Alash jurtynyń arý Astanasy tórtkúl dúnie tamsanatyn, álemniń ataqty astanalarymen saltanat jarystyryp, boi talastyra alatyn bas qalasy retinde qalyptasty.
Táýelsiz Qazaqstannyń elordasy jumyr jerdi tolǵandyrǵan taqyryptar talqylanatyn, saliqaly saiasat, tuǵyrly ekonomika, dinaralyq kelisim keńesteri ótetin jahandyq ortalyq dárejesine jetti. Elorda tórinde aibarymyzdy asqaqtatatyn, halyqaralyq saiasi jáne ekonomikalyq máseleler talqyǵa salynatyn jiyndar, joǵary deńgeide halyqaralyq sheshimder qabyldanǵan májilister sonyń aiǵaǵy. Mártebesi biik, ulaǵaty zor uly jiyndar ótkizip Astana álemge tanyla bastaǵannan keiin elordanyń kemel de kelisimdi májilisterge muryndyq bola alatyn deńgeii qýattala túskendei boldy. Búgingi kúni Astana qazaq dalasynyń ǵana emes, kúlli Ortalyq Aziianyń, Eýraziianyń da bedelin alǵa súirep keledi.
Astananyń avtory – Elbasymyzdyń ózi, óziniń uiǵarymymen, uly muratymen úndes qala. Jańa turpatty memlekettiń ainasy, Táýelsizdik jemisi. Elbasy men elordany bir-birinen ajyratyp qarai almaisyń. Saryarqadai qasietti óńirde kóz jaýyn alar kórkem qala turǵyzyp, ony qysqa merzim ishinde million turǵyny bar álemdik megapolistermen iyq teńestire alatyndai estetikalyq rýhy bar ásem shaharǵa ainaldyrý, ekige jarylyp aǵyp jatqan erke Esildiń boiyna jaǵalata el qondyrý erlikpen para-par is. Jastyǵyna qaramastan, Arqanyń moinyna taǵylǵan alqa ǵana emes, kúlli qazaq dalasynyń saltanatyn asyryp turǵan siqyry bar elimizdiń baitaǵy kópten beri «HHI ǵasyrdyń qalasy» dep atalyp keledi. Jańa ǵasyr shaharynyń bulai atalýynyń jóni bar. Osy merzim aralyǵynda qoǵamdyq sanamyzda, dúnietanymymyzda jańa turpatty memleketimizdiń ortalyǵy elorda retinde berik ornyǵyp úlgerdi. Eń aldymen, Eýraziianyń kindiginde jahandyq toptasýdyń hám aýqymdy integratsiianyń initsiatory retinde beibitshilik pen kelisim, tatýlyq pen birlikti temirqazyq etken Astana bedeldi memleketter arasynda ózindik qoltańbasymen aishyqtaldy. Salt atty órkenietimen saltanat qurǵan kóshpendi imperiialyq dáýirimizdiń búginge jetken jalǵasy syndy Aqorda álemdik saiasi oi-pikirlerge, saiasi sheshimderge jańasha serpinmen yqpal aiasyn keńeitip keledi. Álemde elorda bolǵaly óte qysqa merzim ishinde dál Astana sekildi máshhúr bolyp úlgergen ortalyqtar joq ta shyǵar.
Kópten beri Astana kúnin toilaýdy halyqtyq dástúrge ainaldyrdyq. Astana bizge nesimen qymbat? Eń aldymen, Astana – kindik qala. Aspan keńistigine bergisiz keń-baitaq jerimizdiń kez kelgen núktesine birdei qashyqtyqta ornalasýymen qolaily. Qazaqstannyń týra ortasynda ornalasqandyqtan, saiasi strategiialyq jaǵynan da óte tiimdi tańdalǵan ortalyq. Ekinshiden, táýelsizdik alǵannan keiin qurylysy qaýyrt, qarqyndy júrgizilgen Astana az ýaqytta adam tanymastai ózgerip, kóz aldymyzda keremet kórkeiip ósip keledi. Búginde Astanamyz jai ǵana bir eldiń elordasy bolyp otyrǵan joq. EQYU-nyń Astana Sammitin, Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń, Islam Yntymaqtastyǵy Uiymynyń máslihattaryn, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin, Astana ekonomikalyq forýmyn, Aziadany, endi mine, EKSPO-2017 sekildi halyqaralyq mańyzy zor úlken sharany ótkizip jatqanymyz el mereiin ǵana ósirmeidi, bul Qazaqstanǵa degen shet memleketterdiń, álemdik qoǵamdastyqtyń senimin bildiredi ári óńirdegi basqa elderge qaraǵanda, resmi Astanaǵa artylǵan senim asa zor.
Jyl saiyn Prezidentimiz óziniń Aqordasynda shyǵarmashylyq ziialy qaýym ókilderin qabyldap, kezdesý ótkizedi. Bul kezdesýlerge el de eleńdep, ulttyń taǵdyryna bailanysty baiypty áńgime qozǵalar ma eken dep qulaǵyn tosatynyn baiqap júrmiz. Ol jerdegi áńgime barysynda qoǵamdyq-saiasi saladaǵy keń aýqymdy máseleler qozǵalyp, mádenietti damytý, qazirgi zamanǵy ádebi úderisterdiń aspektileri, jalpy, el ómiriniń barlyq muń-muqtajy, qam-qareketi múmkindiginshe qamtylyp aitylady. Al sońǵy kezdesýimizde latyn álipbiine kóshý, demografiialyq ahýal, kóshi-qon saiasaty, úsh tilde bilim berý júiesin engizý sekildi dál qazir qoǵamda ótkir qozǵalyp otyrǵan máseleler jóninde sóilestik. Sol kezdesýlerdiń qai-qaisynda da Nursultan Ábishuly alystan baýyrlary kelgendei kóńil hoshymen qarsy alady, kónekóz dostardai erkin áńgime-dúken qurady. Prezident birden «tek shyndyqty aityńdar» deidi. Sodan keiin qazannyń qaqpaǵy ashylyp ketkendei, keýdemizge jinalyp qalǵan oidy aǵytamyz. Sózimizdi bólmei, keń otyryp tyńdaidy. Keibir oiymyzdy qaǵazyna túrtip alyp otyrady. Jazýshylarmen jolyǵysyp, janynyń jadyrap qalǵanyn aitady.
Áli esimde, osydan bes-alty jyl buryn kezdeskenimizde, Prezident aǵynan jarylyp, qumarynan shyqqansha áńgimelesti. Ómirbaiany týraly áńgime aitqanda, kózine móltildep jas kelgenin baiqadym. Mysaly, Prezident balalyq shaǵy týraly áńgimeledi. «Bes-alty jas kezim edi», – deidi ol. – Uiyqtap jatsam, sheshem: «Nursultan, Nursultan!» – dep daýystady. Oianyp kettim. «Ne boldy, apa?» – dedim. Ol: «E, bar ekensiń ǵoi, qulynym!» – dep, betimnen súidi. Sóitsem, apam tús kóripti. Túsinde men taýǵa shyǵyp bara jatyr ekenmin. Ol: «Taýǵa barma! Onda qalyń tuman, adasyp ketesiń. Sýyq, tońasyń. Qasqyr bar», – dep aiǵailaidy eken. Tek taýdyń jartysyna barǵanda ǵana artyma bir burylyp qarap, odan ary júre berippin. Sheshem óz daýysynan ózi oianyp, meni izdegen eken», – deidi Nazarbaev. Eger adamnyń júregi jumsaq bolmasa, kóńili bosai ma?
Sol joly kórshi Ózbekstanda qazaq degen tólqujaty bar 2 million, ultyn ózbek qylǵan 4 million qandasymyzdyń bar ekenin aitqan edim. Qytaidaǵy qytailandyrý saiasatynyń tez qarqynmen údep bara jatqanyn qaýip qyldym. Maǵan qazaqstandyqtardyń 20 millionǵa jetýinen góri, qazaqtyń 20 millionǵa ósýi mańyzdy ekenin de áńgime arasynda qosa kettim. Biz – azbyz degen oiymdy bildirdim. Ol kisi muqiiat tyńdady. Tyńdap qana qoiǵan joq, shettegi qarakózder máselesiniń únemi tolǵandyratynyn, munyń da oń sheshimi tabylatynyn aitty. Jaqynda Dúniejúzi qazaqtarynyń quryltaiy Astanada uiymdastyryldy. Álemniń túkpir-túkpirine tarydai shashyrap ketken qazaqtardyń Astanaǵa kelý armanyna ainalǵandyqtan, osy murat eskerilgen bolýy kerek. Prezidentimizben kezdesken kezimizde: «Siz qazaqstandyqtardyń nemese Qazaqstandaǵy qazaqtardyń ǵana Prezidenti emessiz, shetelde júrgen qandas baýyrlarymyzdyń, qiyr jailap, shet qonǵan barlyq qazaq ulty azamattarynyń da Prezidentisiz», degen edik. Bizdiń bul pikirimizge Prezidenttiń ózi de: «Dúnie júzindegi qazaqtardyń barlyǵyna qamqor bola alamyz, qudaiǵa shúkir, oǵan bizdiń qýatymyz da, múmkindigimiz de jetedi» dep qýandyrǵan edi. Sheteldegi qandastarymyzben kezdesýdiń taǵy bir oraiy Halifa Altai atty shoqtyǵy biik qairatker qazaq azamatynyń 100 jyldyǵyna bailanysty týdy. Oǵan qosa uiymdastyrylǵan Alash partiiasynyń 100 jyldyǵyna da shetelden óte kóp baýyrlarymyz keldi. Dúnieniń tórt buryshyna taralǵan týystarymyzben tabysýdyń zor múmkindigi týǵanda armansyz sóilesip, arǵy jaq pen bergi jaqtaǵy qazaqtar riiasyz aralasyp, bir marqaiyp qaldyq. Osynyń bári qazaq jerinde ótkenine olar da alǵysyn bildirdi, biz de maqtanyp, ózara qimastyqpen tarqastyq. Mine, osyndai sebeptermen Astanamyz álemdik tarihta airyqsha oryn alyp otyr.
Halyqaralyq dárejede tusaýy kesilgennen beri Astananyń týristik áleýeti artyp, imidji kóterilip keledi. Qazaqstan túgili, Keńes Odaǵynyń ózinde eshqashan ótkizilip kórmegen saiasi mazmuny aýqymdy alqaly basqosýlardyń alańyna ainalǵaly Astana beibitshilik pen kelisimniń ortalyǵy bolyp otyr. Siriia máselesi, Ýkraina máselesinde de eki eldiń múddesine týra keletin kelisim ustap, beibit saiasatty qoldaityn ustanymyna sáikes ymyraǵa keltiretin ortaq oiyn bildirdi. Osyndai batyl qadamdarymen Astana tatýlyqtyń, eldestirýdiń altyn kópirine ainaldy. Mazasyz keiipke enip bara jatqan álemdegi shielenisterdiń túiinin sheshýge bailanysty Astana tórelik aitýǵa shyqty. Menińshe, Qazaq eli úshin bul da bir mártebe. Qazaq eliniń astanasy – ártúrli forýmdar men halyqaralyq mańyzy zor sharalardyń ortalyǵy.
Ártúrli konfessiialar arasyndaǵy dialogty joiýǵa qoiyp, batys pen shyǵystyń dinderinen taralyp otyrǵan taram-taram aǵymdardyń nysanasyna ainalǵan Aziiadaǵy dini ahýaldy retteýge bailanysty Astana kóp jumys atqaryp keledi. EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń Astanada ótkizilýi bas qalanyń biylǵy týǵan kúniniń ajaryn asha túskendei. Tus-tustan aǵylyp kele jatqan alash jurtynyń syrtynda, qazaq jerinde uiymdastyrylyp otyrǵan dúbirli sharany qyzyqtaý úshin shet memleketterden de qanshama qonaqtar kelip jatyr. Bul halyqaralyq sharanyń jeke óz basyma da tigizetin sharapaty az emes. Ulybritaniianyń pavilonynda London baspasynan jaryq kórgen aǵylshyn tilindegi eki tomdyq kitabymnyń tusaýkeseri ótkeli otyr.
Osy kitaptardyń tanystyrylymyna orai Angliiadan bir top delegatsiia arnaiy kele jatyr. Munyń bári neniń arqasy? Eń aldymen, táýelsizdiktiń jemisi dep bilemin. Dramatýrgiia men teatr óneriniń otany sanalatyn uly Shekspir eliniń sahnasynda pesam qoiyldy, aǵylshyn tilindegi kitabym shyqty, táýelsizdiktiń arqasynda tanylyp, moiyndalmasaq, osynyń biri bolar ma edi, joq pa, kim bilsin? Memleketimizdiń ideologiialyq ahýalyna oń ózgerister kelip, ádebietimizdiń álsiregen tamyryna qan júgirtetin jaǵymdy úrdisterdiń bastalyp jatqany da kóńilge qýanysh uialatady. Qat bolyp, qurdymǵa ketken qalamaqy máselesi sheshilip, qalamgerlerdiń kóz maiyn taýysyp jazǵan týyndylaryna aqy tólenetin boldy. Qashannan alańdatyp kele jatqan aýdarma jaiy da qolǵa alynyp jatyr. Qansha jerden attan salsaq ta, kitap oqityn, jaqsy shyǵarmalar jazyp júrgen, ádebietti súietin adamdar qatary bar. Endeshe, ádebiet te jasaidy, oǵan jasalatyn qamqorlyq ta jalǵasa beredi. Prezidentpen bir emes, birneshe ret kezdesken qalamgerlerdiń qatarynan bolǵandyqtan, ol kisiniń memleket tirshiliginiń tamyryn tekserip, aǵzasynyń kináratsyzdyǵyn baqylap otyrǵan qyraǵy basshy ekenine kózim jetti. Elbasynyń elge degen yqylasynyń erekshe ekenin ár jolǵy kezdesýden anyq baiqaimyn.
Sońǵy kezdeskenimizde rýhani jańǵyrý, ulttyq kodqa bailanysty áńgime órbidi. Osy ýaqytqa deiin ádebiet, mádeniet, óner ataýly saiasatqa jumys istep kelse, endigi jerde bári kerisinshe bolmaq. Rýhaniiat alǵa shyǵyp, halyqtyń tanymyndaǵy, týabitti tegi men qanyndaǵy izgilik, adamgershilik, otansúigishtik, patriottyq sezimimen bailanysty barlyq qundylyqtarymyzǵa basymdyq beriledi. Bul saiasattaǵy ǵana emes, taǵdyrymyzdaǵy úlken betburys. Eń qyzyǵy, rýhani jańǵyrý máselesi qoǵamda qyzý talqylanyp jatqanda, men Londonnan latyn qarpimen orys tilinde jazylǵan hat aldym. Ejiktesem de, eleń etkizetin hatty birneshe ret ózim oqyp shyqtym. Demek, latyn árpinen qorqýdyń qajeti joq eken. Jastar tipti tez meńgeredi. Ulttyń keleshegine kerek, qazaqqa qajet dúnieni dúrliktirmei, ýshyqtyrmai, kóptiń kóńilinen oryn tabatyndai kezeńde usynyp, Prezidentimizdiń ulttyq saiasatty qolǵa alǵany quptarlyq.
Tilimiz, rýhymyz, qaisarlyǵymyz saqtalsa, qazaqtyń namysy biik bolatyn bolsa, halyq ashtyqqa da, sýyqqa da, jalańashtyqqa da tóze biledi. Tek erteńge degen senimimizge selkeý túspesin. Erteńge degen senim bolsa, qazaq halqy qolǵa alǵan qandai sharýaǵa da qaiyspai, qaimyqpai kirisetinine kózim jetedi.
Dýlat ISABEKOV, jazýshy, Memlekettik syilyqtyń laýreaty
"Egemen Qazaqstan" gazeti
