Tirshilik degen qyp-qyzyl júiriktiń aýyzdyǵyn julqa tartqanda, jalynan úzilip túskendei kúi keshtim. Aýyl syrtyndaǵy kúre joldan túsip qalyp, eńistegi elge qulap kele jatqan betim bolatyn. Shóp ataýlydan aldyna salynǵannyń alapasyn qashyryp, jýan moinyn julqi-julqi óńeshinen ótkizip bolyp, kúiis qaiyrýǵa kóshken mama siyrdai bul aýyl da aýyq-aýyq dem alady. Qulaqtaǵy áýendi ózgertýge týra keldi. Óitkeni, kóz aldyńda aýyl turǵanda, qulaqtaǵy qalalyq mýzyka eshkiniń qatqan maiyndai júrekti kóteredi eken. Men qaladaǵy kim kóringenmen ózin shatastyrǵandy jaqtyrmaityn Asqar Súleimenovti emes, aýyldaǵy Asqardy izdep kelemin. Oqyrmanynyń qamaý terin alatyn Asqardy emes, asyq oinap júrgen kezin… Balalyq shaǵyńdy izdep keldim, Aseke! Aýyr oilaryńdy óziń jatqan Alataýdyń mańaiyna iire turǵaisyń!
Asqar ósken aýyl álginde men túsken aýyldan 45 shaqyrym. Sol kúre jolmen mańdaiyńdy batqan kúnniń qyzyl araiyna sipatyp týra tartsań, Asqardyń izi qalǵan Sholaqqorǵanǵa tirelesiń. Asekeńdi «…degen eken» aidarynan tanityndar «Sozaq she» dep shalt ketýi múmkin osy tusta. Iá, Asqar qansha «Sozaq» degenimen, ósken aýylynyń aty – Sholaqqorǵan. Sholaqqorǵan – Sozaq aýdanynyń ortalyǵy. Jalpy el túsiniginde Qarataýdyń teristiginen bastap, Betpaqqa deiingi aralyq Sozaq óńiri dep atalady. Ákimshilik bólinisi boiynsha ózi qaraityn Ońtústik Qazaqstan oblysyna tabiǵaty uqsai bermeitin, qysy qytymyr, jazy ańyzaq, jeri eginge jaisyz, jýsandy dala. Múmkin sondyqtan shyǵar, Asekeńniń Sozaqty Shymkentten bólip alyp, «Sozaq Shymkentke emes, Shymkent Sozaqqa qaraidy» dep júrgeni.
«BIR QARAǴANDA JETI-SEGIZ SÓILEMDI BIR-AQ OQITYN»
Sonymen, álginde túsken aýylymda 2-3 kún aialdap, aýdan ortalyǵyna jol tarttym. Baiaǵy kúre jol Sholaqqorǵanǵa kire bere, alyp-uryp aýdandyq mádeniet úiiniń aldyna baryp bir-aq tireledi. Ortalyq kitaphana da osynda. Bilimine sóz túsinerdiń barlyǵyn derlik tań etken Asqardyń bala kúninde oqyǵan kitaptaryn osy jerden tabarmyz degen dámemiz bolǵan. Sol dámeni maily qurttai tańdaiǵa basyp, talǵajaý etip kelgenimizde, kitaphana arhiviniń úsh-aq jyl saqtalatynyn estip, tańdaidaǵy qurt tamaqqa bir-aq jetti. Degenmen, qurt dep tańdaiymyzǵa salǵan dámemiz de zor, túieniń tobyǵyndai-aq eken, tamaqtan ary ótpedi.
Kitaphanashylar zyr júgirip, qoldarynda barlaryn aldyma ákelip jatyr. «Asqar týraly málimet bir bolsa, búgingi óziniń aty berilgen mektepte bolýy múmkin. Jańa mektep salynǵan kezde biraz dúnie jinaǵan edi. Jazýshynyń mekteptegi jýrnaldaryn, tabelderin sol mektepten tabýǵa tiissiń», – degen kitaphanashylardyń pikirin jeleý etip, mektepke bet aldym. Esik aldyndaǵy kezekshilerge «jýrnalistpin» degennen-aq, basshylyq adamdaryn izdep júgirip ketti. Qalam ustaǵan bul halyqtyń abyroiy munshalyq ekenin kim bilgen?
Alaida, abyroiy bar bolsyn, bul mektepten de tabylar derek bolmady. Arhiv saqtalmaǵan. Qai dúnieniń qaida jatqany belgisiz. Biraq, aýlasynda shashyn artyna qaiyryp, Qarataýǵa qarap otyrǵan eskertkishi ornatylǵan jazýshynyń eki qurdasy osy mektepke kelip shahmat oinaidy eken. Men barǵan kúni bolmady. Telefondaryn jazyp aldym.
Endigi baǵyt – Ybyrai Altynsarin mektebi. Óitkeni, Asqarlar oqyǵan tusta, 1954 jylǵa deiin bul aýylda Sholaqqorǵan atyndaǵy bir-aq mektep bolǵan eken. Al, ol mekteptiń atyn emes, zatyn iemdenip qalǵany meniń baǵytymdaǵysy. Ósken jeriniń órligi men erliginen ózgesin kim aitqysy kelsin? Biraq, keide qonaǵy úzilmes úidiń qazanyndai kúiip ketetin kezderiń bolady: bul mekteptegiler Asqardyń, tipti, qai mektepte oqyǵanynan da beihabar bolyp shyqty. Osylai tańerteńgi túieniń tobyǵyndai dámemizden barmaq basyndai ǵana qalǵan. Ol da eki qariianyń moinynda. Birimen jolyǵysyp, Asqardan eki synyp tómen oqyǵanyn, ony anyq bilmeitinin ańǵardym. «Dádebekov Mámi biledi. Ol Asqarmen anyq bir klasta oqyǵan», – dep shyǵaryp saldy kókem.
Habarlastyq. Telefonyn kótergennen-aq dabyrlap, daýys kótere sóileýdiń qajeti joq ekenin túsindim.
– Jýrnalist balamysyń? Baǵana mektep direktory aitqan. Qashan kelesiń?
– Búgin keshke, tipti, qazir baram, kóke.
– Joq. Búgin kelme.
– Nege? Qolyńyz timei me?
– Nege timesin? Qolym bos. Biraq, qonaq kele jatyr dep dastarqan jaidyrmaimyn ba?
– Joǵa, kóke! Qajeti joq shyǵar…
– Já!.. Ne erteń dastarqan ústinde sóilesemiz, ne eshteńe aitpaimyn.
Sońǵy sóz osy boldy.
Kelesi kún. Dastarqan basyndamyz.
– Kóke, munsha áýre bolmai-aq…
– Eshteńe joq. Osy sender aýyldan kete sala, jón-joralǵy degendi umytasyńdar-aý.
– Jaraidy, kóke. Asqarmen bir synypta oqydyńyzdar ǵoi?
– Á-á, iá. Men olardyń synybyna jetinshide qosyldym. Oǵan deiin shet aýyldaǵy mektepte oqyǵanmyn. Sondyqtan, odan aryda birge oqyǵan mynaý qasymdaǵy Kúnishan apańdy shaqyryp otyrmyn.
– Asekeń qandai bala edi?
– Synybymyzdaǵy boi jaǵynan da, jas jaǵynan da eń kishimiz Asqar bolatyn. Mysaly, men 1932 jylǵymyn. Asqar 1938 jylǵy. Sol jasynyń kishiligi men boiynyń kishiligine qarap, mektepte Asqardy «Táshtek» deitinbiz. Mektep bitirgenshe, tipti, keiinnen aýylǵa ataǵy jetkenge deiin de «á-á, Táshtek pe?» deýmen óttik qoi.
– Sabaǵy qalai boldy?
– Sabaq úlgerimi jaǵynan asyp aldyǵa shyqqanyn kórgen joqpyn. Kóbine úshinshi partada otyratyn. Aýyzsha sabaqtarǵa myqty edi de, matematikaǵa onsha qyzyǵa bermeitin. Sabaqty oqymai kelgen kúnderi aldyndaǵy oqýshyǵa kitapty ashtyryp qoiyp, muǵalimge bildirmei kitaptan oqyp tura beretin. Quddy úiden daiyndalyp kelgendei. Onyń ústine, kitapqa da uzaq qaramaidy. Bir qaraǵanda 7-8 sóilemdi oqyp úlgeredi-aý, soǵan qaraǵanda. Sol jyldam oqitynynan bolýy kerek, sabaqtan qaitarynda kitaphanadan 2-3 kitap alyp ketip, ertesi qaita ótkizip júretin. Bul ainymas ádeti edi.
Osy tusta Gúlhanys apamyz sózge aralasty.
– Altynshy synypta bolý kerek, orys tilinen úige Lermontovtyń «Beleet parýs odinokii» óleńin jattap kelýge tapsyrma berdi. Kezek Asqarǵa kelgende aldynda otyrǵan meni túrtip, ymdaǵan soń, kitapty kólegeilep ustap otyrdym. Burynnan biletin óleńindei zaýlata jóneldi. Baǵasy – bes. Jalpy, orysshaǵa jetik bolatyn.
Meniń de Asqar týraly aýylda júrip eń birinshi estigen ańyzym da onyń orys tiline qatysty edi. Aǵaiymnyń Turar atty ustazy Asqardan bir synyp joǵary orys synybynda oqyǵan eken. Sol kisi: «Men jetinshi synypta oqyp júrgende orys emes, qazaq synybynda oqityn Asqardyń qolynan Tolstoidyń «Soǵys jáne beibitshilik» kitabyn kórgenimde, ózimnen-ózim uialǵanmyn», – dep aityp otyrady eken.
– Kóke, Asqardy qyrsyq, qyńyrlaý adam dep estitin edik.
– Iá. Ondaiy bolatyn. Biraq, ekeýmizdiń aramyzda ondai qaǵysý bolǵan emes. Maǵan ishtei qyz-qyz qainaǵan kezderi bolǵan shyǵar. Biraq, men baiqamappyn. Ony óz qatarlastaryna kórsetetin. Meniń jasym kóp úlken ǵoi. Sodan da bolar.
«BIR ERMEGI JYLQY, EKINShISI – KEPTER»
– Gúlhanys apa! Asqar sizdiń kózińizben qandai bala edi?
– Artyq minezin kórgen emespin. Kóp sózi joq, tártipti bala bolatyn. Keiingi joldastary jazyp júrgendei minezderi jasy kele nemese jaqyn aralasa kele shyqpasa, ol sýretteýlerdegi Asqarmen meniń esimdegi imek muryn bala bir-birine sáikes kelmeidi. Múmkin, bizdiń synypqa 4-synybynda kelip, baýyr basa almai, kóp jatyrqady ma eken, oiynymyzǵa da sirek aralasatyn. Bir qosylǵan kezinde qyzdarmen tóbelesip, partanyń ústine shyǵyp ketkeni esimde. Biraq, kóp aryǵa barysqan joq.
– Nashar ádetterge jolaǵan kezi bolyp pa edi?
– Múldem jolaǵan emes.
– Atqa qumar bolǵan deidi.
– Iá. Kitaptan bólek eki ermegi bolatyn. Biri – jylqy, ekinshisi – kepter. Ol kepterlerine arnaiy dápter arnap: «Búgin chýbatyi kepter bir jumyrtqa týdy. Ony basyp shyǵarsa, ádemi chýbatyi shyǵatyn bolyp tur. Jemdi jaqsylap salyp júrý kerek», – degen siiaqty dúnielerdi jazyp júretin. Al, jylqyǵa qumarlyǵy úiinen at úzilmegeninen bolýy kerek. Asqar negizinde Túrkistanda týǵan. Soǵysqa ketken ákesi oralmaǵan soń, osy eldegi Júnis naǵashysynyń qolynda ósken. Sol Júnis naǵashysy ómir boiy at mindi. Shamalap at baptaityny da bar edi. Júnistiń balasy Qydyr da attan túsken emes. Jylqynyń jai-japsaryn solardyń qasynda júrip úirengen bolýy kerek.
«AÝDANDA ASQARDYŃ ÚSTINEN ARYZ JAZYLDY»
– Jalpy Asqar dese, kóz aldaryńyzǵa ne keledi? – dedim men.
– Imek muryn, kishkentai boily, qara balany elestetemin. Keide Asqardyń ádebietke qatysty azamat bolǵanyna tańǵalam, – dedi Mámi aǵa.
– Nege?
– Ádebietke qumartatyn adam mektep kezinen-aq birdeńelerdi shimailap, eń qurydy degende ádebiet sabaǵynda shyǵarma jazǵanynda maqtalýshy edi ǵoi. Al, Asqarda munyń biri de bolǵan emes. Negizi Asqardyń aty qalaǵa barǵan soń shyqty. Ol qaladaǵy alǵashqy jyldaryn osy aýyldaǵy Dýlat Turantegi degen aqyn aǵańnan surap alarsyń. Sol, qalaǵa barǵanǵa deiin «á, Táshtek! Sen qoia tur», – dep júrgen bala edi. Sóitsek, ol emes, biz qoia turatyn adam ekenbiz. Ony keiin bildik. «Qara shalyn» oqyǵan soń. Biraq, túsinbedik. Túsinbegenimiz sol, aýdanda Asqardyń ústinen aryz jazyldy. Jalpy, kitaptyń keiipkeri retinde osy aýyldaǵy shopan Besbai degen qariia alynǵan eken. Sol kisiniń basynda shyǵarmadaǵy tektes oqiǵa ótse kerek. Sol Besbaidyń balalary Asqar sóziniń maǵynasyna tereńdei almai: «Ákemizdi tómendetti» dep aryz jazǵan bolatyn. Mine, bizdiń Asqardy túsiný deńgeiimiz osy mańai…
– Mm…
– Asqardyń ataǵy shyǵyp turǵan shaǵynda aýylǵa Qalihan Ysqaq degen Altaidyń jazýshy jigitin ertip keldi. Synyptastar da jinaldyq. Sonda uzaq-sonar áńgime aityp, Birjannyń «Temirtasyn» soza shyrqady. Dombyrany dyńǵyrlatatynyn aýyldan biletinbiz. Qydyr naǵashysynan úirengen bolýy kerek. Biraq, án aitqanyn tuńǵysh kórdik. Asqar týraly eń úlken oidaǵy esteligim osy da, qoldaǵy esteligim – attestatym. Ol Asqardyń qolymen jazylǵan. Synyptaǵylardyń bárinikin jazýy jaqsy Áýezhan jazyp jatqan edi. Men Asqardyń rýynanmyn ǵoi. Sodan kóńilim túsip: «Men týysqanyma jazdyram», – dep Asqarǵa bergenmin. Jazýy ádemi bolatyn.
– Asqardy ýaǵynda tani almaýǵa degen ókinish bolmai ma?
– Ótkenge nesin ókinesiń?
– Jaraidy. Saý turyńyz, aqsaqal!
– Bar bol, bala!
«OL TÓŃKERISTER ZAMANYNDA ÓMIR SÚRDI»
Asqardyń Almatydaǵy alǵashqy jyldary… Dýlat Turanteginiń úiindemiz. Aqsaqal áńgimesin dál Asqar týrasyndaǵy estelik kitabyndaǵydai bastady:
– Óz basym Asqarmen etene jaqyn edim, syrlas edim, pikirles edim dep aita almaimyn. Aýylymyz, keiinnen oqyǵan oqý ornymyz da bir bolǵanymen, aradaǵy jas aiyrmashylyqtan ba, áiteýir, ol ózinshe, biz ózimizshe edik. Aýylda balalar top-top bolyp kókpar shabysyp, toǵanǵa barysatyn. Osy kezderde óz tobymda – men, óz tobynda ol shettep qala berýshi edi. Men shettesem – jasyqtyǵymnan, ol kókpar tartyp, alys-julysqa shamasy kelmegennen shetteitin. Anadaidaǵy paqsanyń ústine shyǵyp alyp: «Aida, tart. Bas-bas. Shap, qane!» – dep jurttyń delebesin qozdyryp otyratyn.
– Artynda iz qalǵan tulǵa týraly sóz bola qalsa: «Jasynan janary janyp turatyn edi», – degen siiaqty jattandy sózder kóp aitylady.
– Erekshe minez degende jurttan alshaq aiyrmashylyǵyn kóp baiqamappyn. Búgin oilap qarasam, sol shaqtaǵy aýyl balalarynan balalyq shaǵymyzdyń aiyrmasy joq eken. Kitapty kóp oqydy deseń, barlyǵymyzdyń odan basqa ermegimiz joq bolatyn. Biraq, Asqardy bizden ereksheleitini – este saqtaý qabiletiniń myqtylyǵy bolar. Mekteptegi ádebiet úiirmelerinde uiymdastyrylatyn saiystarda kez kelgen oqylǵan úzindiniń qai kitaptan alynǵanyn dál tabatyn. «Bizdiń kitaphanada 14 myń kitap bar eken. Sonyń ishinde biz oqityny qalmady-aý», – dep júretin.
– Asekeńniń aýylda júrgenniń ózindegi orys tilin bilýi týraly áńgime bar…
– Bul qasiet kitapqa asa qumartqan aýyl balalarynyń barlyǵynda boldy. Óitkeni, qazaqsha kitap az. Sodan, bizdiń aramyzda oryssha kitaptardy sózdikpen oqityn dástúr paida boldy. Barlyǵymyzǵa orysshany jaqsylap úiretken taǵy bir dástúr – qazaqsha kitapty oryssha aýdarmasymen qatar qoiyp oqý. Bul ádetter negizinen bizden eki synyp joǵary oqyǵan Tólegen Toqbergenovterden bastalǵan. Asqardyń orysshasy osylai úlken eńbekpen jáne qajettilik úshin qalyptasqan bolýy kerek.
– Dádebekov Mámi aqsaqal Asqardyń qyzǵa qyry bolmaǵanyn aitady…
– Iá. Aýylda ondaiy bolmady. Biraq, bir qyzyǵy, óz aýylynyń qyzyna Almatyǵa baryp alyp kóńili qulaǵan edi. Zoia esimdi qyz bolatyn. Keiinnen aýylǵa kelip, kórshi Syzǵan aýylyna kúieýge shyǵyp ketti. Elge bir kelgeninde kórip qaitýǵa ótinish etkeni esimde. Keiinnen ózi qatarlas oqyǵan Bahtiiar degen uiǵyr jazýshysynyń qaryndasy Patigúl Sábitova degen qyzdy unatyp, aǵalarymen shekisip qalyp júrdi. Onyń qazirgi tańda ańyzǵa ainalyp júrgen qyrsyqtyǵy men qiqarlyǵy osy tusta bastalǵan bolýy kerek. Jalpy, 60-jyldar búkil jer betindegi tóńkerister kezeńi boldy. Tóńkerister ónerdi de syrt ainalyp ótken joq. Bul shaq án óneriniń sahnasyna bard ánshilerdiń – Amerikada Hara, Reseide Vysotskii, Býlat Okýdjavalardyń kóterilgen kezeńi bolatyn. Qazaqtan shyqqan mundai ánshiler bolǵan joq. Biraq, sol ánshilerdiń ánderi men kiiný stilderi jappai sánge ainaldy. Asqar da shash qoiyp, neshe alýan shalbar kiip, jurttan erekshelene bastaǵan edi. Aýyldan kelgen Asqar osylai ózgerip sala bergen. Gerold Belgerdiń kúndeliginde: «Stýdentom tretego kýrsa KazPI im. Abaia, a eto byl 1957 god, obratil vnimanie na odnogo pervokýrsnika kazahskogo otdeleniia literatýrnogo fakýlteta. Pojalýi, on nichem ne otlichalsia ot svoih sverstnikov – vyhodtsev iz aýla. Smýglyi, krýglolitsyi, shýplyi. No vnimanie moe on privlek tem, chto nochami naprolet sidel v holle obshejitiia, riadom s dejýrnoi, ryhloi, dobroi babýshkoi Ýlianovoi, ýtknývshis nosom v tolstennye knigi…» – dep sýretteletin Asqar birte-birte joǵalyp, ótkir, tik, ózine ne kerek ekeni men ne isteý kerektigin anyq túisingen, bólmesinen batys klassikteriniń áýenderi úzilmei estilip turatyn Asqar Súleimenov dúniege keldi. Baýyryn sipaǵanda túiir mai qolǵa ilikpes baby kelisken, tomaǵasy jańa alynyp, elegize shúilikken búrkit dersiń. Bul tusta ony «Táshtek» dep ataý múmkin emes edi. Mine, Asqar Táshtektiń Asqar Súleimenovke ainalý joly osylai. Árine, meniń topshylaýymda, meniń kózimmen.
– Áńgimeńizge raqmet, kóke.
– Kelip turǵaisyń!
«SEN DE BALA BOLǴANSYŃ»
Aseke! Qarataýǵa balalyq shaǵyńdy izdep kelsem de, seni «bala» boldy degendi oilamappyn. «Adasqaq» pen «Besatardy» jazyp týa salǵandai kórinetiniń ne osy? Biraq, sen jaily aitar qariialar qalypty aýylda. «Úzeńgiń joq, úzeńgilesiń bar». Kezdesken aqsaqaldarǵa qarap otyryp: «Sen qandai qariia bolar eń?» – dep oilaimyn. Kóz aldyma «Qara shaldaǵy» Úkeńnen ózge eshkim keler emes. Sen de sol Úkeńdei «atsyz ishken asyń haram bop, ash otyrsań da kúnine at kekilin bir sipamasań ómiri oqymaǵan namazyń oqyǵanmen qaza ketetin» qariia bolarsyń.
Aitpaqshy, Torlannan tuiaq qalmaǵan syńaily. Jo-joq. Aýylda jylqy barshylyq. Sol kúni kórdim, asfalt ústimen tuiaqtary taiyp keterdei bolyp tapyraqtap shaýyp ótti janymnan. Bir bala belesebetpen qýyp keledi eken. Aianyshty. Aýyldan mýzei ashylypty. Búkil kúishilerdiń «dombyrasyn jiyp ap, áinekke qamap tastaǵan». Ortasynda jalǵyzsyrap, Jappastyń qobyzy tur, bir búiirine qisaiyp.
Qobyz demekshi, Aseke, otyzyńa deiin dombyradan «Aq kempirińdi», «Qara shal» men «Besataryńdy» tóktiń. Bárin bitirip, inege aq quiryqty qadap ap, saýsaqtaryńdy sytyrlatyp taspiyq tartyp uzaq otyrdyń. Oqta-tekte dombyraǵa qol júgirtkeniń bolmasa, kósilip kórgeniń joq. Seni túregep, tórdegi qobyzdy qolyna ustar dep edi. Bolmadyń. Qala úiretken qasietter kóp bógedi me, joq álde, aiaq astynan qojalyǵyń esińe túsip, dindarlyǵyń ustap qaldy ma, qaidam, áiteýir, qobyzǵa qol soqpadyń.
A jal, Aseke!
Al, meniki ary qarai arman ǵana. Tek, eki jaǵdai qynjyltady. Birin joǵaryda aittym. Qara qobyz adam qolyn jatyrqap qaldy. Ekinshi qynjyltary, men bul maqalany: «E, Aseke, sen de bala bolǵan ekensiń ǵoi», – dep aiaqtaýym kerek. Sonymen…
Solai ǵoi, Aseke!
Doshan Jylqybai
«Aq jelken» jýrnaly
