تٸرشٸلٸك دەگەن قىپ-قىزىل جٷيرٸكتٸڭ اۋىزدىعىن جۇلقا تارتقاندا, جالىنان ٷزٸلٸپ تٷسكەندەي كٷي كەشتٸم. اۋىل سىرتىنداعى كٷرە جولدان تٷسٸپ قالىپ, ەڭٸستەگٸ ەلگە قۇلاپ كەلە جاتقان بەتٸم بولاتىن. شٶپ اتاۋلىدان الدىنا سالىنعاننىڭ الاپاسىن قاشىرىپ, جۋان موينىن جۇلقي-جۇلقي ٶڭەشٸنەن ٶتكٸزٸپ بولىپ, كٷيٸس قايىرۋعا كٶشكەن ماما سيىرداي بۇل اۋىل دا اۋىق-اۋىق دەم الادى. قۇلاقتاعى ەۋەندٸ ٶزگەرتۋگە تۋرا كەلدٸ. ٶيتكەنٸ, كٶز الدىڭدا اۋىل تۇرعاندا, قۇلاقتاعى قالالىق مۋزىكا ەشكٸنٸڭ قاتقان مايىنداي جٷرەكتٸ كٶتەرەدٸ ەكەن. مەن قالاداعى كٸم كٶرٸنگەنمەن ٶزٸن شاتاستىرعاندى جاقتىرمايتىن اسقار سٷلەيمەنوۆتٸ ەمەس, اۋىلداعى اسقاردى ٸزدەپ كەلەمٸن. وقىرمانىنىڭ قاماۋ تەرٸن الاتىن اسقاردى ەمەس, اسىق ويناپ جٷرگەن كەزٸن… بالالىق شاعىڭدى ٸزدەپ كەلدٸم, اسەكە! اۋىر ويلارىڭدى ٶزٸڭ جاتقان الاتاۋدىڭ ماڭايىنا يٸرە تۇرعايسىڭ!
اسقار ٶسكەن اۋىل ەلگٸندە مەن تٷسكەن اۋىلدان 45 شاقىرىم. سول كٷرە جولمەن ماڭدايىڭدى باتقان كٷننٸڭ قىزىل ارايىنا سيپاتىپ تۋرا تارتساڭ, اسقاردىڭ ٸزٸ قالعان شولاققورعانعا تٸرەلەسٸڭ. اسەكەڭدٸ «…دەگەن ەكەن» ايدارىنان تانيتىندار «سوزاق شە» دەپ شالت كەتۋٸ مٷمكٸن وسى تۇستا. يە, اسقار قانشا «سوزاق» دەگەنٸمەن, ٶسكەن اۋىلىنىڭ اتى – شولاققورعان. شولاققورعان – سوزاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى. جالپى ەل تٷسٸنٸگٸندە قاراتاۋدىڭ تەرٸستٸگٸنەن باستاپ, بەتپاققا دەيٸنگٸ ارالىق سوزاق ٶڭٸرٸ دەپ اتالادى. ەكٸمشٸلٸك بٶلٸنٸسٸ بويىنشا ٶزٸ قارايتىن وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنا تابيعاتى ۇقساي بەرمەيتٸن, قىسى قىتىمىر, جازى اڭىزاق, جەرٸ ەگٸنگە جايسىز, جۋساندى دالا. مٷمكٸن سوندىقتان شىعار, اسەكەڭنٸڭ سوزاقتى شىمكەنتتەن بٶلٸپ الىپ, «سوزاق شىمكەنتكە ەمەس, شىمكەنت سوزاققا قارايدى» دەپ جٷرگەنٸ.
«بٸر قاراعاندا جەتٸ-سەگٸز سٶيلەمدٸ بٸر-اق وقيتىن»
سونىمەن, ەلگٸندە تٷسكەن اۋىلىمدا 2-3 كٷن ايالداپ, اۋدان ورتالىعىنا جول تارتتىم. باياعى كٷرە جول شولاققورعانعا كٸرە بەرە, الىپ-ۇرىپ اۋداندىق مەدەنيەت ٷيٸنٸڭ الدىنا بارىپ بٸر-اق تٸرەلەدٸ. ورتالىق كٸتاپحانا دا وسىندا. بٸلٸمٸنە سٶز تٷسٸنەردٸڭ بارلىعىن دەرلٸك تاڭ ەتكەن اسقاردىڭ بالا كٷنٸندە وقىعان كٸتاپتارىن وسى جەردەن تابارمىز دەگەن دەمەمٸز بولعان. سول دەمەنٸ مايلى قۇرتتاي تاڭدايعا باسىپ, تالعاجاۋ ەتٸپ كەلگەنٸمٸزدە, كٸتاپحانا ارحيۆٸنٸڭ ٷش-اق جىل ساقتالاتىنىن ەستٸپ, تاڭدايداعى قۇرت تاماققا بٸر-اق جەتتٸ. دەگەنمەن, قۇرت دەپ تاڭدايىمىزعا سالعان دەمەمٸز دە زور, تٷيەنٸڭ توبىعىنداي-اق ەكەن, تاماقتان ارى ٶتپەدٸ.
كٸتاپحاناشىلار زىر جٷگٸرٸپ, قولدارىندا بارلارىن الدىما ەكەلٸپ جاتىر. «اسقار تۋرالى مەلٸمەت بٸر بولسا, بٷگٸنگٸ ٶزٸنٸڭ اتى بەرٸلگەن مەكتەپتە بولۋى مٷمكٸن. جاڭا مەكتەپ سالىنعان كەزدە بٸراز دٷنيە جيناعان ەدٸ. جازۋشىنىڭ مەكتەپتەگٸ جۋرنالدارىن, تابەلدەرٸن سول مەكتەپتەن تابۋعا تيٸسسٸڭ», – دەگەن كٸتاپحاناشىلاردىڭ پٸكٸرٸن جەلەۋ ەتٸپ, مەكتەپكە بەت الدىم. ەسٸك الدىنداعى كەزەكشٸلەرگە «جۋرناليستپٸن» دەگەننەن-اق, باسشىلىق ادامدارىن ٸزدەپ جٷگٸرٸپ كەتتٸ. قالام ۇستاعان بۇل حالىقتىڭ ابىرويى مۇنشالىق ەكەنٸن كٸم بٸلگەن?
الايدا, ابىرويى بار بولسىن, بۇل مەكتەپتەن دە تابىلار دەرەك بولمادى. ارحيۆ ساقتالماعان. قاي دٷنيەنٸڭ قايدا جاتقانى بەلگٸسٸز. بٸراق, اۋلاسىندا شاشىن ارتىنا قايىرىپ, قاراتاۋعا قاراپ وتىرعان ەسكەرتكٸشٸ ورناتىلعان جازۋشىنىڭ ەكٸ قۇرداسى وسى مەكتەپكە كەلٸپ شاحمات وينايدى ەكەن. مەن بارعان كٷنٸ بولمادى. تەلەفوندارىن جازىپ الدىم.
ەندٸگٸ باعىت – ىبىراي التىنسارين مەكتەبٸ. ٶيتكەنٸ, اسقارلار وقىعان تۇستا, 1954 جىلعا دەيٸن بۇل اۋىلدا شولاققورعان اتىنداعى بٸر-اق مەكتەپ بولعان ەكەن. ال, ول مەكتەپتٸڭ اتىن ەمەس, زاتىن يەمدەنٸپ قالعانى مەنٸڭ باعىتىمداعىسى. ٶسكەن جەرٸنٸڭ ٶرلٸگٸ مەن ەرلٸگٸنەن ٶزگەسٸن كٸم ايتقىسى كەلسٸن? بٸراق, كەيدە قوناعى ٷزٸلمەس ٷيدٸڭ قازانىنداي كٷيٸپ كەتەتٸن كەزدەرٸڭ بولادى: بۇل مەكتەپتەگٸلەر اسقاردىڭ, تٸپتٸ, قاي مەكتەپتە وقىعانىنان دا بەيحابار بولىپ شىقتى. وسىلاي تاڭەرتەڭگٸ تٷيەنٸڭ توبىعىنداي دەمەمٸزدەن بارماق باسىنداي عانا قالعان. ول دا ەكٸ قارييانىڭ موينىندا. بٸرٸمەن جولىعىسىپ, اسقاردان ەكٸ سىنىپ تٶمەن وقىعانىن, ونى انىق بٸلمەيتٸنٸن اڭعاردىم. «دەدەبەكوۆ مەمي بٸلەدٸ. ول اسقارمەن انىق بٸر كلاستا وقىعان», – دەپ شىعارىپ سالدى كٶكەم.
حابارلاستىق. تەلەفونىن كٶتەرگەننەن-اق دابىرلاپ, داۋىس كٶتەرە سٶيلەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق ەكەنٸن تٷسٸندٸم.
– جۋرناليست بالامىسىڭ? باعانا مەكتەپ ديرەكتورى ايتقان. قاشان كەلەسٸڭ?
– بٷگٸن كەشكە, تٸپتٸ, قازٸر بارام, كٶكە.
– جوق. بٷگٸن كەلمە.
– نەگە? قولىڭىز تيمەي مە?
– نەگە تيمەسٸن? قولىم بوس. بٸراق, قوناق كەلە جاتىر دەپ داستارقان جايدىرمايمىن با?
– جوعا, كٶكە! قاجەتٸ جوق شىعار…
– جە!.. نە ەرتەڭ داستارقان ٷستٸندە سٶيلەسەمٸز, نە ەشتەڭە ايتپايمىن.
سوڭعى سٶز وسى بولدى.
كەلەسٸ كٷن. داستارقان باسىندامىز.
– كٶكە, مۇنشا ەۋرە بولماي-اق…
– ەشتەڭە جوق. وسى سەندەر اۋىلدان كەتە سالا, جٶن-جورالعى دەگەندٸ ۇمىتاسىڭدار-اۋ.
– جارايدى, كٶكە. اسقارمەن بٸر سىنىپتا وقىدىڭىزدار عوي?
– ە-ە, يە. مەن ولاردىڭ سىنىبىنا جەتٸنشٸدە قوسىلدىم. وعان دەيٸن شەت اۋىلداعى مەكتەپتە وقىعانمىن. سوندىقتان, ودان ارىدا بٸرگە وقىعان مىناۋ قاسىمداعى كٷنٸسحان اپاڭدى شاقىرىپ وتىرمىن.
– اسەكەڭ قانداي بالا ەدٸ?
– سىنىبىمىزداعى بوي جاعىنان دا, جاس جاعىنان دا ەڭ كٸشٸمٸز اسقار بولاتىن. مىسالى, مەن 1932 جىلعىمىن. اسقار 1938 جىلعى. سول جاسىنىڭ كٸشٸلٸگٸ مەن بويىنىڭ كٸشٸلٸگٸنە قاراپ, مەكتەپتە اسقاردى «تەشتەك» دەيتٸنبٸز. مەكتەپ بٸتٸرگەنشە, تٸپتٸ, كەيٸننەن اۋىلعا اتاعى جەتكەنگە دەيٸن دە «ە-ە, تەشتەك پە?» دەۋمەن ٶتتٸك قوي.
– ساباعى قالاي بولدى?
– ساباق ٷلگەرٸمٸ جاعىنان اسىپ الدىعا شىققانىن كٶرگەن جوقپىن. كٶبٸنە ٷشٸنشٸ پارتادا وتىراتىن. اۋىزشا ساباقتارعا مىقتى ەدٸ دە, ماتەماتيكاعا ونشا قىزىعا بەرمەيتٸن. ساباقتى وقىماي كەلگەن كٷندەرٸ الدىنداعى وقۋشىعا كٸتاپتى اشتىرىپ قويىپ, مۇعالٸمگە بٸلدٸرمەي كٸتاپتان وقىپ تۇرا بەرەتٸن. قۇددى ٷيدەن دايىندالىپ كەلگەندەي. ونىڭ ٷستٸنە, كٸتاپقا دا ۇزاق قارامايدى. بٸر قاراعاندا 7-8 سٶيلەمدٸ وقىپ ٷلگەرەدٸ-اۋ, سوعان قاراعاندا. سول جىلدام وقيتىنىنان بولۋى كەرەك, ساباقتان قايتارىندا كٸتاپحانادان 2-3 كٸتاپ الىپ كەتٸپ, ەرتەسٸ قايتا ٶتكٸزٸپ جٷرەتٸن. بۇل اينىماس ەدەتٸ ەدٸ.
وسى تۇستا گٷلحانىس اپامىز سٶزگە ارالاستى.
– التىنشى سىنىپتا بولۋ كەرەك, ورىس تٸلٸنەن ٷيگە لەرمونتوۆتىڭ «بەلەەت پارۋس ودينوكيي» ٶلەڭٸن جاتتاپ كەلۋگە تاپسىرما بەردٸ. كەزەك اسقارعا كەلگەندە الدىندا وتىرعان مەنٸ تٷرتٸپ, ىمداعان سوڭ, كٸتاپتى كٶلەگەيلەپ ۇستاپ وتىردىم. بۇرىننان بٸلەتٸن ٶلەڭٸندەي زاۋلاتا جٶنەلدٸ. باعاسى – بەس. جالپى, ورىسشاعا جەتٸك بولاتىن.
مەنٸڭ دە اسقار تۋرالى اۋىلدا جٷرٸپ ەڭ بٸرٸنشٸ ەستٸگەن اڭىزىم دا ونىڭ ورىس تٸلٸنە قاتىستى ەدٸ. اعايىمنىڭ تۇرار اتتى ۇستازى اسقاردان بٸر سىنىپ جوعارى ورىس سىنىبىندا وقىعان ەكەن. سول كٸسٸ: «مەن جەتٸنشٸ سىنىپتا وقىپ جٷرگەندە ورىس ەمەس, قازاق سىنىبىندا وقيتىن اسقاردىڭ قولىنان تولستويدىڭ «سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸك» كٸتابىن كٶرگەنٸمدە, ٶزٸمنەن-ٶزٸم ۇيالعانمىن», – دەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن.
– كٶكە, اسقاردى قىرسىق, قىڭىرلاۋ ادام دەپ ەستيتٸن ەدٸك.
– يە. وندايى بولاتىن. بٸراق, ەكەۋمٸزدٸڭ ارامىزدا ونداي قاعىسۋ بولعان ەمەس. ماعان ٸشتەي قىز-قىز قايناعان كەزدەرٸ بولعان شىعار. بٸراق, مەن بايقاماپپىن. ونى ٶز قاتارلاستارىنا كٶرسەتەتٸن. مەنٸڭ جاسىم كٶپ ٷلكەن عوي. سودان دا بولار.
«بٸر ەرمەگٸ جىلقى, ەكٸنشٸسٸ – كەپتەر»
– گٷلحانىس اپا! اسقار سٸزدٸڭ كٶزٸڭٸزبەن قانداي بالا ەدٸ?
– ارتىق مٸنەزٸن كٶرگەن ەمەسپٸن. كٶپ سٶزٸ جوق, تەرتٸپتٸ بالا بولاتىن. كەيٸنگٸ جولداستارى جازىپ جٷرگەندەي مٸنەزدەرٸ جاسى كەلە نەمەسە جاقىن ارالاسا كەلە شىقپاسا, ول سۋرەتتەۋلەردەگٸ اسقارمەن مەنٸڭ ەسٸمدەگٸ يمەك مۇرىن بالا بٸر-بٸرٸنە سەيكەس كەلمەيدٸ. مٷمكٸن, بٸزدٸڭ سىنىپقا 4-سىنىبىندا كەلٸپ, باۋىر باسا الماي, كٶپ جاتىرقادى ما ەكەن, ويىنىمىزعا دا سيرەك ارالاساتىن. بٸر قوسىلعان كەزٸندە قىزدارمەن تٶبەلەسٸپ, پارتانىڭ ٷستٸنە شىعىپ كەتكەنٸ ەسٸمدە. بٸراق, كٶپ ارىعا بارىسقان جوق.
– ناشار ەدەتتەرگە جولاعان كەزٸ بولىپ پا ەدٸ?
– مٷلدەم جولاعان ەمەس.
– اتقا قۇمار بولعان دەيدٸ.
– يە. كٸتاپتان بٶلەك ەكٸ ەرمەگٸ بولاتىن. بٸرٸ – جىلقى, ەكٸنشٸسٸ – كەپتەر. ول كەپتەرلەرٸنە ارنايى دەپتەر ارناپ: «بٷگٸن چۋباتىي كەپتەر بٸر جۇمىرتقا تۋدى. ونى باسىپ شىعارسا, ەدەمٸ چۋباتىي شىعاتىن بولىپ تۇر. جەمدٸ جاقسىلاپ سالىپ جٷرۋ كەرەك», – دەگەن سيياقتى دٷنيەلەردٸ جازىپ جٷرەتٸن. ال, جىلقىعا قۇمارلىعى ٷيٸنەن ات ٷزٸلمەگەنٸنەن بولۋى كەرەك. اسقار نەگٸزٸندە تٷركٸستاندا تۋعان. سوعىسقا كەتكەن ەكەسٸ ورالماعان سوڭ, وسى ەلدەگٸ جٷنٸس ناعاشىسىنىڭ قولىندا ٶسكەن. سول جٷنٸس ناعاشىسى ٶمٸر بويى ات مٸندٸ. شامالاپ ات باپتايتىنى دا بار ەدٸ. جٷنٸستٸڭ بالاسى قىدىر دا اتتان تٷسكەن ەمەس. جىلقىنىڭ جاي-جاپسارىن سولاردىڭ قاسىندا جٷرٸپ ٷيرەنگەن بولۋى كەرەك.
«اۋداندا اسقاردىڭ ٷستٸنەن ارىز جازىلدى»
– جالپى اسقار دەسە, كٶز الدارىڭىزعا نە كەلەدٸ? – دەدٸم مەن.
– يمەك مۇرىن, كٸشكەنتاي بويلى, قارا بالانى ەلەستەتەمٸن. كەيدە اسقاردىڭ ەدەبيەتكە قاتىستى ازامات بولعانىنا تاڭعالام, – دەدٸ مەمي اعا.
– نەگە?
– ەدەبيەتكە قۇمارتاتىن ادام مەكتەپ كەزٸنەن-اق بٸردەڭەلەردٸ شيمايلاپ, ەڭ قۇرىدى دەگەندە ەدەبيەت ساباعىندا شىعارما جازعانىندا ماقتالۋشى ەدٸ عوي. ال, اسقاردا مۇنىڭ بٸرٸ دە بولعان ەمەس. نەگٸزٸ اسقاردىڭ اتى قالاعا بارعان سوڭ شىقتى. ول قالاداعى العاشقى جىلدارىن وسى اۋىلداعى دۋلات تۇرانتەگٸ دەگەن اقىن اعاڭنان سۇراپ الارسىڭ. سول, قالاعا بارعانعا دەيٸن «ە, تەشتەك! سەن قويا تۇر», – دەپ جٷرگەن بالا ەدٸ. سٶيتسەك, ول ەمەس, بٸز قويا تۇراتىن ادام ەكەنبٸز. ونى كەيٸن بٸلدٸك. «قارا شالىن» وقىعان سوڭ. بٸراق, تٷسٸنبەدٸك. تٷسٸنبەگەنٸمٸز سول, اۋداندا اسقاردىڭ ٷستٸنەن ارىز جازىلدى. جالپى, كٸتاپتىڭ كەيٸپكەرٸ رەتٸندە وسى اۋىلداعى شوپان بەسباي دەگەن قارييا الىنعان ەكەن. سول كٸسٸنٸڭ باسىندا شىعارماداعى تەكتەس وقيعا ٶتسە كەرەك. سول بەسبايدىڭ بالالارى اسقار سٶزٸنٸڭ ماعىناسىنا تەرەڭدەي الماي: «ەكەمٸزدٸ تٶمەندەتتٸ» دەپ ارىز جازعان بولاتىن. مٸنە, بٸزدٸڭ اسقاردى تٷسٸنۋ دەڭگەيٸمٸز وسى ماڭاي…
– مم…
– اسقاردىڭ اتاعى شىعىپ تۇرعان شاعىندا اۋىلعا قاليحان ىسقاق دەگەن التايدىڭ جازۋشى جٸگٸتٸن ەرتٸپ كەلدٸ. سىنىپتاستار دا جينالدىق. سوندا ۇزاق-سونار ەڭگٸمە ايتىپ, بٸرجاننىڭ «تەمٸرتاسىن» سوزا شىرقادى. دومبىرانى دىڭعىرلاتاتىنىن اۋىلدان بٸلەتٸنبٸز. قىدىر ناعاشىسىنان ٷيرەنگەن بولۋى كەرەك. بٸراق, ەن ايتقانىن تۇڭعىش كٶردٸك. اسقار تۋرالى ەڭ ٷلكەن ويداعى ەستەلٸگٸم وسى دا, قولداعى ەستەلٸگٸم – اتتەستاتىم. ول اسقاردىڭ قولىمەن جازىلعان. سىنىپتاعىلاردىڭ بەرٸنٸكٸن جازۋى جاقسى ەۋەزحان جازىپ جاتقان ەدٸ. مەن اسقاردىڭ رۋىنانمىن عوي. سودان كٶڭٸلٸم تٷسٸپ: «مەن تۋىسقانىما جازدىرام», – دەپ اسقارعا بەرگەنمٸن. جازۋى ەدەمٸ بولاتىن.
– اسقاردى ۋاعىندا تاني الماۋعا دەگەن ٶكٸنٸش بولماي ما?
– ٶتكەنگە نەسٸن ٶكٸنەسٸڭ?
– جارايدى. ساۋ تۇرىڭىز, اقساقال!
– بار بول, بالا!
«ول تٶڭكەرٸستەر زامانىندا ٶمٸر سٷردٸ»
اسقاردىڭ الماتىداعى العاشقى جىلدارى… دۋلات تۇرانتەگٸنٸڭ ٷيٸندەمٸز. اقساقال ەڭگٸمەسٸن دەل اسقار تۋراسىنداعى ەستەلٸك كٸتابىنداعىداي باستادى:
– ٶز باسىم اسقارمەن ەتەنە جاقىن ەدٸم, سىرلاس ەدٸم, پٸكٸرلەس ەدٸم دەپ ايتا المايمىن. اۋىلىمىز, كەيٸننەن وقىعان وقۋ ورنىمىز دا بٸر بولعانىمەن, اراداعى جاس ايىرماشىلىقتان با, ەيتەۋٸر, ول ٶزٸنشە, بٸز ٶزٸمٸزشە ەدٸك. اۋىلدا بالالار توپ-توپ بولىپ كٶكپار شابىسىپ, توعانعا بارىساتىن. وسى كەزدەردە ٶز توبىمدا – مەن, ٶز توبىندا ول شەتتەپ قالا بەرۋشٸ ەدٸ. مەن شەتتەسەم – جاسىقتىعىمنان, ول كٶكپار تارتىپ, الىس-جۇلىسقا شاماسى كەلمەگەننەن شەتتەيتٸن. انادايداعى پاقسانىڭ ٷستٸنە شىعىپ الىپ: «ايدا, تارت. باس-باس. شاپ, قانە!» – دەپ جۇرتتىڭ دەلەبەسٸن قوزدىرىپ وتىراتىن.
– ارتىندا ٸز قالعان تۇلعا تۋرالى سٶز بولا قالسا: «جاسىنان جانارى جانىپ تۇراتىن ەدٸ», – دەگەن سيياقتى جاتتاندى سٶزدەر كٶپ ايتىلادى.
– ەرەكشە مٸنەز دەگەندە جۇرتتان الشاق ايىرماشىلىعىن كٶپ بايقاماپپىن. بٷگٸن ويلاپ قاراسام, سول شاقتاعى اۋىل بالالارىنان بالالىق شاعىمىزدىڭ ايىرماسى جوق ەكەن. كٸتاپتى كٶپ وقىدى دەسەڭ, بارلىعىمىزدىڭ ودان باسقا ەرمەگٸمٸز جوق بولاتىن. بٸراق, اسقاردى بٸزدەن ەرەكشەلەيتٸنٸ – ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸنٸڭ مىقتىلىعى بولار. مەكتەپتەگٸ ەدەبيەت ٷيٸرمەلەرٸندە ۇيىمداستىرىلاتىن سايىستاردا كەز كەلگەن وقىلعان ٷزٸندٸنٸڭ قاي كٸتاپتان الىنعانىن دەل تاباتىن. «بٸزدٸڭ كٸتاپحانادا 14 مىڭ كٸتاپ بار ەكەن. سونىڭ ٸشٸندە بٸز وقيتىنى قالمادى-اۋ», – دەپ جٷرەتٸن.
– اسەكەڭنٸڭ اۋىلدا جٷرگەننٸڭ ٶزٸندەگٸ ورىس تٸلٸن بٸلۋٸ تۋرالى ەڭگٸمە بار…
– بۇل قاسيەت كٸتاپقا اسا قۇمارتقان اۋىل بالالارىنىڭ بارلىعىندا بولدى. ٶيتكەنٸ, قازاقشا كٸتاپ از. سودان, بٸزدٸڭ ارامىزدا ورىسشا كٸتاپتاردى سٶزدٸكپەن وقيتىن دەستٷر پايدا بولدى. بارلىعىمىزعا ورىسشانى جاقسىلاپ ٷيرەتكەن تاعى بٸر دەستٷر – قازاقشا كٸتاپتى ورىسشا اۋدارماسىمەن قاتار قويىپ وقۋ. بۇل ەدەتتەر نەگٸزٸنەن بٸزدەن ەكٸ سىنىپ جوعارى وقىعان تٶلەگەن توقبەرگەنوۆتەردەن باستالعان. اسقاردىڭ ورىسشاسى وسىلاي ٷلكەن ەڭبەكپەن جەنە قاجەتتٸلٸك ٷشٸن قالىپتاسقان بولۋى كەرەك.
– دەدەبەكوۆ مەمي اقساقال اسقاردىڭ قىزعا قىرى بولماعانىن ايتادى…
– يە. اۋىلدا وندايى بولمادى. بٸراق, بٸر قىزىعى, ٶز اۋىلىنىڭ قىزىنا الماتىعا بارىپ الىپ كٶڭٸلٸ قۇلاعان ەدٸ. زويا ەسٸمدٸ قىز بولاتىن. كەيٸننەن اۋىلعا كەلٸپ, كٶرشٸ سىزعان اۋىلىنا كٷيەۋگە شىعىپ كەتتٸ. ەلگە بٸر كەلگەنٸندە كٶرٸپ قايتۋعا ٶتٸنٸش ەتكەنٸ ەسٸمدە. كەيٸننەن ٶزٸ قاتارلاس وقىعان باحتييار دەگەن ۇيعىر جازۋشىسىنىڭ قارىنداسى پاتيگٷل سەبيتوۆا دەگەن قىزدى ۇناتىپ, اعالارىمەن شەكٸسٸپ قالىپ جٷردٸ. ونىڭ قازٸرگٸ تاڭدا اڭىزعا اينالىپ جٷرگەن قىرسىقتىعى مەن قيقارلىعى وسى تۇستا باستالعان بولۋى كەرەك. جالپى, 60-جىلدار بٷكٸل جەر بەتٸندەگٸ تٶڭكەرٸستەر كەزەڭٸ بولدى. تٶڭكەرٸستەر ٶنەردٸ دە سىرت اينالىپ ٶتكەن جوق. بۇل شاق ەن ٶنەرٸنٸڭ ساحناسىنا بارد ەنشٸلەردٸڭ – امەريكادا حارا, رەسەيدە ۆىسوتسكيي, بۋلات وكۋدجاۆالاردىڭ كٶتەرٸلگەن كەزەڭٸ بولاتىن. قازاقتان شىققان مۇنداي ەنشٸلەر بولعان جوق. بٸراق, سول ەنشٸلەردٸڭ ەندەرٸ مەن كيٸنۋ ستيلدەرٸ جاپپاي سەنگە اينالدى. اسقار دا شاش قويىپ, نەشە الۋان شالبار كيٸپ, جۇرتتان ەرەكشەلەنە باستاعان ەدٸ. اۋىلدان كەلگەن اسقار وسىلاي ٶزگەرٸپ سالا بەرگەن. گەرولد بەلگەردٸڭ كٷندەلٸگٸندە: «ستۋدەنتوم ترەتەگو كۋرسا كازپي يم. ابايا, ا ەتو بىل 1957 گود, وبراتيل ۆنيمانيە نا ودنوگو پەرۆوكۋرسنيكا كازاحسكوگو وتدەلەنييا ليتەراتۋرنوگو فاكۋلتەتا. پوجالۋي, ون نيچەم نە وتليچالسيا وت سۆويح سۆەرستنيكوۆ – ۆىحودتسەۆ يز اۋلا. سمۋگلىي, كرۋگلوليتسىي, ششۋپلىي. نو ۆنيمانيە موە ون پريۆلەك تەم, چتو نوچامي ناپرولەت سيدەل ۆ حوللە وبششەجيتييا, ريادوم س دەجۋرنوي, رىحلوي, دوبروي بابۋشكوي ۋليانوۆوي, ۋتكنۋۆشيس نوسوم ۆ تولستەننىە كنيگي…» – دەپ سۋرەتتەلەتٸن اسقار بٸرتە-بٸرتە جوعالىپ, ٶتكٸر, تٸك, ٶزٸنە نە كەرەك ەكەنٸ مەن نە ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن انىق تٷيسٸنگەن, بٶلمەسٸنەن باتىس كلاسسيكتەرٸنٸڭ ەۋەندەرٸ ٷزٸلمەي ەستٸلٸپ تۇراتىن اسقار سٷلەيمەنوۆ دٷنيەگە كەلدٸ. باۋىرىن سيپاعاندا تٷيٸر ماي قولعا ٸلٸكپەس بابى كەلٸسكەن, توماعاسى جاڭا الىنىپ, ەلەگٸزە شٷيلٸككەن بٷركٸت دەرسٸڭ. بۇل تۇستا ونى «تەشتەك» دەپ اتاۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. مٸنە, اسقار تەشتەكتٸڭ اسقار سٷلەيمەنوۆكە اينالۋ جولى وسىلاي. ەرينە, مەنٸڭ توپشىلاۋىمدا, مەنٸڭ كٶزٸممەن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت, كٶكە.
– كەلٸپ تۇرعايسىڭ!
«سەن دە بالا بولعانسىڭ»
اسەكە! قاراتاۋعا بالالىق شاعىڭدى ٸزدەپ كەلسەم دە, سەنٸ «بالا» بولدى دەگەندٸ ويلاماپپىن. «اداسقاق» پەن «بەساتاردى» جازىپ تۋا سالعانداي كٶرٸنەتٸنٸڭ نە وسى? بٸراق, سەن جايلى ايتار قارييالار قالىپتى اۋىلدا. «ٷزەڭگٸڭ جوق, ٷزەڭگٸلەسٸڭ بار». كەزدەسكەن اقساقالدارعا قاراپ وتىرىپ: «سەن قانداي قارييا بولار ەڭ?» – دەپ ويلايمىن. كٶز الدىما «قارا شالداعى» ٷكەڭنەن ٶزگە ەشكٸم كەلەر ەمەس. سەن دە سول ٷكەڭدەي «اتسىز ٸشكەن اسىڭ حارام بوپ, اش وتىرساڭ دا كٷنٸنە ات كەكٸلٸن بٸر سيپاماساڭ ٶمٸرٸ وقىماعان نامازىڭ وقىعانمەن قازا كەتەتٸن» قارييا بولارسىڭ.
ايتپاقشى, تورلاننان تۇياق قالماعان سىڭايلى. جو-جوق. اۋىلدا جىلقى بارشىلىق. سول كٷنٸ كٶردٸم, اسفالت ٷستٸمەن تۇياقتارى تايىپ كەتەردەي بولىپ تاپىراقتاپ شاۋىپ ٶتتٸ جانىمنان. بٸر بالا بەلەسەبەتپەن قۋىپ كەلەدٸ ەكەن. ايانىشتى. اۋىلدان مۋزەي اشىلىپتى. بٷكٸل كٷيشٸلەردٸڭ «دومبىراسىن جيىپ اپ, ەينەككە قاماپ تاستاعان». ورتاسىندا جالعىزسىراپ, جاپپاستىڭ قوبىزى تۇر, بٸر بٷيٸرٸنە قيسايىپ.
قوبىز دەمەكشٸ, اسەكە, وتىزىڭا دەيٸن دومبىرادان «اق كەمپٸرٸڭدٸ», «قارا شال» مەن «بەساتارىڭدى» تٶكتٸڭ. بەرٸن بٸتٸرٸپ, ينەگە اق قۇيرىقتى قاداپ اپ, ساۋساقتارىڭدى سىتىرلاتىپ تاسپيىق تارتىپ ۇزاق وتىردىڭ. وقتا-تەكتە دومبىراعا قول جٷگٸرتكەنٸڭ بولماسا, كٶسٸلٸپ كٶرگەنٸڭ جوق. سەنٸ تٷرەگەپ, تٶردەگٸ قوبىزدى قولىنا ۇستار دەپ ەدٸ. بولمادىڭ. قالا ٷيرەتكەن قاسيەتتەر كٶپ بٶگەدٸ مە, جوق ەلدە, اياق استىنان قوجالىعىڭ ەسٸڭە تٷسٸپ, دٸندارلىعىڭ ۇستاپ قالدى ما, قايدام, ەيتەۋٸر, قوبىزعا قول سوقپادىڭ.
ا جال, اسەكە!
ال, مەنٸكٸ ارى قاراي ارمان عانا. تەك, ەكٸ جاعداي قىنجىلتادى. بٸرٸن جوعارىدا ايتتىم. قارا قوبىز ادام قولىن جاتىرقاپ قالدى. ەكٸنشٸ قىنجىلتارى, مەن بۇل ماقالانى: «ە, اسەكە, سەن دە بالا بولعان ەكەنسٸڭ عوي», – دەپ اياقتاۋىم كەرەك. سونىمەن…
سولاي عوي, اسەكە!
دوسحان جىلقىباي
«اق جەلكەن» جۋرنالى
