Óskemende «Qunanbai» kórkem filminiń tusaýkeseri ótkende Qazaqstannyń Halyq ártisi, jerlesimiz Doshan Joljaqsynovpen suhbattasýdyń sáti túsken edi. Kino ónerinen bastalǵan áńgimemiz jazýshy Talasbek Ásemqulov aǵamyz jaiynda órbidi.
Qurmanǵazyny túsirýge qoryqtyq
– Sizdi bylaiǵy jurt akter dep tanityn edi. «Birjan sal» men «Qunanbai» filmi rejisser degen ataqty qosyp berdi. Kez kelgenniń júregi daýalamaityn bul qadamǵa qalai bardyńyz?
– Meniń Birjan salǵa kelýim boiymdaǵy án ónerine, kúi ónerine degen jaqyndyǵymnan boldy. Ákemizden tartyp alǵandai 4-synypta júrip dombyrany úirendik. Ónerge degen qushtarlyqty ákemizdiń qasynda júrgen dostarynan, sol kisilerdiń ortasynan aldym. Abai, Ahmet, úkili Ybyrai, Aqan, Birjan sal, jaiaý Musa, Mádi, Imanjúsip syndy qazaqtyń dara tulǵalary týraly sol kisilerdiń aýzynan estýshi edik. Ol kisiler jai, jalpylama dúnie emes, zamannyń tarylyp bara jatqanyn, ónerge, rýhaniiatqa degen salǵyrttyqty qynjyla áńgimeleýshi edi. Sol qynjylystar maǵan aýyr júk artyp, ónerge bet burýǵa jeteledi.
Óner ordasyna kelip, akter retinde biraz tájiribe jidyq. Kinoǵa túsip júrgen kezde rejisserlerdiń oi-tolǵamyna, is-qimyldaryna kóz salyp otyratynmyn. Kei jerlerde óz rólime bailanysty jeke pikirimdi qosqanda, sol rejisserler maǵan «seniń rejisserlik qyryń bar» deýshi edi. Oǵan semirgen men joq. 2004 jyly «Kóshpendiler» kinosyna tústim. Sol kinodan keiin gollivýdtyq ártister men rejisserlerden ónerge degen, kinoǵa degen jańa úrdisti, jańa yqylasty ańǵardym. «Jańadan kino túsirsem» degen tyń oi keldi. Sodan Birjan salǵa toqtaldym. Óitkeni, Birjan sal shyǵarmashylyǵy janyma jaqyn boldy. Birjannyń taǵdyryndaǵy qarama-qaishylyq, ánderindegi qysqa tirkestermen kóp nárseni beretindigi, soqpaǵy kóp taǵdyry kinoǵa suranyp turdy. Sodan stsenarii jazatyn adam izdedim. Qazaq ónerinde Muqaǵalidy, Asqar Súleimenovti kórgen Áliia Bópejanova degen apamyz bar. Sol kisige ótinishimdi aittym. Ol kisi Talasbek Ásemqulovty tanystyrdy. Tákeń ekeýimizdiń oiymyz tez tabysty. Ol kisiniń Abylai týraly jazǵan stsenariii bar eken, áýeli sony oqytty. Óte unady. Jalpy ónerde meili shyǵarmashylyqtyń qandai túri bolsyn, sátti shyǵarýyń úshin taqyrybyń durys bolýy kerek. Biz «Birjan saldy» sol sebepti tańdadyq, ári munymyz qate qadam bolǵan joq. Kórermenderimizdi bir serpiltip, ózimizge degen senim uialattyq. «Endi kelesi taqyrybymyz kim bolady?» degen saýaldyń jeteginde biraz jyl júrip qaldyq. Beket atany túsirmekshi boldyq, biraq Beket atany túsirýdiń quryǵy uzyn bolǵanymen, kinonyń órisi shartty ǵoi, bul zamanda kógildir ekrannan áýlieni qalai kórsetesiń?.. Qurmanǵazyǵa bir toqtaldyq. Biraq óner ómir emes, qalt jiberip alamyz ba dep, qasietti ónerdiń kiesinen qoryqtyq. Aqyry, kóp oilanyp baryp Qunanbaiǵa toqtaldyq. Bizdiń aldymyzda alyp jartastai uly Muhań (Muhtar Áýezov) turdy. Odan beri áigili alash tanýshy Tursyn Jurtbai turdy. Biz Qunanbai týraly derekterdi kóp aqtardyq, kózi tiri aqyn-jazýshylarmen keńes qurdyq. Nátijesinde, bir jyldyń ishinde stsenarin jazyp shyqtyq.
Tobyqtyda Qunanbaidan bilgir, Qunanbaidan ótken shejireshi bolmaǵan
– «Qunanbai beinesin men somdasam deýshiler» bolmady ma?
– Qunanbai rólin basqa akterlerge berý kerek pe degen de oi boldy. Keńesken adamdarymyzdyń kóbi «Qunanbai batyr, zor deneli kisi bolǵan, sondyqtan akterdiń iyǵy mynandai, boiy anadai bolýy kerek» degen áńgimeler shyqty. Biraq men stsenarii jazyla bastaǵannan bastap basy-qasynda boldym, Qunanbaiǵa qanyqtym, kásibim – akter, sondyqtan ózimdi usyndym. Tipti stsenariidegi Qunanbaidyń ǵana emes, Baraqtyń, Zereniń, Kúnkeniń de sózderi jadymda jattalyp, olardyń qimyl-qozǵalystaryna deiin kóz aldyma elestetip qoidym, bylaisha aitqanda, alpys eki tamyryma sińirip aldym. Endi kelip ony qalai basqa bireýge beremin, onyń ústine oǵan basqa bir adamdy daiyndaý biraz ýaqytty alady ǵoi. Sodan «nartáýekel» dep bel býdym da, Qunanbai beinesin ózim somdaýǵa kiristim. Nátijesi jaman bolmaǵan syńaily, bastapqy Qunanbaidyń ólshemin aitqan kisilerdiń ózi kelip jaqsy baǵasyn berip jatty. Teatr men kino – adamnyń shynaiy jandúniesi. Ókinishke orai búgingi rejisserlerdiń kóbi atys-shabyspen kóp ýaqyttaryn joǵaltyp alady. «Qunanbaidy» túsirgende osy jaǵyna basa nazar aýdardyq.
Bul kinonyń tusaýyn eń áýeli Astana, Almaty qalalarynda kestik. Qýanyshyma orai, tusaýkeserden keiin Ábish Kekilbaev, Myrzatai Joldasbekov, Qýanysh Sultanov syndy aǵalarymyz sahnaǵa kóterilip, kóp nárse aitty. Kókiregime qonǵany «Qunanbaidy qaita qaitarý uly Muhańnyń uly armany edi, ainalaiyn Doshan, sol armandy sen oryndadyń» dedi Ábish aǵamyz. Bul sóz maǵan úlken qanat bitirdi. Moinyma úlken júk artty. Kelesi dúniem budan tómen bolýǵa qaqysy bar ma?! Biraq óner men ómirde birińǵai aqboz at minip, oiqastap júrýiń ekitalai. Keide taqymyńa mástek te tiedi. Biraq bir nárse-aq, ol áke-shesheden alǵan tárbieniń arqasynda bireýdiń ala jibin attamai, ónerde aq qalpyńda júrý, adal bolý.
– «Qunanbai» filmin kórip bolǵan soń, kinonyń kórkem tiline tańǵalǵandar kóp boldy. Bul til «Birjan salda» da bar edi ǵoi?
– Ol — uly Talasbektiń eńbegi. Bir ǵajaby, Tákeńniń zerdesine, oiyna kompiýterdiń ózi ilese almai qalýy múmkin. Táýlik tártibindegi Tákeńniń eńbegine kisi qyzyǵatyn. Ol áigili muraǵattar men kitaphanalardyń bárinde otyryp jumys istegen adam. Ol kisi sol kitaphanalarǵa baryp eshqandai kóshirýge bolmaityn dúnielerdi oqyp qana sanasyna toqyp alady eken. «Osy jazyp júrgenderimniń bári sondaǵy jadymda jattalǵan dúnieler» dep otyrýshy edi. Anaý «Birjan saldaǵy», mynaý «Qunanbaidaǵy» sózderdiń bári halyqtyń jadynda aforizm bolyp qalatyn tirkester emes pe?! Qaisysynda bolmasyn zaman tynysyn dáp basyp, sol dáýirdiń tilin tamasha bergen. Tákeńniń ulylyǵy – zerttep júrgen dúnielerin úlken yjdaǵatpen zerdeleýi. Bul – óz ultyna degen úlken qurmetinen týǵan ǵoi. Ekeýimizdiń aramyzda úlken-úlken josparlar bar edi, biraq sátte ketip qalady dep kim oilaǵan?! Osy kinolardy kórgen saiyn Tákeń esime túsip, kózime jas keledi, bir qanatymnan aiyrylǵandai qapaly kúi keshemin. Biyl tiri bolsa alpysqa tolar edi. Ózim toilap beremin dep ýáde berip edim…
– Áli de ótkizýge bolady ǵoi…
– Daiyndalamyz. Bálkim otbasymen aqyldasa otyryp, artynda qalǵan dúnielerdi jinastyramyz.
– Itjekkenge aidalyp bara jatqan Qunanbaidy óziniń baqtalasy Baraq sultannyń baryp qutqaryp qalýy rýhymyzdy bir serpiltip tastady. «Qazaqtyń jaýy – qazaq» dep urandatyp júrgenderge taptyrmas jaýap bolǵandai. «Qunanbaidy kóp zerttedik» dedińiz, sizdiń oiyńyzdaǵy aǵa sultandy bilsek.
– Babalarymyzdyń dalalyq, keń, márt minezin kórsetý osy kórkem filmnen utqan eń úlken kórinisimiz. Búgingi tańda eldiń, jerdiń iesi aýyzbirligi jarasqan qazaq ekenin uqtyrý úshin óte qajetti kadr. Elbasymyzdyń Joldaýlary da, qadamdary da bizdiń osy oiymyzǵa saiady. Negizgi ekonomikalyq, ulttyq máselerdiń bárine Qunanbai biiginen qarai alsaq osal ult bolmaimyz. Basqa óńirde bolsa, bolǵan shyǵar, dál tobyqty elinde Qunanbaidan bilgir, Qunanbaidan ótken shejireshi bolmaǵan. Keńes dáýiri ony qanysher etip kórsetkenimen, ult bolashaǵyn oilaýda Qunanbaidan ótken kemeńger bolmaǵan. Aitalyq, Kenesary kóterilisi burq ete túskende, qoldaryna shoqpar ustaǵan azǵana toptyń erteńgi bolashaǵyn oilaǵan aǵa sultan áigili kúishi Táttimbet Qazanǵapulyn Kenesaryǵa jiberip «aldyna malyn salyp beremin, jerin bólip beremin, biraq myna búligin toqtatsyn» dep sálem aitady. Biraq ashýly Kenesary Táttimbettiń ómirine qaýip tóndiredi. Ortaǵa Bopai túsip, elshige tiskizbei keri qaitarady. Mine, osy qadamnyń ózi Qunanbaidyń kóregendigin kórsetpei me?! Taǵy birde orys áskerimen birge Jetisý jerine ketip bara jatqanda namaz oqyp jatqan Kenesarynyń áskeriniń ústinen túsedi. Qunanbai qolyna qarý alǵan orys áskerin toqtatyp tastaidy. Bul óz ultyn berile súigen, dinge berik, tek parasatty jandardyń ǵana qolynan keledi.
Qazaq kinosy qarjyny aqtamaidy
– Túieni tisimen sheship áketken jartylai jalańash áieldi synaýshylar da joq emes…
– Bul bizdiń dástúrimizde bar. Biz aýadan alǵamyz joq. Tipti, qyrǵyzdyń «Manas» jyrynda da kezigedi. Biz bul arqyly qazaq qyzdarynyń batyrlyǵyn kórsetkimiz keldi. Qazir budan soraqylardy da kórsetip jatyr, solardy kórmei, bázbireýler dástúrde bolǵan dúnielerdi synaǵysy keledi. Keibir adamdar úshin kúie jaǵyp qalýǵa taptyrmas orai bolǵan shyǵar, biraq bul — Óskenbaidyń asynda bolǵan dúnie. Basyn aiyryp alatyn bir másele, bul — qyz emes, úsh balasy bar áiel. Ol asta kúishi Táttimbet asaba bolǵan. Táttimbet pen Qunanbai arasynan qyl ótpestei, bir-birin qas-qabaǵynan túsinetin dos bolǵan. Osy oraida áigili kúishiniń qadirin bilgen Qunanbaiǵa, Qunanbaidyń qadirin bilgen Táttimbettiń isine de súiinesiń. Biri — uly saiasatker, biri uly ónerpaz. Mine, bizdiń babalarymyz osyndai qarym-qatynasta bolǵan.
– Iá, «Qunanbai» týraly árkimniń óz esebi ózinde. Al ózińizdiń áttegen-aiyńyz bar ma?
– Kino bolǵannan keiin, jumys bolǵannan keiin kemshiliksiz, minsiz dúnie shyǵarý qiyn. Degenmen óz maqsat-muratymyzǵa jetip, oilaǵan oiymyzdy iske asyrdyq. Keibir operatorlyq qyzmetterde, kórinesterde jetpei qalǵan jerleri, bylai bolsa qalai bolar edi degen oilar joq emes. Kinonyń teatrdan bir ózgesheligi deimiz be, qiyndyǵy deimiz be, osynda jatyr. Teatrda ketken qateligińdi ekinshi qoiylymda túzetip alasyń, al kinoda taraldy, bitti, ketti.
– «Birjan sal» men «Qunanbaidy» tamashalaǵan kórermenderińiz «endi qandai syi jasaidy?» dep eleńdep júrgen bolar?
– Qazir bir nárseni aitý turmaq, oilaýdyń ózi qiyn bolyp ketti. Men úshin «Qunanbaidan» keiin barlyǵy taýsylyp ketkendei kórindi. Talasbekten aiyrylyp qalǵannan soń ba, qazir baǵyt, ne baǵdar joq. Ekinshi bir jaǵynan qarjylyq daǵdarysta turmyz. Bul seń kem degende 2018-2019 jyldardan ári qarai qozǵala bastaýy múmkin. Biraq oǵan deiin qarap otyrmaspyn. Oida alash kósemi Álihan, úsh júzdiń basyn qosqan Abylai handar bar. Biraq Tákeńdei tilge bai jazýshy kezikpeitin shyǵar.
– Túsirip jatqan kinolaryńyz ózine ketken qarjysyn aqtai ala ma?
– «Birjan sal» men «Qunanbaidy» qoiyp, «Kóshpendilerdiń» ózi aqtai alǵan joq. Aqtai almaidy ǵoi, qaidan aqtaidy, 35 million qarjy ketse. Onyń ústine elimizdegi kinoteatrlardyń túri belgili, qazaq kinolaryn kórsetýge oryndy surap ala almaisyń. Túgel jekemenshikte. Bir jaǵynan olardy da kinalai almaisyń. Bul tarapta úlken jumys isteý kerek. Kórshi memlekettermen sóilesý qajet. Biraq bul jaiynda bas aýyrtyp júrgen eshkim joq.
– Sizdi qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna orai qolǵa alǵan «Qazaq eli» degen kinoǵa túsip jatyr dep estidik. Kórermenderińiz sizdi kimniń beinesinde kóredi ol serialda?
– Meniń bilýimshe, 12 serialy kino bolyp shyqpaqshy. Naýryz aiynda alǵashqy serialdary berile bastaidy-aý deimin. Bul kinonyń rejisseri – Rústem Ábdirashov. Stsenariiin birneshe adam jazǵan, onyń ishinde Smaǵul Elýbai aǵamyz bar. Baiqaǵanym jaqsy bir sheshimmen túsirilip jatqan, eldiń kóńilinen shyǵatyn dúnie bolady-aý. Bul kinoda Ábilhaiyr Shaibanidiń beinesin somdaimyn. Árine, bul kinonyń tilin de Talasbektiń tilimen salystyrý qiyn. Túsirilim aqpan aiynyń ortasyna qarai aiaqtalýy kerek.
— Qazaqtyń uly merekesi – naýryz toiy kele jatyr. Osyǵan orai týǵan elińizge, jerińizge degen aq tilegińizdi tyńdasaq.
— Shyraily Shyǵysty meken etken ár oshaqtyń tútini tuzý ushyp, meshin jyl baq-bereke syilasyn. Jaratýshy ie qazaqty beibit kúnnen, toidan aiyrmasyn!
— Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan – Muratqan Kenjehanuly
