قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆاشينگتونعا ساپارىن اياقتادى. اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ پەن قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸكتەن بٶلەك قانداي مەسەلەلەردٸ تالقىلادى? اقش-تىڭ قازاقستانداعى قازٸرگٸ ەلشٸسٸ دجوردج كرول ازاتتىققا نازارباەۆتىڭ اقش-قا ساپارى تۋرالى ايتىپ بەردٸ.
قازاقستان بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ اۋىسپالى مٷشەسٸ بولىپ سايلانىپ, قاڭتار ايىندا كەڭەسكە تٶراعا مٸندەتٸن اتقارىپ جاتىر. اقپارات قۇرالدارى كٶبٸنە نازارباەۆتىڭ ترامپپەن كەزدەسۋٸنە مەن بەرٸپ, باسقا جايتتار نازاردان تىس قالدى. ازاتتىق راديوسىنىڭ تٸلشٸسٸ نازارباەۆتىڭ ساپارىنا وراي ۆاشينگتونعا بارعان اقش-تىڭ قازاقستانداعى ەلشٸسٸ دجوردج كرولمەن سۇحباتتاستى.
ازاتتىق: پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنت ترامپپەن كەزدەسكەنٸن بٸلەمٸز. قازاقستان باسشىسىنىڭ اقش ساپارىندا تاعى كٸمدەرمەن تٸلدەسكەنٸن ايتىپ بەرە الاسىز با?
دجوردج كرول: پرەزيدەنت نازارباەۆ نيۋ-يورككە جول جٷرەردٸڭ الدىندا (18 قاڭتار-رەد) ۆيتسە-پرەزيدەنت نەنسي پەنسپەن كەزدەستٸ. جوسپارىنان ٶزٸڭٸز بايقاعان بولساڭىز, قازاقستان قاڭتاردا بويى بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنە باسشىلىق جاسايتىنىن بٸلەمٸز. سوندىقتان نازارباەۆ بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ سەسسيياسىنا تٶراعالىق ەتۋگە كەتٸپ ۇشىپ كەتتٸ. ال ۆاشينگتوندا ەڭ باستى وقيعا پرەزيدەنت ترامپپەن كەزدەسۋٸ بولدى. سول كەزدەسۋدەن سوڭ ول ەنەرگەتيكا مينيسترٸ ريك پەرريمەن ەڭگٸمەلەستٸ. ودان سوڭ پرەزيدەنت اقش ساۋدا پالاتاسىنىڭ دٶڭگەلەك ٷستەلٸندە سٶز سٶيلەدٸ. سول وتىرىستا قازاقستاندا جۇمىس ٸستەپ جاتقان جەنە جۇمىس ٸستەۋگە نيەتتەنٸپ جٷرگەن كٶپ كومپانييانىڭ باسشىلارى بولدى. نازارباەۆ "بلەر حاۋس" رەزيدەنتسيياسىندا كومپانييا باسشىلارىمەن جەكە كەزدەسۋ ٶتكٸزۋٸ دە مٷمكٸن.
ازاتتىق: بۇل ساپارىندا نازارباەۆ اقش-تىڭ رەسمي تۇلعالارىمەن العاش رەت كەزدەۋٸ مٷمكٸن. ال سٸز قازاقستانداسىز, پرەزيدەنتتٸ جيٸ كٶرٸپ تۇراسىز. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ اقش-پەن قارىم-قاتىناسقا كٶزقاراسى قانداي?
دجوردج كرول: پرەزيدەنت اقش-پەن بايلانىستى ٶتە پوزيتيۆتٸ سيپاتتايدى. سولتٷستٸكتەگٸ جەنە شىعىستاعى ٸرٸ كٶرشٸلەرٸمەن جەنە شالعايدا جاتقان اقش-پەن ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸك ورناتۋدى كٶزدەيتٸن كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات تۇرعىسىنان قاراستىرادى. نازارباەۆ كەزدەسۋلەردە اقش-تىڭ قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸگٸ مەن تەۋەلسٸزدٸگٸن قولداۋى ٶتە ماڭىزدى دەپ جيٸ ايتادى. ول 90-جىلداردىڭ باسىنان بەرٸ ەكٸ ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى جوعارى باعالايدى. سول كەزدە Chevron, Exxon جەنە Mobil سيياقتى اقش-تىڭ ٸرٸ كومپانييالارى تەڭٸز كەنٸشٸن يگەرۋ ٷشٸن العاشقى كەلٸسٸم-شارتتارعا قول قويعان. ودان كەيٸن قازاقستاننىڭ مۇنايدى ساتۋ ارقىلى ەكونوميكاسىن ترانسفورماتسييالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرگەن قاشاعان جوباسى, قۇبىر قۇرىلىسى جوبالارىن قولعا الدى.
سوندىقتان ول امەريكامەن اراداعى ەكونوميكالىق جەنە ساياسي بايلانىستاردى جوعارى باعالايدى جەنە اقش-تىڭ قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن مويىنداعان العاشقى ەل ەكەنٸن ەسكە الىپ وتىرادى. 25 جىل ٸشٸندە قارىم-قاتىناس دامي تٷستٸ. پرەزيدەنت نازارباەۆ ٷلكەن دجوردج بۋشتان باستاپ اقش پرەزيدەنتتەرٸنٸڭ بارلىعىمەن كەزدەسٸپ كەلەدٸ. نازارباەۆ پەن ترامپ بۇعان دەيٸن دە تەلەفونمەن سٶيلەسٸپ, بىلتىر ساۋد ارابيياسىنىڭ ەر-ريياد قالاسىندا از-ماز تٸلدەسكەن. ال بۇل ساپار اقش-تىڭ جاڭا باسشىلىعىمەن, جاڭا ەكٸمشٸلٸكپەن جاقىن بايلانىس ورناتۋدىڭ تاعى بٸر مٷمكٸندٸگٸ بولدى.
ازاتتىق: اقش-قازاقستان قارىم-قاتىناسىنىڭ ارتىقشىلىقتارى قانداي?
دجوردج كرول: وسى ساپارعا دايىندىق كەزٸندە ناقتىلانعان ەرٸ اقش پەن قازاقستاننىڭ بٸرلەسكەن مەلٸمدەمەسٸندە ايتىلعان باسىمدىلىق - 21 عاسىرداعى ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ ودان ەرٸ نىعايتۋ. بۇل ٷشٸن بٸز پرەزيدەنتتەن باستاپ, مينيسترلٸكتەرگە دەيٸن ەڭ جوعارى باسشىلىق دەڭگەيٸندە بايلانىس ورناتىپ, ايماقتىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە جەنە ولاردى تالقىلاۋعا كٷش سالۋىمىز كەرەك. مەسەلەلەردٸڭ اراسىندا بٸزدٸڭ پرەزيدەنتتٸڭ (ترامپ-رەد) وڭتٷستٸك ازيياداعى ستراتەگيياسىنىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ اۋعانستان تاقىرىبى دا بار. سەبەبٸ قازٸر ەلەم ٶزگەرٸپ جاتىر جەنە بٸز ەكسترەميزممەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرمىز. ودان سوڭ سولتٷستٸك كورەيانىڭ يادرولىق قارۋ مەسەلەسٸ بار. قازٸر اقش تا, قازاقستان دا بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ بولعاندىقتان, بٸرشاما مەسەلەلەر بويىنشا قارىم-قاتىناس جاڭاشا ترانسفورماتسييالاندى ەرٸ بٸزدٸڭ ٷكٸمەتتەردٸڭ اراسىنداعى ٶزارا بايلانىس تا جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ.
سونىمەن بٸرگە بٸز دەستٷرلٸ سەكتورلاردان باسقا مەسەلەلەر بويىنشا دا ارالاس-قۇرالاستىقتى ارتتىرۋىمىز كەرەك. بۇرىن بٸز كٶمٸرسۋتەگٸ سالاسىن ايتىپ كەلسەك, ەندٸ باسقا سالالاردى قامتۋ قاجەت. قازاقستاننىڭ ماقساتى - شيكٸزات ٶندٸرۋشٸ ەلدەن ٶنٸم مەن قىزمەت تٷرلەرٸن ٶندٸرۋشٸ ەلگە اينالۋ, ەكونوميكانى ترانسفورماتسييالاپ, ەرتاراپتاندىرۋ. وسى رەتتە اقش-پەن دە قارىم-قاتىناستى ەرتاراپتاندىرعىسى كەلەدٸ. سول ارقىلى امەريكا بيزنەسٸ مەن ينۆەستيتسيياسىن ەنەرگەتيكادان باسقا سالالارعا دا تارتۋدى قالايدى. وسى كەزدەسۋدە ەكٸ ەلدٸڭ ٷكٸمەتتەرٸ دە وسىعان باسا مەن بەردٸ. اقش-تىڭ "شەتەلدە جەكە ينۆەستيتسييا سالۋ كورپوراتسيياسى" (OPIC) دەپ اتالاتىن ٷكٸمەتتٸك مەكەمەسٸ مەن قازاقستان اراسىندا كەلٸسٸم-شارتقا قول قويىلدى. OPIC تەك ينۆەستيتسييانى ساقتاندىرىپ قانا قويماي, قازاقستاندا بيزنەس اشىپ, ونى دامىتقىسى كەلەتٸن امەريكالىقتارعا دا ينۆەستيتسييا بٶلە الادى. سول ارقىلى قازاقستانداعى بيزنەستٸ دامىتىپ, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا كٷش سالامىز. قازٸر امەريكاعا تۋريست رەتٸندە كەلگٸسٸ كەلەتٸندەرگە 10 جىلعا دەيٸن ۆيزا بەرەمٸز. قازاقستان ٶزٸنە كەلەتٸن امەريكالىقتاردى ۆيزاسىز كٸرگٸزۋ رەجيمٸن ەنگٸزدٸ. بۇعان قوسا كٶلٸك قاتىناسىن دامىتۋ جايى بار. قازاقستان اقش-قا تٸكەلەي ەۋە قاتىناسىن اشۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن بٸلەمٸن. بۇل جايتتى ەلٸ تالقىلاۋ كەرەك. اشىلىپ جاتسا, بايلانىس ودان ەرٸ نىعايارى انىق.
ودان كەيٸن اعىلشىن تٸلٸن وقىتۋ جايى بار. اعىلشىن تٸلٸ – امەريكانىڭ تٶل ٶنٸمٸ ەمەس. بٸراق اقش اعىلشىن تٸلٸندە سٶيلەيتٸن ەڭ ٸرٸ مەملەكەت. ال قازاقستان وقۋشىلاردىڭ بارلىعىنا قازاق, ورىس, اعىلشىن تٸلدەرٸن ٷيرەتۋگە تالپىنىپ جاتىر. وسىعان وراي بٸز قازاقستاننىڭ بٸلٸم مينيسترلٸگٸمەن بٸرلەسٸپ, بٸزدٸڭ ەلشٸلٸك ارقىلى كٶپ رەسۋرس بٶلٸپ جاتىرمىز. سوڭعى ون جىل بويى مەن ورتالىق ازييا ٶڭٸرٸندە جۇمىس ٸستەپ كەلەمٸن. الدىمەن مەملەكەتتٸك حاتشىنىڭ ورتالىق ازييا بويىنشا كٶمەكشٸسٸ, ودان سوڭ ٶزبەكستاندا ەلشٸ بولدىم. كەيٸن قازاقستانعا كەلدٸم. ەكٸ ەل اراسىندا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, ەكسپورتتى باقىلاۋ, شەكارا قورعانىسىن كٷشەيتۋ, زاڭ ٷستەمدٸگٸن ارتتىرۋ, زاڭسىز ەسٸرتكٸ تاسىمالىمەن كٷرەستە بٸرٸگٸپ جۇمىس ٸستەپ جاتىر. بۇعان قوسا, يراك پەن سيرييادا, وسى ٶڭٸردە بەلسەندٸلٸك تانىتىپ جاتقان سودىرلارعا جەنە تەرروريزمگە قارسى كٷرەستە كٷش بٸرٸكتٸرۋ مەسەلەلەرٸ جاقسى جولعا قويىلعان.
ودان كەيٸنگٸ مەسەلە – اۋعانستان. امەريكا ەكٸمشٸلٸگٸ اۋعانستانعا قاتىستى ۇستانىمىن نىعايتىپ جاتىر. قازٸر اقش اۋعان ٷكٸمەتٸنە كٶمەكتەسٸپ, "تاليبانمەن" اراداعى جاعدايدى كەلٸسسٶزدەر ارقىلى رەتتەۋگە مٷددەلٸ. سوندا عانا اۋعانستاندا ۇزاقتان بەرٸ توقتاۋسىز جٷرٸپ جاتقان قانتٶگٸس پەن سوعىستى توقتاتىپ, ەكونوميكالىق دامۋعا, حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە كٶڭٸل بٶلۋگە بولادى. قازاقستان ورتالىق ازييانىڭ باسقا ەلدەرٸ سيياقتى وسى سالاداعى باستى ەرٸپتەس بولا الادى. سوندىقتان قازاقستان مەن امەريكا ەكٸمشٸلٸگٸ ٶزارا قارىم-قاتىناستا وسى مەسەلەگە باسا نازار اۋدارادى.
ازاتتىق: پرەزيدەنت نازارباەۆ اقش پەن رەسەي اراسىنىڭ ناشارلاعانى تۋرالى دا ايتتى. نازارباەۆتىڭ ساپارى قارساڭىندا ول ەكٸ ەلدٸڭ اراسىندا ارااعايىن بولۋعا ۇسىنىس بٸلدٸرەدٸ دەگەن بولجامدار بولدى. تٷركييا رەسەي ۇشاعىن اتىپ قۇلاتقاندا ەكٸ ەل اراسىن جاقسارتۋعا نازارباەۆ ات سالىسقان ەدٸ. قازاقستان پرەزيدەنتٸ ۆاشينگتون مەن مەسكەۋ اراسىندا ارااعايىن بولۋ نيەتٸن ايتتى ما?
دجوردج كرول: ەلەمدەگٸ شيەلەنٸستەردٸ شەشۋ مەسەلەسٸ قاراستىرىلدى, سٶز بولدى. بۇدان كەيٸنگٸ مەسەلەلەردٸڭ جاي-جاپسارىن ايتا المايمىن. سەبەبٸ ول تۋرالى پٸكٸرتالاس پەن ونىڭ دەتالدارىن قازٸر جارييا ەتٸپ ايتاتىن دەڭگەيدە ەمەس. تەك بٸلەتٸنٸم, پرەزيدەنت نازارباەۆ اقش پەن قازاقستاننىڭ كٶرشٸلەرٸنٸڭ اراسىندا تيٸمدٸ قارىم-قاتىناس بولعانىن قالايدى. نازارباەۆتىڭ قالاۋىنا, كٶزقاراسىنا قۇرمەتپەن قارايمىز.
ازاتتىق: مولدوۆالىق بيزنەسمەننٸڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ سوت پروتسەسٸنە بايلانىستى BNY Mellon قازاقستان ۇلتتىق قورىنىڭ 22 ميلليارد دوللارىن بۇعاتتاعانى بەلگٸلٸ. نازارباەۆتىڭ اقش-قا ساپارى كەزٸندە بۇل تاقىرىپ تالقىلاندى ما? قازاقستان بۇل مەسەلەنٸ ەكٸجاقتى پٸكٸرتالاستىڭ تاقىرىبى رەتٸندە قاراستىردى ما?
دجوردج كرول: جوق, سەبەبٸ مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, [قازاقستان اكتيۆتەرٸن] New York Mellon بانكٸنٸڭ لوندونداعى بٶلٸمشەسٸ بۇعاتتاعان. مەنٸڭشە, بۇعاتتاۋ تۋرالى شەشٸمدٸ بريتان سوتى شىعارعان. وسى ٸس بويىنشا نيدەرلاندىدا دا وسىعان ۇقساس جاعداي بولعانىن وقىدىم. سوندىقتان بۇل امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ٷكٸمەتٸ ارالاساتىن شارۋا ەمەس.
ازاتتىق: ۆيكتور حراپۋنوۆ سيياقتى سىرتتا جٷرگەندەر مەن ديسسيدەنتتەردٸ قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ سوتقا بەرۋ مەسەلەسٸنە كەلسەك. مۇنى سۇراپ تۇرعان سەبەبٸم, "قازاقگەيت" سوتى كەزٸندە قازاقستان تارابى "مۇنى ەكٸجاقتى مەسەلە رەتٸندە قاراستىرامىز" دەگەن. بٸراق, اقش ٷكٸمەتٸ "بۇل ەدٸلەت دەپارتامەنتٸنٸڭ شارۋاسى" دەگەن مازمۇندا جاۋاپ بەرگەن. نازارباەۆ اقش-تا بۇل مەسەلەنٸ تالقىلادى ما? ەلدە بۇل ەدٸلەت دەپارتامەنتٸنٸڭ ٸسٸ مە?
دجوردج كرول: بۇل جايتقا بايلانىستى بٸزدٸڭ كٶزقاراسىمىز بەلگٸلٸ. ونى سٶز ەتەتٸندەي سەبەپتەر بولعان جوق.
ازاتتىق: پرەزيدەنت نازارباەۆ پرەزيدەنت ترامپتى قازاقستانعا شاقىردى. بيلٸكتەگٸ امەريكا پرەزيدەنتٸ ەشقاشان قازاقستانعا كەلگەن جوق. پرەزيدەنت ترامپ قازاقستانعا كەلۋٸ مٷمكٸن بە?
دجوردج كرول: ونداي مٷمكٸندٸك ەر كەز بولادى. بۇل اقش پرەزيدەنتٸنٸڭ شەشٸمٸنە بايلانىستى. ونىڭ شاقىرتۋ العانىن بٸلەمٸن. ەندٸ ول مۇنى سالماقتاپ ويلاناتىن شىعار. ەگەر شەشٸم قابىلدانىپ جاتسا اق ٷيدٸڭ بۇل تۋرالى مەلٸمدەمە جاسايتىنى انىق. بٸراق ەزٸرگە قازٸرگٸ پرەزيدەنت قازاقستانعا بارۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداعان جوق. بولاشاقتا مۇنداي ساپار بولا ما, بولماي ما ونى بٸز تاپ باسىپ ايتا المايمىز. بولا قالعان جاعدايدا بۇل تەك قازاقستان ٷشٸن عانا ەمەس, بٷكٸل ورتالىق ازييا ايماعى ٷشٸن تاريحي وقيعا بولار ەدٸ.
ازاتتىق: ەلشٸ مىرزا, قامتىلماي قالعان مەسەلەلەر بويىنشا تاعى الىپ-قوسارىڭىز بار ما?
دجوردج كرول: ەكٸ ەلدٸڭ باسشىلارى دا كەزدەسۋ كەزٸندە ٶزارا تٷسٸنٸستٸك بولعانىن, كەڭ اۋقىمدى تاقىرىپتاردى جەڭٸل تالقىلاعاندارىن ايتتى. مەنٸڭشە, ەكٸ پرەزيدەنت بٸر-بٸرٸنە قۇرمەتپەن قارايدى جەنە ەكٸ جاق تا بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرعان ەلەمدەگٸ سىن-قاتەرلەرگە باسا مەن بەرەدٸ. پرەزيدەنتتەر بٸر-بٸرٸن تٷسٸنۋ ٷشٸن, كٶزقاراستارىن ۇعىنۋ ٷشٸن باس قوسىپ, بٸراز ۋاقىتىن بٸرگە ٶتكٸزدٸ. اقش ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ پەنس نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن. ولار بٸرگە اس ٸشٸپ, ۇزاق پٸكٸر الماسقاننان كەيٸن بٸر-بٸرٸنٸڭ سٶزٸنە قۇلاق قويىپ, بٸر-بٸرٸن تٷسٸنە باستادى. ديپلوماتييادا جەنە قارىم-قاتىناستا بەتپە-بەت كەزدەسٸپ, تٷرلٸ مەسەلەلەردٸ ورتاعا سالىپ, كٶزقاراستارىن بٸلۋ ٶتە ماڭىزدى. وسى سۇحباتتىڭ باسىندا اتاپ ٶتكەندەي, پرەزيدەنت نازارباەۆ ٷلكەن دجوردج بۋشتان بەرگٸ اقش پرەزيدەنتتەرٸنٸڭ بارلىعىمەن كەزدەسكەن. دەمەك, ونىڭ اقش-پەن قارىم-قاتىناستا 26 جىلدىق ٷلكەن تەجٸريبەسٸ بار. ايماقتاعى جاعدايدى جاقسى بٸلەتٸن ادامنىڭ كٶزقاراسىنا قۇلاق تٷرۋ امەريكا ٷشٸن دە ٶتە ماڭىزدى. ساپاردىڭ ەڭ باستى جەتٸستٸگٸ دە – وسى. ولار ٶتە كٶپ مەسەلەنٸ تالقىلاعاندىقتان, بارلىعىن العا جىلجىتىپ, قارىم-قاتىناستىڭ مازمۇنىن ودان ەرٸ بايىتا تٷسۋ ٷشٸن الدا بٸزدٸ ٶتە كٶپ جۇمىس كٷتٸپ تۇر. سوندىقتان ەكٸ ەلدٸڭ ٷكٸمەتٸ, كەلٸسٸمدەردٸ جٷزەگە اسىراتىن قىزمەتكەرلەردٸڭ بارلىعى وسى ساپاردان سوڭ كٶپ جۇمىس ٸستەۋٸ تيٸس.
سۇحباتتى اعىلشىن تٸلٸنەن مۇحتار ەكەي اۋداردى.
