الاش جۇرتىنىڭ ارۋ استاناسى تٶرتكٷل دٷنيە تامساناتىن, ەلەمنٸڭ اتاقتى استانالارىمەن سالتانات جارىستىرىپ, بوي تالاستىرا الاتىن باس قالاسى رەتٸندە قالىپتاستى.
تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ەلورداسى جۇمىر جەردٸ تولعاندىرعان تاقىرىپتار تالقىلاناتىن, ساليقالى ساياسات, تۇعىرلى ەكونوميكا, دٸنارالىق كەلٸسٸم كەڭەستەرٸ ٶتەتٸن جاھاندىق ورتالىق دەرەجەسٸنە جەتتٸ. ەلوردا تٶرٸندە ايبارىمىزدى اسقاقتاتاتىن, حالىقارالىق ساياسي جەنە ەكونوميكالىق مەسەلەلەر تالقىعا سالىناتىن جيىندار, جوعارى دەڭگەيدە حالىقارالىق شەشٸمدەر قابىلدانعان مەجٸلٸستەر سونىڭ ايعاعى. مەرتەبەسٸ بيٸك, ۇلاعاتى زور ۇلى جيىندار ٶتكٸزٸپ استانا ەلەمگە تانىلا باستاعاننان كەيٸن ەلوردانىڭ كەمەل دە كەلٸسٸمدٸ مەجٸلٸستەرگە مۇرىندىق بولا الاتىن دەڭگەيٸ قۋاتتالا تٷسكەندەي بولدى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ استانا قازاق دالاسىنىڭ عانا ەمەس, كٷللٸ ورتالىق ازييانىڭ, ەۋرازييانىڭ دا بەدەلٸن العا سٷيرەپ كەلەدٸ.
استانانىڭ اۆتورى – ەلباسىمىزدىڭ ٶزٸ, ٶزٸنٸڭ ۇيعارىمىمەن, ۇلى مۇراتىمەن ٷندەس قالا. جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتتٸڭ ايناسى, تەۋەلسٸزدٸك جەمٸسٸ. ەلباسى مەن ەلوردانى بٸر-بٸرٸنەن اجىراتىپ قاراي المايسىڭ. سارىارقاداي قاسيەتتٸ ٶڭٸردە كٶز جاۋىن الار كٶركەم قالا تۇرعىزىپ, ونى قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە ميلليون تۇرعىنى بار ەلەمدٸك مەگاپوليستەرمەن يىق تەڭەستٸرە الاتىنداي ەستەتيكالىق رۋحى بار ەسەم شاھارعا اينالدىرۋ, ەكٸگە جارىلىپ اعىپ جاتقان ەركە ەسٸلدٸڭ بويىنا جاعالاتا ەل قوندىرۋ ەرلٸكپەن پارا-پار ٸس. جاستىعىنا قاراماستان, ارقانىڭ موينىنا تاعىلعان القا عانا ەمەس, كٷللٸ قازاق دالاسىنىڭ سالتاناتىن اسىرىپ تۇرعان سيقىرى بار ەلٸمٸزدٸڭ بايتاعى كٶپتەن بەرٸ «ححٸ عاسىردىڭ قالاسى» دەپ اتالىپ كەلەدٸ. جاڭا عاسىر شاھارىنىڭ بۇلاي اتالۋىنىڭ جٶنٸ بار. وسى مەرزٸم ارالىعىندا قوعامدىق سانامىزدا, دٷنيەتانىمىمىزدا جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ورتالىعى ەلوردا رەتٸندە بەرٸك ورنىعىپ ٷلگەردٸ. ەڭ الدىمەن, ەۋرازييانىڭ كٸندٸگٸندە جاھاندىق توپتاسۋدىڭ ھەم اۋقىمدى ينتەگراتسييانىڭ ينيتسياتورى رەتٸندە بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸم, تاتۋلىق پەن بٸرلٸكتٸ تەمٸرقازىق ەتكەن استانا بەدەلدٸ مەملەكەتتەر اراسىندا ٶزٸندٸك قولتاڭباسىمەن ايشىقتالدى. سالت اتتى ٶركەنيەتٸمەن سالتانات قۇرعان كٶشپەندٸ يمپەرييالىق دەۋٸرٸمٸزدٸڭ بٷگٸنگە جەتكەن جالعاسى سىندى اقوردا ەلەمدٸك ساياسي وي-پٸكٸرلەرگە, ساياسي شەشٸمدەرگە جاڭاشا سەرپٸنمەن ىقپال اياسىن كەڭەيتٸپ كەلەدٸ. ەلەمدە ەلوردا بولعالى ٶتە قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە دەل استانا سەكٸلدٸ مەشھٷر بولىپ ٷلگەرگەن ورتالىقتار جوق تا شىعار.
كٶپتەن بەرٸ استانا كٷنٸن تويلاۋدى حالىقتىق دەستٷرگە اينالدىردىق. استانا بٸزگە نەسٸمەن قىمبات? ەڭ الدىمەن, استانا – كٸندٸك قالا. اسپان كەڭٸستٸگٸنە بەرگٸسٸز كەڭ-بايتاق جەرٸمٸزدٸڭ كەز كەلگەن نٷكتەسٸنە بٸردەي قاشىقتىقتا ورنالاسۋىمەن قولايلى. قازاقستاننىڭ تۋرا ورتاسىندا ورنالاسقاندىقتان, ساياسي ستراتەگييالىق جاعىنان دا ٶتە تيٸمدٸ تاڭدالعان ورتالىق. ەكٸنشٸدەن, تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن قۇرىلىسى قاۋىرت, قارقىندى جٷرگٸزٸلگەن استانا از ۋاقىتتا ادام تانىماستاي ٶزگەرٸپ, كٶز الدىمىزدا كەرەمەت كٶركەيٸپ ٶسٸپ كەلەدٸ. بٷگٸندە استانامىز جاي عانا بٸر ەلدٸڭ ەلورداسى بولىپ وتىرعان جوق. ەقىۇ-نىڭ استانا سامميتٸن, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مەسليحاتتارىن, ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ سەزٸن, استانا ەكونوميكالىق فورۋمىن, ازيادانى, ەندٸ مٸنە, ەكسپو-2017 سەكٸلدٸ حالىقارالىق ماڭىزى زور ٷلكەن شارانى ٶتكٸزٸپ جاتقانىمىز ەل مەرەيٸن عانا ٶسٸرمەيدٸ, بۇل قازاقستانعا دەگەن شەت مەملەكەتتەردٸڭ, ەلەمدٸك قوعامداستىقتىڭ سەنٸمٸن بٸلدٸرەدٸ ەرٸ ٶڭٸردەگٸ باسقا ەلدەرگە قاراعاندا, رەسمي استاناعا ارتىلعان سەنٸم اسا زور.
جىل سايىن پرەزيدەنتٸمٸز ٶزٸنٸڭ اقورداسىندا شىعارماشىلىق زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸن قابىلداپ, كەزدەسۋ ٶتكٸزەدٸ. بۇل كەزدەسۋلەرگە ەل دە ەلەڭدەپ, ۇلتتىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى بايىپتى ەڭگٸمە قوزعالار ما ەكەن دەپ قۇلاعىن توساتىنىن بايقاپ جٷرمٸز. ول جەردەگٸ ەڭگٸمە بارىسىندا قوعامدىق-ساياسي سالاداعى كەڭ اۋقىمدى مەسەلەلەر قوزعالىپ, مەدەنيەتتٸ دامىتۋ, قازٸرگٸ زامانعى ەدەبي ٷدەرٸستەردٸڭ اسپەكتٸلەرٸ, جالپى, ەل ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق مۇڭ-مۇقتاجى, قام-قارەكەتٸ مٷمكٸندٸگٸنشە قامتىلىپ ايتىلادى. ال سوڭعى كەزدەسۋٸمٸزدە لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ, دەموگرافييالىق احۋال, كٶشٸ-قون ساياساتى, ٷش تٸلدە بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن ەنگٸزۋ سەكٸلدٸ دەل قازٸر قوعامدا ٶتكٸر قوزعالىپ وتىرعان مەسەلەلەر جٶنٸندە سٶيلەستٸك. سول كەزدەسۋلەردٸڭ قاي-قايسىندا دا نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى الىستان باۋىرلارى كەلگەندەي كٶڭٸل حوشىمەن قارسى الادى, كٶنەكٶز دوستارداي ەركٸن ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرادى. پرەزيدەنت بٸردەن «تەك شىندىقتى ايتىڭدار» دەيدٸ. سودان كەيٸن قازاننىڭ قاقپاعى اشىلىپ كەتكەندەي, كەۋدەمٸزگە جينالىپ قالعان ويدى اعىتامىز. سٶزٸمٸزدٸ بٶلمەي, كەڭ وتىرىپ تىڭدايدى. كەيبٸر ويىمىزدى قاعازىنا تٷرتٸپ الىپ وتىرادى. جازۋشىلارمەن جولىعىسىپ, جانىنىڭ جادىراپ قالعانىن ايتادى.
ەلٸ ەسٸمدە, وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن كەزدەسكەنٸمٸزدە, پرەزيدەنت اعىنان جارىلىپ, قۇمارىنان شىققانشا ەڭگٸمەلەستٸ. ٶمٸربايانى تۋرالى ەڭگٸمە ايتقاندا, كٶزٸنە مٶلتٸلدەپ جاس كەلگەنٸن بايقادىم. مىسالى, پرەزيدەنت بالالىق شاعى تۋرالى ەڭگٸمەلەدٸ. «بەس-التى جاس كەزٸم ەدٸ», – دەيدٸ ول. – ۇيىقتاپ جاتسام, شەشەم: «نۇرسۇلتان, نۇرسۇلتان!» – دەپ داۋىستادى. ويانىپ كەتتٸم. «نە بولدى, اپا?» – دەدٸم. ول: «ە, بار ەكەنسٸڭ عوي, قۇلىنىم!» – دەپ, بەتٸمنەن سٷيدٸ. سٶيتسەم, اپام تٷس كٶرٸپتٸ. تٷسٸندە مەن تاۋعا شىعىپ بارا جاتىر ەكەنمٸن. ول: «تاۋعا بارما! وندا قالىڭ تۇمان, اداسىپ كەتەسٸڭ. سۋىق, توڭاسىڭ. قاسقىر بار», – دەپ ايعايلايدى ەكەن. تەك تاۋدىڭ جارتىسىنا بارعاندا عانا ارتىما بٸر بۇرىلىپ قاراپ, ودان ارى جٷرە بەرٸپپٸن. شەشەم ٶز داۋىسىنان ٶزٸ ويانىپ, مەنٸ ٸزدەگەن ەكەن», – دەيدٸ نازارباەۆ. ەگەر ادامنىڭ جٷرەگٸ جۇمساق بولماسا, كٶڭٸلٸ بوساي ما?
سول جولى كٶرشٸ ٶزبەكستاندا قازاق دەگەن تٶلقۇجاتى بار 2 ميلليون, ۇلتىن ٶزبەك قىلعان 4 ميلليون قانداسىمىزدىڭ بار ەكەنٸن ايتقان ەدٸم. قىتايداعى قىتايلاندىرۋ ساياساتىنىڭ تەز قارقىنمەن ٷدەپ بارا جاتقانىن قاۋٸپ قىلدىم. ماعان قازاقستاندىقتاردىڭ 20 ميلليونعا جەتۋٸنەن گٶرٸ, قازاقتىڭ 20 ميلليونعا ٶسۋٸ ماڭىزدى ەكەنٸن دە ەڭگٸمە اراسىندا قوسا كەتتٸم. بٸز – ازبىز دەگەن ويىمدى بٸلدٸردٸم. ول كٸسٸ مۇقييات تىڭدادى. تىڭداپ قانا قويعان جوق, شەتتەگٸ قاراكٶزدەر مەسەلەسٸنٸڭ ٷنەمٸ تولعاندىراتىنىن, مۇنىڭ دا وڭ شەشٸمٸ تابىلاتىنىن ايتتى. جاقىندا دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى استانادا ۇيىمداستىرىلدى. ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە تارىداي شاشىراپ كەتكەن قازاقتاردىڭ استاناعا كەلۋ ارمانىنا اينالعاندىقتان, وسى مۇرات ەسكەرٸلگەن بولۋى كەرەك. پرەزيدەنتٸمٸزبەن كەزدەسكەن كەزٸمٸزدە: «سٸز قازاقستاندىقتاردىڭ نەمەسە قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ عانا پرەزيدەنتٸ ەمەسسٸز, شەتەلدە جٷرگەن قانداس باۋىرلارىمىزدىڭ, قيىر جايلاپ, شەت قونعان بارلىق قازاق ۇلتى ازاماتتارىنىڭ دا پرەزيدەنتٸسٸز», دەگەن ەدٸك. بٸزدٸڭ بۇل پٸكٸرٸمٸزگە پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ دە: «دٷنيە جٷزٸندەگٸ قازاقتاردىڭ بارلىعىنا قامقور بولا الامىز, قۇدايعا شٷكٸر, وعان بٸزدٸڭ قۋاتىمىز دا, مٷمكٸندٸگٸمٸز دە جەتەدٸ» دەپ قۋاندىرعان ەدٸ. شەتەلدەگٸ قانداستارىمىزبەن كەزدەسۋدٸڭ تاعى بٸر ورايى حاليفا التاي اتتى شوقتىعى بيٸك قايراتكەر قازاق ازاماتىنىڭ 100 جىلدىعىنا بايلانىستى تۋدى. وعان قوسا ۇيىمداستىرىلعان الاش پارتيياسىنىڭ 100 جىلدىعىنا دا شەتەلدەن ٶتە كٶپ باۋىرلارىمىز كەلدٸ. دٷنيەنٸڭ تٶرت بۇرىشىنا تارالعان تۋىستارىمىزبەن تابىسۋدىڭ زور مٷمكٸندٸگٸ تۋعاندا ارمانسىز سٶيلەسٸپ, ارعى جاق پەن بەرگٸ جاقتاعى قازاقتار ريياسىز ارالاسىپ, بٸر مارقايىپ قالدىق. وسىنىڭ بەرٸ قازاق جەرٸندە ٶتكەنٸنە ولار دا العىسىن بٸلدٸردٸ, بٸز دە ماقتانىپ, ٶزارا قيماستىقپەن تارقاستىق. مٸنە, وسىنداي سەبەپتەرمەن استانامىز ەلەمدٸك تاريحتا ايرىقشا ورىن الىپ وتىر.
حالىقارالىق دەرەجەدە تۇساۋى كەسٸلگەننەن بەرٸ استانانىڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸ ارتىپ, يميدجٸ كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. قازاقستان تٷگٸلٸ, كەڭەس وداعىنىڭ ٶزٸندە ەشقاشان ٶتكٸزٸلٸپ كٶرمەگەن ساياسي مازمۇنى اۋقىمدى القالى باسقوسۋلاردىڭ الاڭىنا اينالعالى استانا بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمنٸڭ ورتالىعى بولىپ وتىر. سيرييا مەسەلەسٸ, ۋكراينا مەسەلەسٸندە دە ەكٸ ەلدٸڭ مٷددەسٸنە تۋرا كەلەتٸن كەلٸسٸم ۇستاپ, بەيبٸت ساياساتتى قولدايتىن ۇستانىمىنا سەيكەس ىمىراعا كەلتٸرەتٸن ورتاق ويىن بٸلدٸردٸ. وسىنداي باتىل قادامدارىمەن استانا تاتۋلىقتىڭ, ەلدەستٸرۋدٸڭ التىن كٶپٸرٸنە اينالدى. مازاسىز كەيٸپكە ەنٸپ بارا جاتقان ەلەمدەگٸ شيەلەنٸستەردٸڭ تٷيٸنٸن شەشۋگە بايلانىستى استانا تٶرەلٸك ايتۋعا شىقتى. مەنٸڭشە, قازاق ەلٸ ٷشٸن بۇل دا بٸر مەرتەبە. قازاق ەلٸنٸڭ استاناسى – ەرتٷرلٸ فورۋمدار مەن حالىقارالىق ماڭىزى زور شارالاردىڭ ورتالىعى.
ەرتٷرلٸ كونفەسسييالار اراسىنداعى ديالوگتى جويۋعا قويىپ, باتىس پەن شىعىستىڭ دٸندەرٸنەن تارالىپ وتىرعان تارام-تارام اعىمداردىڭ نىساناسىنا اينالعان ازيياداعى دٸني احۋالدى رەتتەۋگە بايلانىستى استانا كٶپ جۇمىس اتقارىپ كەلەدٸ. ەكسپو-2017 حالىقارالىق كٶرمەسٸنٸڭ استانادا ٶتكٸزٸلۋٸ باس قالانىڭ بيىلعى تۋعان كٷنٸنٸڭ اجارىن اشا تٷسكەندەي. تۇس-تۇستان اعىلىپ كەلە جاتقان الاش جۇرتىنىڭ سىرتىندا, قازاق جەرٸندە ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان دٷبٸرلٸ شارانى قىزىقتاۋ ٷشٸن شەت مەملەكەتتەردەن دە قانشاما قوناقتار كەلٸپ جاتىر. بۇل حالىقارالىق شارانىڭ جەكە ٶز باسىما دا تيگٸزەتٸن شاراپاتى از ەمەس. ۇلىبريتانييانىڭ پاۆيلونىندا لوندون باسپاسىنان جارىق كٶرگەن اعىلشىن تٸلٸندەگٸ ەكٸ تومدىق كٸتابىمنىڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتكەلٸ وتىر.
وسى كٸتاپتاردىڭ تانىستىرىلىمىنا وراي انگلييادان بٸر توپ دەلەگاتسييا ارنايى كەلە جاتىر. مۇنىڭ بەرٸ نەنٸڭ ارقاسى? ەڭ الدىمەن, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جەمٸسٸ دەپ بٸلەمٸن. دراماتۋرگييا مەن تەاتر ٶنەرٸنٸڭ وتانى سانالاتىن ۇلى شەكسپير ەلٸنٸڭ ساحناسىندا پەسام قويىلدى, اعىلشىن تٸلٸندەگٸ كٸتابىم شىقتى, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا تانىلىپ, مويىندالماساق, وسىنىڭ بٸرٸ بولار ما ەدٸ, جوق پا, كٸم بٸلسٸن? مەملەكەتٸمٸزدٸڭ يدەولوگييالىق احۋالىنا وڭ ٶزگەرٸستەر كەلٸپ, ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ەلسٸرەگەن تامىرىنا قان جٷگٸرتەتٸن جاعىمدى ٷردٸستەردٸڭ باستالىپ جاتقانى دا كٶڭٸلگە قۋانىش ۇيالاتادى. قات بولىپ, قۇردىمعا كەتكەن قالاماقى مەسەلەسٸ شەشٸلٸپ, قالامگەرلەردٸڭ كٶز مايىن تاۋىسىپ جازعان تۋىندىلارىنا اقى تٶلەنەتٸن بولدى. قاشاننان الاڭداتىپ كەلە جاتقان اۋدارما جايى دا قولعا الىنىپ جاتىر. قانشا جەردەن اتتان سالساق تا, كٸتاپ وقيتىن, جاقسى شىعارمالار جازىپ جٷرگەن, ەدەبيەتتٸ سٷيەتٸن ادامدار قاتارى بار. ەندەشە, ەدەبيەت تە جاسايدى, وعان جاسالاتىن قامقورلىق تا جالعاسا بەرەدٸ. پرەزيدەنتپەن بٸر ەمەس, بٸرنەشە رەت كەزدەسكەن قالامگەرلەردٸڭ قاتارىنان بولعاندىقتان, ول كٸسٸنٸڭ مەملەكەت تٸرشٸلٸگٸنٸڭ تامىرىن تەكسەرٸپ, اعزاسىنىڭ كٸنەراتسىزدىعىن باقىلاپ وتىرعان قىراعى باسشى ەكەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ. ەلباسىنىڭ ەلگە دەگەن ىقىلاسىنىڭ ەرەكشە ەكەنٸن ەر جولعى كەزدەسۋدەن انىق بايقايمىن.
سوڭعى كەزدەسكەنٸمٸزدە رۋحاني جاڭعىرۋ, ۇلتتىق كودقا بايلانىستى ەڭگٸمە ٶربٸدٸ. وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەدەبيەت, مەدەنيەت, ٶنەر اتاۋلى ساياساتقا جۇمىس ٸستەپ كەلسە, ەندٸگٸ جەردە بەرٸ كەرٸسٸنشە بولماق. رۋحانييات العا شىعىپ, حالىقتىڭ تانىمىنداعى, تۋابٸتتٸ تەگٸ مەن قانىنداعى ٸزگٸلٸك, ادامگەرشٸلٸك, وتانسٷيگٸشتٸك, پاتريوتتىق سەزٸمٸمەن بايلانىستى بارلىق قۇندىلىقتارىمىزعا باسىمدىق بەرٸلەدٸ. بۇل ساياساتتاعى عانا ەمەس, تاعدىرىمىزداعى ٷلكەن بەتبۇرىس. ەڭ قىزىعى, رۋحاني جاڭعىرۋ مەسەلەسٸ قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقاندا, مەن لوندوننان لاتىن قارپٸمەن ورىس تٸلٸندە جازىلعان حات الدىم. ەجٸكتەسەم دە, ەلەڭ ەتكٸزەتٸن حاتتى بٸرنەشە رەت ٶزٸم وقىپ شىقتىم. دەمەك, لاتىن ەرپٸنەن قورقۋدىڭ قاجەتٸ جوق ەكەن. جاستار تٸپتٸ تەز مەڭگەرەدٸ. ۇلتتىڭ كەلەشەگٸنە كەرەك, قازاققا قاجەت دٷنيەنٸ دٷرلٸكتٸرمەي, ۋشىقتىرماي, كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸنەن ورىن تاباتىنداي كەزەڭدە ۇسىنىپ, پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق ساياساتتى قولعا العانى قۇپتارلىق.
تٸلٸمٸز, رۋحىمىز, قايسارلىعىمىز ساقتالسا, قازاقتىڭ نامىسى بيٸك بولاتىن بولسا, حالىق اشتىققا دا, سۋىققا دا, جالاڭاشتىققا دا تٶزە بٸلەدٸ. تەك ەرتەڭگە دەگەن سەنٸمٸمٸزگە سەلكەۋ تٷسپەسٸن. ەرتەڭگە دەگەن سەنٸم بولسا, قازاق حالقى قولعا العان قانداي شارۋاعا دا قايىسپاي, قايمىقپاي كٸرٸسەتٸنٸنە كٶزٸم جەتەدٸ.
دۋلات يسابەكوۆ, جازۋشى, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
