Qara taqta
«Qara taqta». Jańa aidarǵa osyndai ataý berdik. Tańsyq ataý emes: tarihtan habaryńyz bolsa, buryn da kezdeskenin baiqaisyz. Biz tek sol jarq etip sóngen sáýleni qaita tutatpaq niette edik. «Qara taqtaǵa» qaptaǵan yǵai men syǵaidy emes, ar sotynyń aldynda adal sóileitin adamdardy ǵana shyǵarýdy oilap otyrmyz. Oǵan ulttyń rýhaniiaty men mádenieti hám ádebieti tóńireginde salmaqty oi aita alar qoǵamnyń jandy jerlerin túrtip óter mańyzdy pikir-sózderdiń ielerimen ótken maqala-suhbattardy jariialap otyrýdy jón sanadyq. Siz tanysqaly otyrǵan betashar suhbatymyz - «Qara taqtanyń» alǵashqy jazýy. Qabyl alyńyz!
Alǵashqy qonaq: Ulttyq jýrnalistik zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Dármen SMAIYL.
– «Qara taqtanyń» aldyna qosh keldińiz!
– Qosh kórdik!
– Áńgimemizdiń álqissasyn mynadan bastaiyqshy: «qazaq tiliniń búgingi jetim balanyń kúiin keship otyrǵany úkimettegilerdiń bei-jailyǵynan» degen pikirmen kelisesiz be? Jalpy, biz nege ana tilimizge kelgende bilik pen saiasattan basqa kináli eshkimdi kórmeimiz? Bul áldekimniń dertke shaldyǵyp, aýyrǵanyna dárigerdi ǵana aiyptaǵanymen birdei sekildi. Sizge qalai?
– Sizdiń árbir suraǵyńyz jeke-jeke oi tolǵap jaýap berýge turarlyq dúnie eken. Óitkeni, «Gippokrattyń antyn» bergender derttiń diagnozyn durys qoimasa, aýrýdyń «tilin» tanymai, sebebin anyqtai almasa, olardy aiyptaýdan nege qashamyz?! Al «aýyrmaityn jol izdeý» týraly áńgime múlde bólek.
Árine, ana tilimizdiń ahýaly til ǵylymyndaǵy ajaldy til nemese syrqat tilderdiń qataryna kirmeidi. Biraq, bul álemde jer kólemi jaǵynan 9 oryn alatyn memlekettiń tiline eshqandai qaýip-qaterdiń joq degenin de bildirmese kerek. Demek, «jaý joq deme, jar astynda» degen jahandaný zamanynda ulttyq immýnitetimizdiń birden-bir negizi qazaq tilin qorǵaý, oǵan qamqorlyq jasaýdy eshbir sát esten shyǵarmaýymyz qajet.
Siz qalai oilaisyz, tynysh jatqan jerimde «ózge tilde berilgen suraýǵa sen sol tilde jaýap ber» dese, men ony nege «Úkimettiń bei-jailyǵy» demeimin?! Ózimniń úkimetim oń-solyn áli tanyp úlgermegen, ana tiliniń barlyq nárin sińirip bitpegen balama orys pen aǵylshyn tilin buǵanasy bekimegen tal shybyq kezinen meńgertemin dese, men «bilik pen saiasattan basqa eshkim kináli emes» dep nege aita almaimyn?!
Kez kelgen salanyń sátti júzege asýyna yqpal men májbúrlik degen kóp áser etedi. Sondyqtan, qazaq tili aiasynyń damýynda Úkimet tarapynan yqpal jasalyp, onyń órken jaiýyna halyq májbúrlik týyndatqanda ǵana til máselesiniń kúrdelengen túiini sheshiledi. Iaǵni, atqarýshy bilik ana tiliniń mártebesin arttyrýda yqpaldy kúshke ainalyp, al halyq óz otbasynan bastap, qoǵamdyq deńgeide ana tilinde qarym-qatynas jasasa, tildiń ómirsheńdigi artady. Desek te, yqpal «Qazaq tilin úireneiik», «Qazaq tilinde sóileiik» degen baǵdarlamalarmen shektelmeidi. Ol – qazaqtyń tilin ǵylymnyń tiline, tehnikanyń tiline ainaldyrǵanda ǵana ósedi degen sóz. Saiasat pen ekonomika memlekettik tilde sóilegende ǵana til kórkeiedi. Óz ultyn óz tilinde sóileýge úiretip, aqsha bólip jatqan álemde el joq ekeni áldeqashan moiyndalǵan.
Til – ulttyń tarihy, mádenieti men órkenieti, ómiriniń máiegi. Sondyqtan, barlyq stilder shoǵyrlanǵan ulttyń ádebi tilin órkendetkenimiz qajet. Ádebietin (kitap) oqýdy, ony tanýdy damytqanymyz abzal. Qazaq tilinde kitap oqý tamyry tereń ádebi tildi meńgertip, ulttyń tanym-túisigin, tabiǵatyn sezinter edi.
Osy oraida, biliktiń búgingi tirligin «Qoltyraýynnyń kóz jasy» demeske, sharań joq. Áitpese, otynynyń basyndaǵy tútinin til máselesi jańqalaryn tutatpai-aq túzý tútetip otyrǵandar dál qazir jeterlik. Túsinýimiz kerek, «Óz otbasynda qazaqsha sóilesin» degen qaǵidanyń búginde mańyzy joǵala bastady. Bul da joǵary jaqqa qarata aitylýy kerek.
– Qoǵamda qazaq tiliniń báz bireýlerge «avtoritet» bola almai júrgeniniń alǵashqy úsh sebebin atai alasyz ba?
- Birinshi, májbúrligi men qajettiligi tómen. Qazaq tilimen ómirin bailanystyra bilgen adam jerde qalmaityn psihologiiany sińire bilýimiz kerek. Ekinshiden, ǵylym men tehnikanyń tiline ainaldyrýǵa kedergi kóp. Úshinshiden, saiasat pen ekonomika ana tilimizde sóilese, resmi tilden góri memlekettik til qatynas tiline barlyq jerde ózdiginen ainalady.
– Eshqandai ultjandylyqqa, patriotizmge nemese Prezident sózine súienbei, adamgershilikke ǵana salyp aityńyzshy: jer betindegi ár adam qai tilde sóilese de óz erki emes pe?
– Meniń túsinigimde, óz tilinde sóileýge mindetti, al ózge tildi bilý – óz erki. Óitkeni, ana tilin bilý – ultyn sheksiz súiý, ózge tildi bilý – bilim-ǵylym. Óz shańyraǵymda, dastarhanymda men eshkimdi quqymdy aiaqqa taptaityn óz dástúrimen tairańdatyp qoia almaimyn. Menikin tanysyn, sodan keiin nesin kórsetemin dese, ózi bilsin. Al syrt jaqta onyń aýzyna tumyldyryq sala almaimyn, erik ózinde.
Kóptildilik – biliktilik, ǵylym deimiz. Sondyqtan, kez kelgen adam menimen dialogqa kelgisi kele me, aldymen ultymdy, tarihymdy tanysyn. Degenmen, bul jerde biz ulttyq máselemizdi ózge ult ókilderiniń esebinen sheshpeý kerektigimizdi oilaǵanymyz abzal.
– Sońǵy ýaqytta qazaq tiliniń mektep baǵdarlamasynda oqytylýyna bailanysty kóptegen daý týyp júr. Bir sózben aitqanda, joǵarydaǵylardyń sheshimine qarapaiym halyq narazy. Elimizdiń Bilim jáne ǵylym ministrine (E.Saǵadievke) aitar sózińiz, usynysyńyz nemese ókpeńiz bolsa, marhabat.
– Aitqanyńyz ras. Narazy jurt jyrtylyp-aiyrylady. Qazirgi bilim berý júiesin ashyq synap júrgen nemese sybyrlap aityp júrgen osy salanyń ókilderi de jetkilikti.
Eki mysal keltireiin. Meniń kórshimniń birinshi synypty úsh tilde oqyp bastaǵan kip-kishkentai qyzy anasyna «Anashym, men sizben qai tilde sóilesip otyrmyn» degen suraq qoiǵanyn estip, jaǵamdy ustadym. Sol birinshi synypta oqyp jatqan bir oqýshy «a» áripin men nege «ei» (aǵylshynsha) dep aitýym kerek dep jylap otyrǵanyn muǵalimniń óz aýzynan estidim. Mundai adam shoshyrlyq derekter óte kóp. Óz ana tiliniń múmkindigin tolyq túisinbegen, qazaq tilinde durystap sózderdi qosyp oqi almaityn búldirshinderimizdiń bul taǵdyry, túsingen adamǵa sumdyq qasiret emes pe?! Dúbára dúnie dúmbilez sanany qalyptastyryp, bolashaq damýymyz kúldibadam bola ma degen qorqynysh basym.
Al Bilim jáne ǵylym ministriniń «reformalaryna» qatysty pikirlerimdi áleýmettik jelilerde, ministrlik saitynda da aityp júrmin. Usynys: ministr halyq pen ǵalymdardyń pikirlerine qulaq assyn. Qazaq tiliniń aiasyn taryltýdy toqtatsyn, jaratylystanýdy aǵylshynsha oqytý da qulaqqa kirmeidi. Bastaýyshtan bastap aǵylshyn tilin, orys tilin oqytý toqtatylyp, qazaq tili men ádebietin, tarihyn oqytý qaita qaralsyn. Durysy, orta mektep máselelerine jaýap beretin orta bilim berý júiesin tolyqtai óz qaramaǵynan shyǵaryp, onymen ainalysatyn jeke ministrlik qurýǵa túrtki bolsa eken. Menińshe, orta bilim berýdi joǵary mektep ókilderi emes, sol salany tolyqtai biletin, psihologiiasyn meńgergen azamattar basqarǵany jón.
– Aǵylshyn tiline qalaisyz? How much do you know English?
– Kitap jazýyma ana tilim jarap tur, nan taýyp jeýime orys tilinde sóileýim jaraidy. Al aǵylshyn tili ǵylymi ataq qorǵaýyma tusaý bop tur. Qudai buiyrtsa, túptiń túbinde bul sheshiledi. Mine, májbúrlik degen osy.
– Ózińizdi qazaq tiliniń janashyrymyn dep aita alasyz ba?
– Kez kelgen qazaq eliniń azamaty qazaq tiliniń, ult rýhaniiatynyń janashyry bolýy kerek dep esepteimin.
– Qazaq tiline janyńyz ashyp, qandai qareketke, nendei amalǵa baryp júrsiz?
– Óz ortamda qazaq tiliniń ústem turýyna qyzmet etý meniń paryzym. Ainalamnyń ana tilimizde durys sóileýin, durys jazýyn, sóz tirkesteri men maǵynasyn durys qoldanýyn jiti baqylap júremin. Memlekettik tilge qatysty sharalardy jii uiymdastyryp, ondai sharalardan múmkindiginshe qalmaýǵa tyrysamyn.
– «Qara taqtaǵa» aryńyz ben adamgershiligińizdi ala kelgenińiz úshin rahmet!
«Qara taqtanyń» jazýshysy Marjan ÁBISh,
