Qazaqstan prezidenti Nursultan Nazarbaev Vashingtonǵa saparyn aiaqtady. AQSh prezidenti Donald Tramp pen Qazaqstan prezidenti Nursultan Nazarbaev halyqaralyq qaýipsizdikten bólek qandai máselelerdi talqylady? AQSh-tyń Qazaqstandaǵy qazirgi elshisi Djordj Krol Azattyqqa Nazarbaevtyń AQSh-qa sapary týraly aityp berdi.
Qazaqstan BUU Qaýipsizdik keńesiniń aýyspaly múshesi bolyp sailanyp, qańtar aiynda keńeske tóraǵa mindetin atqaryp jatyr. Aqparat quraldary kóbine Nazarbaevtyń Tramppen kezdesýine mán berip, basqa jaittar nazardan tys qaldy. Azattyq radiosynyń tilshisi Nazarbaevtyń saparyna orai Vashingtonǵa barǵan AQSh-tyń Qazaqstandaǵy elshisi Djordj Krolmen suhbattasty.
Azattyq: Prezident Nazarbaevtyń prezident Tramppen kezdeskenin bilemiz. Qazaqstan basshysynyń AQSh saparynda taǵy kimdermen tildeskenin aityp bere alasyz ba?
Djordj Krol: Prezident Nazarbaev Niý-Iorkke jol júrerdiń aldynda (18 qańtar-red) vitse-prezident Nensi Penspen kezdesti. Josparynan ózińiz baiqaǵan bolsańyz, Qazaqstan qańtarda boiy BUU Qaýipsizdik Keńesine basshylyq jasaitynyn bilemiz. Sondyqtan Nazarbaev BUU Qaýipsizdik keńesiniń sessiiasyna tóraǵalyq etýge ketip ushyp ketti. Al Vashingtonda eń basty oqiǵa prezident Tramppen kezdesýi boldy. Sol kezdesýden soń ol energetika ministri Rik Perrimen áńgimelesti. Odan soń prezident AQSh Saýda palatasynyń dóńgelek ústelinde sóz sóiledi. Sol otyrysta Qazaqstanda jumys istep jatqan jáne jumys isteýge niettenip júrgen kóp kompaniianyń basshylary boldy. Nazarbaev "Bler Haýs" rezidentsiiasynda kompaniia basshylarymen jeke kezdesý ótkizýi de múmkin.
Azattyq: Bul saparynda Nazarbaev AQSh-tyń resmi tulǵalarymen alǵash ret kezdeýi múmkin. Al siz Qazaqstandasyz, prezidentti jii kórip turasyz. Sizdiń oiyńyzsha, Qazaqstan prezidentiniń AQSh-pen qarym-qatynasqa kózqarasy qandai?
Djordj Krol: Prezident AQSh-pen bailanysty óte pozitivti sipattaidy. Soltústiktegi jáne shyǵystaǵy iri kórshilerimen jáne shalǵaida jatqan AQSh-pen strategiialyq áriptestik ornatýdy kózdeitin kópvektorly syrtqy saiasat turǵysynan qarastyrady. Nazarbaev kezdesýlerde AQSh-tyń Qazaqstannyń egemendigi men táýelsizdigin qoldaýy óte mańyzdy dep jii aitady. Ol 90-jyldardyń basynan beri eki el arasyndaǵy ekonomikalyq qarym-qatynasty joǵary baǵalaidy. Sol kezde Chevron, Exxon jáne Mobil siiaqty AQSh-tyń iri kompaniialary Teńiz kenishin igerý úshin alǵashqy kelisim-sharttarǵa qol qoiǵan. Odan keiin Qazaqstannyń munaidy satý arqyly ekonomikasyn transformatsiialaýǵa múmkindik bergen Qashaǵan jobasy, qubyr qurylysy jobalaryn qolǵa aldy.
Sondyqtan ol Amerikamen aradaǵy ekonomikalyq jáne saiasi bailanystardy joǵary baǵalaidy jáne AQSh-tyń Qazaqstan táýelsizdigin moiyndaǵan alǵashqy el ekenin eske alyp otyrady. 25 jyl ishinde qarym-qatynas dami tústi. Prezident Nazarbaev úlken Djordj Býshtan bastap AQSh prezidentteriniń barlyǵymen kezdesip keledi. Nazarbaev pen Tramp buǵan deiin de telefonmen sóilesip, byltyr Saýd Arabiiasynyń Er-Riiad qalasynda az-maz tildesken. Al bul sapar AQSh-tyń jańa basshylyǵymen, jańa ákimshilikpen jaqyn bailanys ornatýdyń taǵy bir múmkindigi boldy.
Azattyq: AQSh-Qazaqstan qarym-qatynasynyń artyqshylyqtary qandai?
Djordj Krol: Osy saparǵa daiyndyq kezinde naqtylanǵan ári AQSh pen Qazaqstannyń birlesken málimdemesinde aitylǵan basymdylyq - 21 ǵasyrdaǵy strategiialyq áriptestikti odan ári nyǵaitý. Bul úshin biz prezidentten bastap, ministrlikterge deiin eń joǵary basshylyq deńgeiinde bailanys ornatyp, aimaqtyq máselelerdi sheshýge jáne olardy talqylaýǵa kúsh salýymyz kerek. Máselelerdiń arasynda bizdiń prezidenttiń (Tramp-red) Ońtústik Aziiadaǵy strategiiasynyń negizgi bóligi Aýǵanstan taqyryby da bar. Sebebi qazir álem ózgerip jatyr jáne biz ekstremizmmen betpe-bet kelip otyrmyz. Odan soń Soltústik Koreianyń iadrolyq qarý máselesi bar. Qazir AQSh ta, Qazaqstan da Birikken Ulttar Uiymy Qaýipsizdik Keńesiniń múshesi bolǵandyqtan, birshama máseleler boiynsha qarym-qatynas jańasha transformatsiialandy ári bizdiń úkimetterdiń arasyndaǵy ózara bailanys ta jańa deńgeige kóterildi.
Sonymen birge biz dástúrli sektorlardan basqa máseleler boiynsha da aralas-quralastyqty arttyrýymyz kerek. Buryn biz kómirsýtegi salasyn aityp kelsek, endi basqa salalardy qamtý qajet. Qazaqstannyń maqsaty - shikizat óndirýshi elden ónim men qyzmet túrlerin óndirýshi elge ainalý, ekonomikany transformatsiialap, ártaraptandyrý. Osy rette AQSh-pen de qarym-qatynasty ártaraptandyrǵysy keledi. Sol arqyly Amerika biznesi men investitsiiasyn energetikadan basqa salalarǵa da tartýdy qalaidy. Osy kezdesýde eki eldiń úkimetteri de osyǵan basa mán berdi. AQSh-tyń "Shetelde jeke investitsiia salý korporatsiiasy" (OPIC) dep atalatyn úkimettik mekemesi men Qazaqstan arasynda kelisim-shartqa qol qoiyldy. OPIC tek investitsiiany saqtandyryp qana qoimai, Qazaqstanda biznes ashyp, ony damytqysy keletin amerikalyqtarǵa da investitsiia bóle alady. Sol arqyly Qazaqstandaǵy biznesti damytyp, ekonomikany ártaraptandyrýǵa kúsh salamyz. Qazir Amerikaǵa týrist retinde kelgisi keletinderge 10 jylǵa deiin viza beremiz. Qazaqstan ózine keletin amerikalyqtardy vizasyz kirgizý rejimin engizdi. Buǵan qosa kólik qatynasyn damytý jaiy bar. Qazaqstan AQSh-qa tikelei áýe qatynasyn ashýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵanyn bilemin. Bul jaitty áli talqylaý kerek. Ashylyp jatsa, bailanys odan ári nyǵaiary anyq.
Odan keiin aǵylshyn tilin oqytý jaiy bar. Aǵylshyn tili – Amerikanyń tól ónimi emes. Biraq AQSh aǵylshyn tilinde sóileitin eń iri memleket. Al Qazaqstan oqýshylardyń barlyǵyna qazaq, orys, aǵylshyn tilderin úiretýge talpynyp jatyr. Osyǵan orai biz Qazaqstannyń Bilim ministrligimen birlesip, bizdiń elshilik arqyly kóp resýrs bólip jatyrmyz. Sońǵy on jyl boiy men Ortalyq Aziia óńirinde jumys istep kelemin. Aldymen Memlekettik hatshynyń Ortalyq Aziia boiynsha kómekshisi, odan soń Ózbekstanda elshi boldym. Keiin Qazaqstanǵa keldim. Eki el arasynda iadrolyq qarýdy taratpaý, eksportty baqylaý, shekara qorǵanysyn kúsheitý, zań ústemdigin arttyrý, zańsyz esirtki tasymalymen kúreste birigip jumys istep jatyr. Buǵan qosa, Irak pen Siriiada, osy óńirde belsendilik tanytyp jatqan sodyrlarǵa jáne terrorizmge qarsy kúreste kúsh biriktirý máseleleri jaqsy jolǵa qoiylǵan.
Odan keiingi másele – Aýǵanstan. Amerika ákimshiligi Aýǵanstanǵa qatysty ustanymyn nyǵaityp jatyr. Qazir AQSh aýǵan úkimetine kómektesip, "Talibanmen" aradaǵy jaǵdaidy kelissózder arqyly retteýge múddeli. Sonda ǵana Aýǵanstanda uzaqtan beri toqtaýsyz júrip jatqan qantógis pen soǵysty toqtatyp, ekonomikalyq damýǵa, halyqty jumyspen qamtamasyz etýge kóńil bólýge bolady. Qazaqstan Ortalyq Aziianyń basqa elderi siiaqty osy saladaǵy basty áriptes bola alady. Sondyqtan Qazaqstan men Amerika ákimshiligi ózara qarym-qatynasta osy máselege basa nazar aýdarady.
Azattyq: Prezident Nazarbaev AQSh pen Resei arasynyń nasharlaǵany týraly da aitty. Nazarbaevtyń sapary qarsańynda ol eki eldiń arasynda araaǵaiyn bolýǵa usynys bildiredi degen boljamdar boldy. Túrkiia Resei ushaǵyn atyp qulatqanda eki el arasyn jaqsartýǵa Nazarbaev at salysqan edi. Qazaqstan prezidenti Vashington men Máskeý arasynda araaǵaiyn bolý nietin aitty ma?
Djordj Krol: Álemdegi shielenisterdi sheshý máselesi qarastyryldy, sóz boldy. Budan keiingi máselelerdiń jai-japsaryn aita almaimyn. Sebebi ol týraly pikirtalas pen onyń detaldaryn qazir jariia etip aitatyn deńgeide emes. Tek biletinim, prezident Nazarbaev AQSh pen Qazaqstannyń kórshileriniń arasynda tiimdi qarym-qatynas bolǵanyn qalaidy. Nazarbaevtyń qalaýyna, kózqarasyna qurmetpen qaraimyz.
Azattyq: Moldovalyq biznesmenniń tóńiregindegi sot protsesine bailanysty BNY Mellon Qazaqstan Ulttyq qorynyń 22 milliard dollaryn buǵattaǵany belgili. Nazarbaevtyń AQSh-qa sapary kezinde bul taqyryp talqylandy ma? Qazaqstan bul máseleni ekijaqty pikirtalastyń taqyryby retinde qarastyrdy ma?
Djordj Krol: Joq, sebebi meniń bilýimshe, [Qazaqstan aktivterin] New York Mellon bankiniń Londondaǵy bólimshesi buǵattaǵan. Menińshe, buǵattaý týraly sheshimdi britan soty shyǵarǵan. Osy is boiynsha Niderlandyda da osyǵan uqsas jaǵdai bolǵanyn oqydym. Sondyqtan bul Amerika Qurama Shtattarynyń úkimeti aralasatyn sharýa emes.
Azattyq: Viktor Hrapýnov siiaqty syrtta júrgender men dissidentterdi Qazaqstan úkimetiniń sotqa berý máselesine kelsek. Muny surap turǵan sebebim, "Qazaqgeit" soty kezinde Qazaqstan taraby "muny ekijaqty másele retinde qarastyramyz" degen. Biraq, AQSh úkimeti "bul Ádilet departamentiniń sharýasy" degen mazmunda jaýap bergen. Nazarbaev AQSh-ta bul máseleni talqylady ma? Álde bul Ádilet departamentiniń isi me?
Djordj Krol: Bul jaitqa bailanysty bizdiń kózqarasymyz belgili. Ony sóz etetindei sebepter bolǵan joq.
Azattyq: Prezident Nazarbaev prezident Trampty Qazaqstanǵa shaqyrdy. Biliktegi Amerika prezidenti eshqashan Qazaqstanǵa kelgen joq. Prezident Tramp Qazaqstanǵa kelýi múmkin be?
Djordj Krol: Ondai múmkindik ár kez bolady. Bul AQSh prezidentiniń sheshimine bailanysty. Onyń shaqyrtý alǵanyn bilemin. Endi ol muny salmaqtap oilanatyn shyǵar. Eger sheshim qabyldanyp jatsa Aq úidiń bul týraly málimdeme jasaityny anyq. Biraq ázirge qazirgi prezident Qazaqstanǵa barý týraly sheshim qabyldaǵan joq. Bolashaqta mundai sapar bola ma, bolmai ma ony biz tap basyp aita almaimyz. Bola qalǵan jaǵdaida bul tek Qazaqstan úshin ǵana emes, búkil Ortalyq Aziia aimaǵy úshin tarihi oqiǵa bolar edi.
Azattyq: Elshi myrza, qamtylmai qalǵan máseleler boiynsha taǵy alyp-qosaryńyz bar ma?
Djordj Krol: Eki eldiń basshylary da kezdesý kezinde ózara túsinistik bolǵanyn, keń aýqymdy taqyryptardy jeńil talqylaǵandaryn aitty. Menińshe, eki prezident bir-birine qurmetpen qaraidy jáne eki jaq ta betpe-bet kelip otyrǵan álemdegi syn-qaterlerge basa mán beredi. Prezidentter bir-birin túsiný úshin, kózqarastaryn uǵyný úshin bas qosyp, biraz ýaqytyn birge ótkizdi. AQSh vitse-prezidenti Pens Nursultan Nazarbaevpen buryn-sońdy kezdespegen. Olar birge as iship, uzaq pikir almasqannan keiin bir-biriniń sózine qulaq qoiyp, bir-birin túsine bastady. Diplomatiiada jáne qarym-qatynasta betpe-bet kezdesip, túrli máselelerdi ortaǵa salyp, kózqarastaryn bilý óte mańyzdy. Osy suhbattyń basynda atap ótkendei, prezident Nazarbaev úlken Djordj Býshtan bergi AQSh prezidentteriniń barlyǵymen kezdesken. Demek, onyń AQSh-pen qarym-qatynasta 26 jyldyq úlken tájiribesi bar. Aimaqtaǵy jaǵdaidy jaqsy biletin adamnyń kózqarasyna qulaq túrý Amerika úshin de óte mańyzdy. Sapardyń eń basty jetistigi de – osy. Olar óte kóp máseleni talqylaǵandyqtan, barlyǵyn alǵa jyljytyp, qarym-qatynastyń mazmunyn odan ári baiyta túsý úshin alda bizdi óte kóp jumys kútip tur. Sondyqtan eki eldiń úkimeti, kelisimderdi júzege asyratyn qyzmetkerlerdiń barlyǵy osy sapardan soń kóp jumys isteýi tiis.
Suhbatty aǵylshyn tilinen Muhtar Ekei aýdardy.
