلار تۇراندىقتاردىڭ تەگٸنٸڭ قازاق ەكەندٸگٸنەن ايقىن حابار بەرٸپ تۇرعان جوق پا? ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە اتام قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىنداعى تۇراننىڭ سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, ٶز اتاسى) ۇر, ۇرا, ۇران, ٷر, تٷر, تٷرٸك (تۇر جٸگٸ (رۋى)) دەگەن ۇعىمدار مەن ەل ەسٸمدٸ قوسىپ قويساڭىز تٸپتٸ دە جاڭىلىسپايسىز.
«تٷرٸكتەردٸڭ ۇلى حانى افراسييابتى تونعا الىپ ەر دەپ اتايتىن ەدٸ. بۇل – جولبارىس سيياقتى كٷشتٸ باتىر ادام دەۋ «(ماحمۋد قوشعاري. دەۆونۋ لۋعوت يت-تۋرك. ت.111, توشكەنت, 379 بەت).
«شاحنامادا» «افراسيياب – پاشانعۇلى, ال پاشانگ زادشامۇلى, زادشام تۋرۇلى, تۋر فاريدۋنۇلى» دەلٸنگەن.
«بۋنداحيشن» اتتى ەڭبەكتە: «افراسياب-پاناعۇلى, پاشانگ زاەشم (زادشامۇلى), ول تۋرگۇلى, تۋرگ سەندەن يسەپۇلى, بۇل بولسا فەرەيدۋنۇلى (فاريدۋن)», - دەپ جازىلعان.
«شاحنامادا» نٷزەردٸڭ كٶپتەگەن باتىرلىق ەرەكەتتەرٸ سۋرەتتەلەدٸ. يران مەن تۇران اراسىنداعى بٸر كەسكٸلەسكەن شايقاستا نٷزەر افراسياب قولىنان قازا تابادى. افراسياب وسىلايشا, بٸر كەزدەرٸ مەنوۋچەھردٸڭ قولىنان قازا تاپقان اتاسى تۋردىڭ كەگٸن الادى. سودان يران ەلٸ ٷلكەن داعدارىسقا ۇشىراپ, افراسياب ون ەكٸ جىل بويى يران تاعىنا وتىرادى. ( س.ەبۋشەرٸپ. «تۇراننىڭ ۇلى قاعانى – الىپ ەر تونعا». الاش جورنالى. №5 (26), 2009).
«ساقتاردىڭ يراندىقتار افراسيياب دەپ اتاعان اسا كٶرنەكتٸ دە قۋاتتى كٶسەمدەرٸنٸڭ بٸرٸ الىپ ەر توڭا. عۇنداردىڭ بولاشاق باسشىسى مٶدە افراسييابتىڭ ونىنشى ۇرپاعى. افراسيياب ب.ز.ب. ٷٸٸ عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن» - دەپ جازىپتى يلماز وزتۋنا «وسپان مەملەكەتٸنٸڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگٸندە. (ستامبۋل. 1986. 22 بەت).
«مىرزا حايدار دۋلاتتىڭ ٶزٸ جەنە ەڭبەگٸ تۋرالى تٷركٸتانۋشى عالىم ن.كەلٸمبەتوۆ: «قازاقتىڭ تۇڭعىش تاريحشىسى حايدار دۋلاتتىڭ ايتۋى بويىنشا الىپ ەر توڭا باتىردىڭ, ياعني افراسيابتىڭ ەكەسٸ پيشەن (بەشەن), پيشەنداد – نيشيننٸڭ بالاسى, داد پيشين – تۇردىڭ بالاسى, ال تۇر بولسا, افريدۋننىڭ بالاسى, بۇل دەرەكتەر «تاريح-ي-گۋزيدە» كٸتابى بويىنشا كەلتٸرٸلٸپ وتىر. ال, مۇنىڭ ٶزٸ حوجا راشيد-ەد-دين ەڭبەگٸنەن الىنعان ەدٸ» (24,17), مىرزا حايداردىڭ ەڭبەگٸن تاريحي دەرەك رەتٸندە پايدالانعان (يسلام جەمەنەي. مۇحاممەد حايدار دۋلات (مونوگرافييا) الماتى-2007. 51 بەت).
ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي الىپ ەر توبىشتىڭ تەگٸ ەر تٷرلٸ دەرەك كٶزدەرٸندە ەر تٷرلٸ بولىپ جازىلعان. بۇزىلماي جازىلعانى جالعىز تۇر اتامىزدىڭ اتى. سەبەبٸ, تۇر اتامىزدىڭ اتىن بۇزىپ جازساڭ, بۇعان ەشكٸم دە سەنبەس ەدٸ. بٷكٸل تٷرٸك پەن تۇران اتانعان ەلدەر باستاۋىن وسى اتامىزدىڭ اتىنان الادى.
بەرٸنٸڭ ٸشٸندە شىندىققا كەلەتٸنٸ مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ كەلتٸرگەن دەرەگٸ بولىپ تابىلادى. بۇل جەردە الىپ ەر توڭانى – الىپ ەر توبىش, پيشەندٸ – بيسەن, پيشەندادتى – بيسەن اد (اي) دەپ تٷسٸنسەك, شىندىعى وسى بولار. بٸزدٸڭ بۇلاي دەپ تۇجىرىم جاساۋىمىزعا جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ «قۇتاتعۋ بٸلٸگٸ» مەن م.قاشقاريدٸڭ «تٷرٸك سٶزدٸگٸن» وقىعاننان كەيٸن «الىپ ەر توڭانىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى ماداي ەكەندٸگٸن بٸلٸپ وتىرمىز» دەگەندەرٸ تولىقتاي نەگٸز بولا الادى. سەبەبٸ, ماداي, كەيبٸر دەرەكتەردە مااداي, مان اداي دەپ بەرٸلەدٸ. ەلەمدٸك تاريح ولاردى ماد پاتشالىعى دەپ اتايدى. مىسالى, يران (پارسى) ەلٸ ٶز تەكتەرٸن وسى پاتشالىقتان تاراتادى. بٷگٸنگٸ 360 ەۋليەلٸ, كيەلٸ مانقىستاۋ سول پاتشالىقتىڭ قاراشاڭىراعى. مانىمىز - مانقىستاۋ (مانداردىڭ قىستاۋى), ادايىمىز - اداي, بيٸمٸز - بي (قاس بي (كاسپيي) بولىپ ەلٸ سول كٷيٸندە تۇر.
قاز اداي شەجٸرەسٸ بويىنشا الىپ ەر توبىش اتامىزدىڭ جەنە ونىڭ بٷتكٸل ەلەمگە ەيگٸلٸ ۇرپاقتارىنىڭ تەگٸ بىلايشا تاراتىلادى: ادايدان – كەلٸنبەردٸ – توبىش – وراز – الىپ – شەگەم – بابىق – جۇماعۇل – ۇلعاي – بودات – جادىران – ماماي.
اتى اڭىزعا اينالعان نوعايدىڭ تەگٸ – ادايدان – كەلٸنبەردٸ – توبىش – وراز – جايىق – ەلمانبەت - زورباي – جاڭاي – قوجانازار – تاعان – نوعاي.
وراقتىڭ تەگٸ - توبىشتان وراز, ودان جايىق, ودان ەلمانبەت, ودان زورباي, ودان تٶلەكە, ودان قامىسباي, ودان وراق.
قازٸرگٸ التايدىڭ مۇڭال دالاسىنداعى شىڭعىس حان مەن تاققا تالاس كەزٸندە جامۇقانى سول جەردەگٸ 13 تايپا ەلدٸڭ حان سايلاعان سەبەبٸ دە وسى جامۇقانىڭ تەگٸنٸڭ توبىش – جادىراننان, ياعني الىپ, ەدٸل پاتشالاردىڭ ۇرپاعى ەكەندٸگٸنەن بولاتىن. شىڭعىس حاننىڭ تەگٸ توبىشتىڭ تەتەلەس ٸنٸسٸ مۇڭالدان تارايدى.
وسى كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەردٸڭ توپونوميكالىق ايعاقتاماسى كاسپيي – ارال, ٷش قييان ايماعىنداعى توبىل (توبىش), ەدٸل, جايىق ٶزەندەرٸ, ەدٸل ٶزەنٸ جاعاسىنداعى قازار (قازاق) مەملەكەتٸنٸڭ استاناسى ەدٸل (يتيل) قالاسى, ەۋروپاداعى الىپ (الپٸ) تاۋى, تاۋ ادرييا تەڭٸزٸنٸڭ جاعاسىندا ورنالاسقان, وسى تاۋدان اددا, اديدجە اتتى ٶزەندەر باستاۋ الادى جەنە وسى تاۋدىڭ ماڭايىندا جەمەنوە, سانازار, نۇرا, اددا ت.ب. وسىنداي قازاقي ەسٸمدەرمەن اتالاتىن كٶپتەگەن ەلدٸ مەكەندەر, رەسەيدٸڭ ياروسلاۆل وبلىسىندا قاراش اتتى ەلدٸ مەكەن, رۋمىنييا جەرٸندە قاراش-سەۆەرين دەگەن ٶلكە, قاراشوۆا, جەبەل, بوزاشى اتتى ەلدٸ مەكەندەر, قازاقتىڭ ۇلى تاۋىنداعى (قازٸرگٸشە كاۆكاز) اداي شىڭى, شەگەم اڭعارى, دومباي, بەسشوقى ت. ب. جەنە بٷكٸل قازاق بالاسى كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن اۋىزدارىنان تاستامايتىن «ول بەلگٸلٸ بەگەي عوي», «بەلگٸلٸ ەردەن بەگەي بار», نەمەسە «ورازدىنىڭ ٷش قوناعى بٸر كەلەر» دەيتٸن سٶز تٸركەستەرٸ بولىپ تابىلادى.
توبىش اتامىزدىڭ اتىنىڭ سٶز تٷبٸرٸ –وب. دەمەك بٷگٸنگٸ وب ٶزەنٸ وسى اتامىزدىڭ اتى. ونى, وسى ٶزەننٸڭ بۇرىنعى اتاۋىنىڭ تاناۋ دەپ اتالعانىنان دا كٶرۋگە بولادى. ال, تانا سيىردىڭ بالاسىنىڭ اتاۋى جەنە ول بۇزاۋمەن سينونيم. ەلەم كارتاسىنداعى سٶز تٷبٸرٸندە «وب» دەگەن تٷبٸرٸ (تٷبٸ, اتاسى) بار جەر, سۋ, تاۋ, ەلدٸ مەكەندەر اتاۋلارىنىڭ بەرٸ توبىش اتامىزدىڭ ۇرپاقتارىنا بايلانىستى قويىلعان. مىسالى, توبىقتى (ٸشٸنەن اباي, شەكەرٸمدەر شىققان رۋ اتى), توبىل, قوبدا, اقتٶبە, اقوبا, قوپا, تاسقوپا, مايتٶبە (قازاق جەنە بٷگٸنگٸ مانعولييا ەلٸندەگٸ ٶزەن مەن جەر, قالا, ەلدٸ مەكەن, رۋ اتاۋلارى. مۇنىڭ ٷستٸنە بٷگٸنگٸ مونگولييا جەرٸندەگٸ اتى ەلەمگە ەيگٸلٸ گوبي شٶلٸن قوسىڭىز. مانقىستاۋدىڭ بوزاشى (بۇزاۋ) تٷبەگٸندەگٸ ويپات جەر كٷنٸ بٷگٸندە دە توبىقتىنىڭ ويى دەپ اتالادى. توبىقتىنىڭ ويىندا بەكەت اتانىڭ بەسٸنشٸ مەشٸتٸ ورنالاسقان. بٷگٸنگٸ سٶزدٸك قورىمىزداعى وبال, وبا (مولا), وپا (قايىر, سەنٸمدٸ), دوپ (دومالاق, شار), سوپى (سوپىلىق ٸلٸم), وپاسىز (قايىرسىز, ساتقىن), توبا (تەۋبە, تەۋبەگە كەلۋ), توبىق (ادامنىڭ دەنە مٷشەسٸ) ت. ب. «وب» دەگەن سٶز تٷبٸرٸ بار اتاۋلاردىڭ بارلىعى وسى توبىش اتامىزدىڭ اتىنان تۋىنداعان سٶزدەر بولىپ تابىلادى.
«توبىقتى – ورتا جٷز ارعىننىڭ ەكٸنشٸ ەيەلٸ مومىننان تۋاتىن تٶرتەۋدٸڭ بٸرٸ – اقسوپىدان تارايدى» («توبىقتى شەجٸرەسٸ» http://alashainasy.kz/shezhire/shejre---tobyiktyi-ruyi-56949/).
«قازاقتىڭ اتا سالتىنا سەيكەس, 453 جىلى ەدٸل پاتشا ٶلگەسٸن, ورنىنا ٶز ٶسيەتٸ بويىنشا ٷلكەن ۇلى ەللاق وتىرادى. ەللاقتىڭ ٶمٸرٸ ۇزاق بولماي, بٸر جىلدان كەيٸن اجال قۇشتى. تاققا تالاس باستالدى. كەزٸندە رۋعيلا پاتشامەن كٷننٸڭ شەكاراسىن كەڭەيتكەن, ەدٸلدٸ تەربيەلەپ, «ەل اتاسى ەدٸگە» اتانعان قارت ەدٸگە بي ەللاق ٶلگەن سوڭ بٷكٸل ورداعا ساۋىن ايتىپ, ۇلى قۇرىلتاي ٶتكٸزەدٸ. تاق يەسٸنٸڭ تاعدىرىن شەشۋ قيىنعا سوعادى. سەبەبٸ, جەتٸ ەيەلدەن تۋعان حانزادالار بٸر-بٸرٸمەن قىرعي-قاباق ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, ولاردىڭ اراسىندا ەللاقتان ٶزگە ەسكەر باستاعان قولباسشى, ەدٸگە سىندى ەل سٷيەر بيدە بولمادى. سوندىقتان باس قولباسشىلىققا كاتالۋن قىرعىنىنان كٷندەردٸ امان-ەسەن الىپ شىققان-ەدٸگە بيدٸڭ ەر ۇلى اداكەر باس قولباسشىلىققا ۇسىنىلادى. وسىنى ەستٸسٸمەن ەسكەر ەكٸگە جارىلىپ, ەدٸگە بيدٸڭ ىقپالىمەن كٷن ورداسى ەكٸ قاعاناتقا بٶلٸنەدٸ. مۇراگەرلەردٸڭ ەنشٸسٸنە ەجەلدەن بەرگٸ ٶز اتامەكەندەرٸ شىعىس قاعانات تيەدٸ. كەيٸن بۇل قازار (قازاق) حاندىعى دەگەن اتپەن تاريحقا ەندٸ. سوعان سەيكەس قازٸرگٸ كاسپيي تەڭٸزٸ قازار تەڭٸزٸ دەپ اتالدى. ەدٸلدٸڭ تەگٸنە كەلسەك, ەدٸلدٸڭ ەكەسٸ رۋعيلا, رۋعيلانىڭ ەكەسٸ قاراقاعان, قاراقاعاننىڭ ەكەسٸ جۇلدىز. ...رۋعيلا پاتشا مٶدە تەڭٸرقۇتىنىڭ تۇقىمى ەدٸ» (ت. جۇرتباەۆ. «دۋلىعا-2» 50 بەت).
پاننونييا (حۋنگۋرييا) مەن قارا تەڭٸز جاعالاۋى اداكەردٸڭ قاراماعىنا كٶشتٸ. وسىلايشا اداكەر كەيٸن جىلنامالاردا ۋارحۇن (ارعىن) قاعاناتى دەپ اتالعان مەملەكەتتٸڭ حانى بولىپ سايلاندى. ريمدٸ الىپ يتالييا كەرٶلٸ اتاندى. ەيگٸلٸ ريم سارايىندا 17 جىل وتىرعاندا, ونىڭ ەر كٷنٸ قاۋٸپ-كەتەرگە, ساتقىندىققا, قىزعانىش-كٷندەستٸككە تولى بولدى. تٷرلٸ قاستاندىقتار جاسالدى. 493 جىلى قازا تاپتى. اداكەر مەملەكەتٸ ەلسٸز بولدى. سەبەبٸ, ونىڭ ول جەردە تابان تٸرەپ, سٷيەنٸش ەتەتٸن ۇيىمشىل, بٸر تەكتٸ تايپاسى بولمادى. قازاقتىڭ «ٶزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ٶز ەلٸڭدە ۇلتان بول» دەگەن ماقالى وسىندايدان شىققان. ەرينە اداكەر قۇرعان مەملەكەت بٸردەن قۇرىپ كەتكەن جوق. ول ارعىن قاعاناتى دەگەن اتپەن IX-عاسىرعا دەيٸن ٶمٸر سٷردٸ. ارعىندار كەيٸننەن قارا تەڭٸز جاعاسىنا بٶلٸنٸپ كەتكەن ەجەلگٸ تۋىستارىمەن قايتا تابىسىپ, قۇدٸرەتٸ كٷشتٸ ۆيزانتييا يمپەريياسىن ٶزٸنە الىم-سالىق تٶلەۋگە مەجبٷر ەتتٸ. ەسٸرەسە, بايان حاننىڭ تۇسىندا قايتادان دەۋٸرلەدٸ. ارعىن قاعاناتىنىڭ قۇرامىنداعى المان (گەرمان) تايپالارى فرانك كەرٶلٸ ۇلى قارلدٸڭ قول استىنا جاسىرىن ٶتٸپ كەتۋگە تىرىستى. سودان بارىپ 791-جىلى فرانك پەن ارعىن ەسكەرٸ كەسكٸلەسكەن شايقاسقا شىقتى. كٷن قاعاناتى جەڭٸلدٸ. حۋنگرييا (ۆەنگرييا), تٷركييا مەملەكەتٸ مەن بۇلعارلار, اۆارلار, عاعاۋىزدار عانا تٷركٸ تٸلٸن ساقتاپ قالدى. ولاردىڭ بٸرازى باتىس تٷرٸك قاعاناتى مەن شىڭعىس حاننىڭ تۇسىندا سولاردىڭ ەسكەرٸنە قوسىلىپ, ەدٸل بويىنا قايتىپ ورالدى. وسى ايتىلعانداردىڭ توپونوميكالىق ايعاقتاماسى كاۆكازدا سۋننو ٶزەنٸنٸڭ بويىنا ارعىن اۋىلى ورنالاسقان, وسى ٶزەنگە ارعىن شاتقالىن بويلاي اعاتىن ارعىن ٶزەنٸ كەلٸپ قۇيادى. امۋر ٶزەنٸنە قۇياتىن بۋريياتيياداعى ٶزەن اتى ارعىن دەپ اتالادى. التايدا قاتىن ٶزەنٸنٸڭ وڭ سالاسىن قۇرايتىن ارعۇرت (ارعىن جۇرت) ٶزەنٸ بار. قازٸرگٸ جەزقازعان وبلىسىنا قاراستى تورعاي مەن اقمولا وبلىستارىمەن تٷيٸسەتٸن ايماق ارعىن اتا (قازٸر ورىسشا بۇزىلىپ ارعاناتى دەپ جازىلىپ جٷر) دەپ اتالادى. كەزٸندە وسى ارعىنداردىڭ اتالارى ارعىن دەگەن اتپەن قازاقتىڭ ورتا جٷزٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاعان بولاتىن. ولار كٷنٸ بٷگٸندە دە ورتا جٷزدٸ قۇرايتىن بەلدٸ جەتٸ تايپانىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, بٷكٸل ەۋروپاعا تٷگەلگە جۋىق بيلٸگٸن جٷرگٸزگەن ارعىن مەملەكەتٸ دە قازاق دەپ اتالعان. سەبەبٸ, ارعىن اتامىزدىڭ دا, ونىڭ ارتىنا ەرگەن ەلدٸڭ دە قازاقتىڭ ٶز بالاسى ەكەندٸگٸنە ەشكٸم شٷبە كەلتٸرمەسە كەرەك. بارلىق شەجٸرە دەرەكتەرٸندە «ۇلى جٷز – ٷيسٸن», «ورتا جٷز - ارعىن», «كٸشٸ جٷز - الشىن» دەپ ايتىلا دا, جازىلا دا بەرەدٸ.
جوعارىداعى ارعىن شەجٸرەسٸنەن توبىقتىنىڭ ارعى اتاسى اق سوپى اتا ەسٸمٸنەن سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ دە اباي مەن شەكەرٸمدەرگە قايدان دارىعانىن ايقىن اڭعارامىز. دەمەك, شەكەرٸم اتامىزدىڭ ەدٸل قاعاندى قازاقتىڭ اتاسى دەپ جىرلاۋىنىڭ سىرى دا مٸنە وسىندا بولىپ تۇر.
توعىز –توبىشتاردىڭ ساندىق اتاۋى. توعىز بەن توبىشتىڭ العاشقى بۋىنداردىڭ سەيكەس كەلەتٸنٸ وسىدان. ەرينە بٷكٸل سان اتاۋلىنىڭ ٸشٸنەن تەك قانا توعىز بەن توبىش ەكەۋٸنٸڭ بٸرٸنشٸ بۋىندارى سەيكەس كەلسە بۇعان كٷمەندانۋعا نەگٸز بولار ەدٸ. الاي دا بارلىق سان اتاۋلارىنىڭ بەرٸ بٸردەي اداي اتا ۇرپاقتارىنىڭ ەسٸمدەرٸمەن سەيكەس كەلەتٸندٸكتەن مۇنى «ساناسىندا ساڭلاۋى بار جاندارعا» مويىنداۋعا تۋرا كەلەدٸ.
توعىز (ت-وعىز) دەگەنٸمٸزدەگٸ وعىزدىڭ الدىندا تۇرعان «ت» دىبىسى سٶزدٸڭ قاي جەرٸندە قولدانىلسا دا تولىپ, تولىستى, ەندٸ ٶزگەرمەيدٸ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. مىسالى, ۇلت, بۇلت, ۇرت, جۇرت, قۇرت, ات, ۇت, قۇت, جات, جۇت, وت, تۇت, سٷت, توبىش, توعىز, توقسان, توقسان توعىز ت.ت.. اتام قازاقتىڭ (سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ) شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا «ت» دىبىسى توعىز سانىن يەمدەنگەن توبىشتاردىڭ دىبىستىق (تاڭبالىق) اتاۋى. ەجەلدە بارلىق دٷنيە توعىز سانىمەن ەسەپتەلگەن. مىسالى, بٷگٸنگٸ قازاقتا توعىز قۇمالاق (ويىن), توعىز-توعىزدى قالىڭمال (ۇزاتىلعان قىزعا بەرٸلەتٸن دٷنيە-مٷلٸكتٸڭ ەر بٸرٸن توعىز-توعىزدان جاساپ بەرۋ, تٸپتٸ مٸنەتٸن اتى توعىز, ارتاتىن تٷيەسٸ توعىز بولادى).
توعىز ايىپ (بەرٸلەتٸن جازانىڭ سالماعىنا وراي – بٸر توعىز, ەكٸ توعىز, ٷش توعىز دەپ, ونى توعىز-توعىزعا كٶتەرەدٸ). بٸر توعىز-توعىز بەستٸ-بەس جاسار ات. ال وسى ايىپ توعىز-توعىزعا بارعاندا «توقال توعىز» دەپ اتالعان. بۇل توقسان ات.
«توعىز بيە تارتۋ عىپ
الدىنا الىپ بارايىق («قامبار باتىر» 340 بەت).
«توعىز قابات تورقاڭنان – توقتاشىقتىڭ تەرٸسٸ ارتىق» دەگەن مەتەل دە ەرتەدەن بەرٸ ايتىلىپ كەلەدٸ.
ۇلى جاراتۋشى – اللانىڭ توقسان توعىز ەسٸمٸ بار دەلٸنەتٸنٸنٸڭ دە سىرى وسى.
توعىز – وع (وق), توق, ىز, عىز (قىز), وعىز (وق, قىز). توعىزدىڭ سٶز تٷبٸرٸ وعىز. مٸنە وسى بٸر اۋىز سٶزدەن, ياعني توعىز بەن توبىشتىڭ بٸرٸنشٸ بۋىندارىنىڭ سەيكەستٸگٸنەن جەنە توعىز سانىنىڭ سٶز تٷبٸرٸنەن بٷكٸل ەلەمگە اتتارى ەيگٸلٸ وعىز (گۋز, ٶگٸز) اتانعان ەلدەردٸڭ تەگٸنٸڭ توبىش (قاز ادايدىڭ جەتٸنشٸ نەمەرەسٸ) ەكەنٸن باعامداۋعا بولادى. ال, قازاق تا سٶز تٷبٸرٸ جوعارىدا ايتقانىمداي, ەشكٸمدٸ الدامايدى جەنە ەشكٸمدٸ ەشقانداي داۋ-دامايعا جٸبەرمەيدٸ. ەگەر كەيبٸر وقىرماننىڭ بۇعان شاماسى جەتپەسە ول ونىڭ ٶزٸنٸڭ جەتەسٸزدٸگٸ. «تەگٸن بٸلمەيتٸن تەكسٸز بەن جەتٸ اتاسىن بٸلمەيتٸن جەتەسٸزگە» قازٸرگٸ زاماندا قانداي ٶكپە بولۋى مٷمكٸن.
تاريح تاعلىمى: اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ جٷيەسٸندەگٸ سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, ٶز اتاسى) ەشقاشان جاڭىلىسىپ كٶرگەن ەمەس. جاڭىلىساتىن ادامداردىڭ ساناسى, ياعني اقىلى مەن بٸلٸم دەڭگەيلەرٸ عانا.
بٷگٸنگٸ رەسەي جەرٸندە قالعان باتىس سٸبٸردٸ بويلاي اعاتىن وب سۋ باسسەيٸنٸ مەن وب ٶزەنٸ ۇلان عايىر-ايماقتى بويلاي اعادى. وسى ٶزەنگە جان-جاعىنان قوسىلاتىن ٶزەندەر كٷنٸ بٷگٸندە دە توم, توبىل, تاز, قازىم, نازىم, قييا, ەرتٸس, كەتە, شىلىم دەپ اتالادى. وسى ٶزەننٸڭ جاعاسىندا ماڭعىستاۋداعى شەرقالا تاۋىمەن اتتاس شەرقالا اتتى قالا بار. دەمەك, ەجەلگٸ قازاقتاردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە ادايداردىڭ, ياعني ولاردىڭ سول كەزەڭدەردەگٸ ۇرپاعى وسى ٶزەن بويىن جايلاپ, وسى ۇلان-عايىر ايماققا ٶزدەرٸنٸڭ ەسٸمدەرٸن مەڭگٸ ٶلمەستەي ەتٸپ جازىپ قالدىردى.
سوندا بٷگٸنگٸ ورىستاردىڭ ٶز تەكتەرٸنە قوسىپ جٷرگەن «وۆ (وب)», «وۆا (وبا) دەگەنٸ ولاردىڭ ٶز تەگٸن وسى توبىش اتامىزدىڭ اتىنان الاتىنىن بٸلدٸرگەنٸ. بۇل تاريحي دەرەكتەرمەن دە تولىقتاي سەيكەس كەلەدٸ. سەبەبٸ, ولاردىڭ قازاق حالقىنان بٶلٸنٸپ, بٶلەك وتاۋ تٸگۋٸ ەلەمدٸك ارەنادا توبىشتاردىڭ بيلٸگٸ كەزەڭٸن دە بولدى. ورىستىڭ ٶز تەكتەرٸنە قوسىپ جٷرگەن «وۆى» وسىنى مويىنداعاندىق.
قازاقتارعا (وۆ (وب), وۆا (وبا) – لاردى اتا-تەگٸنە قوسىپ جازۋعا بولمايدى. بۇل اتاسىن نەمەرە, شٶبەرەسٸنە بالا ەتٸپ قويعانمەن بٸردەي. بۇل «تەگٸن بٸلمەيتٸن, تەكسٸزدٸڭ» ەرەكەتٸ.
سول سيياقتى بٷگٸنگٸ رەسەي جەرٸندەگٸ كۋبان ٶزەنٸ دە بٸزدٸڭ اتامىزدىڭ اتى. ونى ەجەلگٸ جىر-داستانداردا قوباڭ, ال ول جەردٸڭ تۇرعىندارىن «قوندىكەر قوباڭ قازاقتارى» دەپ اتاعان.
«قوندىكەر نەمەسە قوندىكەر قوباڭ قازاقتارى» دەپ ٷٸٸ-حٸ ع.ع. قوباڭ (كۋبان)-تامان (تمۋتاراكان) ايماعىندا ٶمٸر سٷرگەن قازاقتار. ورىس دەرەگٸندەگٸ كاسوگ, كوسوگ, ۆيزانتييلٸك دەرەكتە كاساح دەپ اتالعاندار – ناق وسىلار» (س.قوندىباي «ەسەن قازاق». 245 بەت).
وسى ايتىلعان توبىشتار جايلى دەرەكتەردٸ بالا جاسىمنان ٶز انامنىڭ اۋزىنان «سەنٸڭ ناعاشىلارىڭ وسال ادامدار بولماعان» دەپ ماقتانىشپەن ايتىپ وتىراتىنىن تالاي ەستٸگەنمٸن. سەبەبٸ, انام وسىلاردىڭ بەرٸن ٶز ەكەسٸ بابىق بەكجاننان ەستٸگەن. انامنىڭ ايتۋىنشا ناعاشى اتام جىرشى, دومبىراشى, دٸني ساۋاتتى, قازٸرگٸ بەينەۋ اۋدانى, جەلتاۋ ٶڭٸرٸندە مەشٸت ۇستاپ, بالا وقىتىپ بابىق بەكجان سۇپى اتانعان. ارا-اراسىندا ٶز اتالارى توبىشتاردىڭ رۋلىق قاۋىمى شوپان اتادا شىراقشى دا بولعان. ول, كٶبٸنە ٶز ناعاشىسى ەبۋبەكٸر كەردەرٸنٸڭ جىرلارىن دومبىرامەن ايتۋشى ەدٸ دەيدٸ. ايتسا ايتقانداي, انام دا ٶز كەزەگٸندە ەبۋبەكٸر كەردەرٸنٸڭ جىرلارىن بٸرنەشە ساعاتتار بويى مٷدٸرمەستەن جاتقا ايتاتىن.
ٶتكەن عاسىردىڭ اياعىندا استراحاننان وڭتٷستٸككە قاراي 80 شاقىرىم جەردە ەدٸل (يتيل) قالاسىنىڭ ورنى تابىلدى. ەدٸل قالاسى - ەۋروپا اتيللا اتاندىرعان ەدٸل باتىردىڭ ستاۆكاسى بولاتىن. باتۋ حان نەگٸزٸن سالعان التىن وردانىڭ استاناسى دا ٶزٸنەن بٸرنەشە عاسىر بۇرىن ەلەمدٸ بيلەگەن ەدٸل باباسىنىڭ ستاۆكاسىنىڭ قاسىنا سالعان ەدٸ. ورىس ەلٸ تٷگەلدەي وسى استاناعا باعىنىپ تۇردى. ساراي-باتۋدىڭ ٷيٸندٸلەرٸنٸڭ ورنى استراحاننان سولتٷستٸككە قاراي 100 شاقىرىم جەردە, قارابالا اۋدانىنىڭ سەليتورنوە دەگەن ەلدٸ مەكەنٸنٸڭ تاپ ٸرگەسٸندە. بارشامىزعا بەلگٸلٸ ەلەمگە اتى ەيگٸلٸ بەرٸش اتا ۇرپاعى بەيبارس سۇلتان دا وسى ٶڭٸردەن كەتكەن بولاتىن. كەيٸنٸرەك استانانى بەركە حان قازٸرگٸ ۆولگوگراد ماڭىنا اۋىستىردى. ول ساراي – بەركە دەپ اتالدى. ساراي-بەركەگە ورىستار مەن قوسا بٷكٸل باتىس ەلدەرٸ تٷگەلگە جۋىق باعىندى. قىسقاسى, شىڭعىس حان جەنە ونىڭ ۇرپاقتارى, بٷكٸل ەلەمدٸ تٷگەلگە جۋىق بيلەگەن ارعى اتالارى ەدٸل پاتشا قۇرعان ەلەمدٸك يمپەرييانى قايتا قالپىنا كەلتٸردٸ.
وسى جوعارىداعى كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەر قازٸرگٸ قازاقتاردىڭ سول كٷندەردٸڭ تٸكەلەي ۇرپاعى ەكەندٸگٸن جەنە سول مەملەكەتتٸ قۇرعان ەلدٸڭ اتى قازاق دەپ اتالعانىن ايعاقتاسا كەرەك.
تاريح تاعلىمى: بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ اتا تەكتەرٸن قازاق رۋلارىنىڭ ٸشٸنەن, ال قازاقتىڭ بارلىق رۋلارى ٶز تەكتەرٸن قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى قاز ادايدىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸنٸڭ ٸشٸنەن تابا الادى.
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
ۇلت پورتالى
.jpg)
