قارا تاقتا
«قارا تاقتا». جاڭا ايدارعا وسىنداي اتاۋ بەردٸك. تاڭسىق اتاۋ ەمەس: تاريحتان حابارىڭىز بولسا, بۇرىن دا كەزدەسكەنٸن بايقايسىز. بٸز تەك سول جارق ەتٸپ سٶنگەن سەۋلەنٸ قايتا تۇتاتپاق نيەتتە ەدٸك. «قارا تاقتاعا» قاپتاعان ىعاي مەن سىعايدى ەمەس, ار سوتىنىڭ الدىندا ادال سٶيلەيتٸن ادامداردى عانا شىعارۋدى ويلاپ وتىرمىز. وعان ۇلتتىڭ رۋحانيياتى مەن مەدەنيەتٸ ھەم ەدەبيەتٸ تٶڭٸرەگٸندە سالماقتى وي ايتا الار قوعامنىڭ جاندى جەرلەرٸن تٷرتٸپ ٶتەر ماڭىزدى پٸكٸر-سٶزدەردٸڭ يەلەرٸمەن ٶتكەن ماقالا-سۇحباتتاردى جارييالاپ وتىرۋدى جٶن سانادىق. سٸز تانىسقالى وتىرعان بەتاشار سۇحباتىمىز - «قارا تاقتانىڭ» العاشقى جازۋى. قابىل الىڭىز!
العاشقى قوناق: ۇلتتىق جۋرناليستٸك زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ دەرمەن سمايىل.
– «قارا تاقتانىڭ» الدىنا قوش كەلدٸڭٸز!
– قوش كٶردٸك!
– ەڭگٸمەمٸزدٸڭ ەلقيسساسىن مىنادان باستايىقشى: «قازاق تٸلٸنٸڭ بٷگٸنگٸ جەتٸم بالانىڭ كٷيٸن كەشٸپ وتىرعانى ٷكٸمەتتەگٸلەردٸڭ بەي-جايلىعىنان» دەگەن پٸكٸرمەن كەلٸسەسٸز بە? جالپى, بٸز نەگە انا تٸلٸمٸزگە كەلگەندە بيلٸك پەن ساياساتتان باسقا كٸنەلٸ ەشكٸمدٸ كٶرمەيمٸز? بۇل ەلدەكٸمنٸڭ دەرتكە شالدىعىپ, اۋىرعانىنا دەرٸگەردٸ عانا ايىپتاعانىمەن بٸردەي سەكٸلدٸ. سٸزگە قالاي?
– سٸزدٸڭ ەربٸر سۇراعىڭىز جەكە-جەكە وي تولعاپ جاۋاپ بەرۋگە تۇرارلىق دٷنيە ەكەن. ٶيتكەنٸ, «گيپپوكراتتىڭ انتىن» بەرگەندەر دەرتتٸڭ دياگنوزىن دۇرىس قويماسا, اۋرۋدىڭ «تٸلٸن» تانىماي, سەبەبٸن انىقتاي الماسا, ولاردى ايىپتاۋدان نەگە قاشامىز?! ال «اۋىرمايتىن جول ٸزدەۋ» تۋرالى ەڭگٸمە مٷلدە بٶلەك.
ەرينە, انا تٸلٸمٸزدٸڭ احۋالى تٸل عىلىمىنداعى اجالدى تٸل نەمەسە سىرقات تٸلدەردٸڭ قاتارىنا كٸرمەيدٸ. بٸراق, بۇل ەلەمدە جەر كٶلەمٸ جاعىنان 9 ورىن الاتىن مەملەكەتتٸڭ تٸلٸنە ەشقانداي قاۋٸپ-قاتەردٸڭ جوق دەگەنٸن دە بٸلدٸرمەسە كەرەك. دەمەك, «جاۋ جوق دەمە, جار استىندا» دەگەن جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتتىق يممۋنيتەتٸمٸزدٸڭ بٸردەن-بٸر نەگٸزٸ قازاق تٸلٸن قورعاۋ, وعان قامقورلىق جاساۋدى ەشبٸر سەت ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت.
سٸز قالاي ويلايسىز, تىنىش جاتقان جەرٸمدە «ٶزگە تٸلدە بەرٸلگەن سۇراۋعا سەن سول تٸلدە جاۋاپ بەر» دەسە, مەن ونى نەگە «ٷكٸمەتتٸڭ بەي-جايلىعى» دەمەيمٸن?! ٶزٸمنٸڭ ٷكٸمەتٸم وڭ-سولىن ەلٸ تانىپ ٷلگەرمەگەن, انا تٸلٸنٸڭ بارلىق نەرٸن سٸڭٸرٸپ بٸتپەگەن بالاما ورىس پەن اعىلشىن تٸلٸن بۇعاناسى بەكٸمەگەن تال شىبىق كەزٸنەن مەڭگەرتەمٸن دەسە, مەن «بيلٸك پەن ساياساتتان باسقا ەشكٸم كٸنەلٸ ەمەس» دەپ نەگە ايتا المايمىن?!
كەز كەلگەن سالانىڭ سەتتٸ جٷزەگە اسۋىنا ىقپال مەن مەجبٷرلٸك دەگەن كٶپ ەسەر ەتەدٸ. سوندىقتان, قازاق تٸلٸ اياسىنىڭ دامۋىندا ٷكٸمەت تاراپىنان ىقپال جاسالىپ, ونىڭ ٶركەن جايۋىنا حالىق مەجبٷرلٸك تۋىنداتقاندا عانا تٸل مەسەلەسٸنٸڭ كٷردەلەنگەن تٷيٸنٸ شەشٸلەدٸ. ياعني, اتقارۋشى بيلٸك انا تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸن ارتتىرۋدا ىقپالدى كٷشكە اينالىپ, ال حالىق ٶز وتباسىنان باستاپ, قوعامدىق دەڭگەيدە انا تٸلٸندە قارىم-قاتىناس جاساسا, تٸلدٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸ ارتادى. دەسەك تە, ىقپال «قازاق تٸلٸن ٷيرەنەيٸك», «قازاق تٸلٸندە سٶيلەيٸك» دەگەن باعدارلامالارمەن شەكتەلمەيدٸ. ول – قازاقتىڭ تٸلٸن عىلىمنىڭ تٸلٸنە, تەحنيكانىڭ تٸلٸنە اينالدىرعاندا عانا ٶسەدٸ دەگەن سٶز. ساياسات پەن ەكونوميكا مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەگەندە عانا تٸل كٶركەيەدٸ. ٶز ۇلتىن ٶز تٸلٸندە سٶيلەۋگە ٷيرەتٸپ, اقشا بٶلٸپ جاتقان ەلەمدە ەل جوق ەكەنٸ ەلدەقاشان مويىندالعان.
تٸل – ۇلتتىڭ تاريحى, مەدەنيەتٸ مەن ٶركەنيەتٸ, ٶمٸرٸنٸڭ مەيەگٸ. سوندىقتان, بارلىق ستيلدەر شوعىرلانعان ۇلتتىڭ ەدەبي تٸلٸن ٶركەندەتكەنٸمٸز قاجەت. ەدەبيەتٸن (كٸتاپ) وقۋدى, ونى تانۋدى دامىتقانىمىز ابزال. قازاق تٸلٸندە كٸتاپ وقۋ تامىرى تەرەڭ ەدەبي تٸلدٸ مەڭگەرتٸپ, ۇلتتىڭ تانىم-تٷيسٸگٸن, تابيعاتىن سەزٸنتەر ەدٸ.
وسى ورايدا, بيلٸكتٸڭ بٷگٸنگٸ تٸرلٸگٸن «قولتىراۋىننىڭ كٶز جاسى» دەمەسكە, شاراڭ جوق. ەيتپەسە, وتىنىنىڭ باسىنداعى تٷتٸنٸن تٸل مەسەلەسٸ جاڭقالارىن تۇتاتپاي-اق تٷزۋ تٷتەتٸپ وتىرعاندار دەل قازٸر جەتەرلٸك. تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك, «ٶز وتباسىندا قازاقشا سٶيلەسٸن» دەگەن قاعيدانىڭ بٷگٸندە ماڭىزى جوعالا باستادى. بۇل دا جوعارى جاققا قاراتا ايتىلۋى كەرەك.
– قوعامدا قازاق تٸلٸنٸڭ بەز بٸرەۋلەرگە «اۆتوريتەت» بولا الماي جٷرگەنٸنٸڭ العاشقى ٷش سەبەبٸن اتاي الاسىز با?
- بٸرٸنشٸ, مەجبٷرلٸگٸ مەن قاجەتتٸلٸگٸ تٶمەن. قازاق تٸلٸمەن ٶمٸرٸن بايلانىستىرا بٸلگەن ادام جەردە قالمايتىن پسيحولوگييانى سٸڭٸرە بٸلۋٸمٸز كەرەك. ەكٸنشٸدەن, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ تٸلٸنە اينالدىرۋعا كەدەرگٸ كٶپ. ٷشٸنشٸدەن, ساياسات پەن ەكونوميكا انا تٸلٸمٸزدە سٶيلەسە, رەسمي تٸلدەن گٶرٸ مەملەكەتتٸك تٸل قاتىناس تٸلٸنە بارلىق جەردە ٶزدٸگٸنەن اينالادى.
– ەشقانداي ۇلتجاندىلىققا, پاتريوتيزمگە نەمەسە پرەزيدەنت سٶزٸنە سٷيەنبەي, ادامگەرشٸلٸككە عانا سالىپ ايتىڭىزشى: جەر بەتٸندەگٸ ەر ادام قاي تٸلدە سٶيلەسە دە ٶز ەركٸ ەمەس پە?
– مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدە, ٶز تٸلٸندە سٶيلەۋگە مٸندەتتٸ, ال ٶزگە تٸلدٸ بٸلۋ – ٶز ەركٸ. ٶيتكەنٸ, انا تٸلٸن بٸلۋ – ۇلتىن شەكسٸز سٷيۋ, ٶزگە تٸلدٸ بٸلۋ – بٸلٸم-عىلىم. ٶز شاڭىراعىمدا, داستارحانىمدا مەن ەشكٸمدٸ قۇقىمدى اياققا تاپتايتىن ٶز دەستٷرٸمەن تايراڭداتىپ قويا المايمىن. مەنٸكٸن تانىسىن, سودان كەيٸن نەسٸن كٶرسەتەمٸن دەسە, ٶزٸ بٸلسٸن. ال سىرت جاقتا ونىڭ اۋزىنا تۇمىلدىرىق سالا المايمىن, ەرٸك ٶزٸندە.
كٶپتٸلدٸلٸك – بٸلٸكتٸلٸك, عىلىم دەيمٸز. سوندىقتان, كەز كەلگەن ادام مەنٸمەن ديالوگقا كەلگٸسٸ كەلە مە, الدىمەن ۇلتىمدى, تاريحىمدى تانىسىن. دەگەنمەن, بۇل جەردە بٸز ۇلتتىق مەسەلەمٸزدٸ ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ ەسەبٸنەن شەشپەۋ كەرەكتٸگٸمٸزدٸ ويلاعانىمىز ابزال.
– سوڭعى ۋاقىتتا قازاق تٸلٸنٸڭ مەكتەپ باعدارلاماسىندا وقىتىلۋىنا بايلانىستى كٶپتەگەن داۋ تۋىپ جٷر. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, جوعارىداعىلاردىڭ شەشٸمٸنە قاراپايىم حالىق نارازى. ەلٸمٸزدٸڭ بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸنە (ە.ساعاديەۆكە) ايتار سٶزٸڭٸز, ۇسىنىسىڭىز نەمەسە ٶكپەڭٸز بولسا, مارحابات.
– ايتقانىڭىز راس. نارازى جۇرت جىرتىلىپ-ايىرىلادى. قازٸرگٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن اشىق سىناپ جٷرگەن نەمەسە سىبىرلاپ ايتىپ جٷرگەن وسى سالانىڭ ٶكٸلدەرٸ دە جەتكٸلٸكتٸ.
ەكٸ مىسال كەلتٸرەيٸن. مەنٸڭ كٶرشٸمنٸڭ بٸرٸنشٸ سىنىپتى ٷش تٸلدە وقىپ باستاعان كٸپ-كٸشكەنتاي قىزى اناسىنا «اناشىم, مەن سٸزبەن قاي تٸلدە سٶيلەسٸپ وتىرمىن» دەگەن سۇراق قويعانىن ەستٸپ, جاعامدى ۇستادىم. سول بٸرٸنشٸ سىنىپتا وقىپ جاتقان بٸر وقۋشى «ا» ەرٸپٸن مەن نەگە «ەي» (اعىلشىنشا) دەپ ايتۋىم كەرەك دەپ جىلاپ وتىرعانىن مۇعالٸمنٸڭ ٶز اۋزىنان ەستٸدٸم. مۇنداي ادام شوشىرلىق دەرەكتەر ٶتە كٶپ. ٶز انا تٸلٸنٸڭ مٷمكٸندٸگٸن تولىق تٷيسٸنبەگەن, قازاق تٸلٸندە دۇرىستاپ سٶزدەردٸ قوسىپ وقي المايتىن بٷلدٸرشٸندەرٸمٸزدٸڭ بۇل تاعدىرى, تٷسٸنگەن ادامعا سۇمدىق قاسٸرەت ەمەس پە?! دٷبەرا دٷنيە دٷمبٸلەز سانانى قالىپتاستىرىپ, بولاشاق دامۋىمىز كٷلدٸبادام بولا ما دەگەن قورقىنىش باسىم.
ال بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸنٸڭ «رەفورمالارىنا» قاتىستى پٸكٸرلەرٸمدٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە, مينيسترلٸك سايتىندا دا ايتىپ جٷرمٸن. ۇسىنىس: مينيستر حالىق پەن عالىمداردىڭ پٸكٸرلەرٸنە قۇلاق اسسىن. قازاق تٸلٸنٸڭ اياسىن تارىلتۋدى توقتاتسىن, جاراتىلىستانۋدى اعىلشىنشا وقىتۋ دا قۇلاققا كٸرمەيدٸ. باستاۋىشتان باستاپ اعىلشىن تٸلٸن, ورىس تٸلٸن وقىتۋ توقتاتىلىپ, قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸن, تاريحىن وقىتۋ قايتا قارالسىن. دۇرىسى, ورتا مەكتەپ مەسەلەلەرٸنە جاۋاپ بەرەتٸن ورتا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن تولىقتاي ٶز قاراماعىنان شىعارىپ, ونىمەن اينالىساتىن جەكە مينيسترلٸك قۇرۋعا تٷرتكٸ بولسا ەكەن. مەنٸڭشە, ورتا بٸلٸم بەرۋدٸ جوعارى مەكتەپ ٶكٸلدەرٸ ەمەس, سول سالانى تولىقتاي بٸلەتٸن, پسيحولوگيياسىن مەڭگەرگەن ازاماتتار باسقارعانى جٶن.
– اعىلشىن تٸلٸنە قالايسىز? How much do you know English?
– كٸتاپ جازۋىما انا تٸلٸم جاراپ تۇر, نان تاۋىپ جەۋٸمە ورىس تٸلٸندە سٶيلەۋٸم جارايدى. ال اعىلشىن تٸلٸ عىلىمي اتاق قورعاۋىما تۇساۋ بوپ تۇر. قۇداي بۇيىرتسا, تٷپتٸڭ تٷبٸندە بۇل شەشٸلەدٸ. مٸنە, مەجبٷرلٸك دەگەن وسى.
– ٶزٸڭٸزدٸ قازاق تٸلٸنٸڭ جاناشىرىمىن دەپ ايتا الاسىز با?
– كەز كەلگەن قازاق ەلٸنٸڭ ازاماتى قازاق تٸلٸنٸڭ, ۇلت رۋحانيياتىنىڭ جاناشىرى بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن.
– قازاق تٸلٸنە جانىڭىز اشىپ, قانداي قارەكەتكە, نەندەي امالعا بارىپ جٷرسٸز?
– ٶز ورتامدا قازاق تٸلٸنٸڭ ٷستەم تۇرۋىنا قىزمەت ەتۋ مەنٸڭ پارىزىم. اينالامنىڭ انا تٸلٸمٸزدە دۇرىس سٶيلەۋٸن, دۇرىس جازۋىن, سٶز تٸركەستەرٸ مەن ماعىناسىن دۇرىس قولدانۋىن جٸتٸ باقىلاپ جٷرەمٸن. مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى شارالاردى جيٸ ۇيىمداستىرىپ, ونداي شارالاردان مٷمكٸندٸگٸنشە قالماۋعا تىرىسامىن.
– «قارا تاقتاعا» ارىڭىز بەن ادامگەرشٸلٸگٸڭٸزدٸ الا كەلگەنٸڭٸز ٷشٸن راحمەت!
«قارا تاقتانىڭ» جازۋشىسى مارجان ەبٸش,
