Foto: Brian Snyder / Reuters
AQSh-ta qarasha aiynyń basynda ótken prezident sailaýynda respýblikalyq Donald Tramp qarsylasy demokrat Kamala Harristi jeńip, 4 jyl úzilisten keiin saiasi postqa qaita oraldy. Tramp 312 delegattyń daýysyn jinasa, Harris 226-na ie boldy. AQSh-tyń Federaldy sailaý komissiiasynyń málimdeýinshe, Trampqa 74,6 million, Harriske 71 millionǵa jýyq adam qoldaý kórsetken.
Sailaýda jeńiske jetken Tramptyń saiasi jospary qandai jáne ol qoldaýshylaryna neni reformalaýǵa ýáde berdi? Keiingi tórt jylda kózdegen maqsattaryn júzege asyra ala ma? Osy jáne ózge de AQSh saiasatyndaǵy ózgeristerge sholý jasap kórsek.
Donald Tramp sailaýda sheshýshi ról atqarǵan qubylmaly shtattardyń bárinde jeńdi. 2020 jyly Baidenge ese jiberip alǵan Pensilvaniia, Michigan, Viskonsin jáne Arizona shtattarynda bul joly basymdyq tanytty.
Sarapshylar Harristiń jeńilisinde onyń jynysy men násili ǵana emes, sonymen qatar sailaýshylardyń úmitiniń aqtalmaýy da mańyzdy faktor bolǵanyn aitady. Kamala Harris vitse-prezident retinde halyqtyń senimine ie bolyp, Baidenniń bedelinen alystai almady. Ekonomikalyq qiyndyqtar kezinde Harris ózgerister engizetin kóshbasshy retinde kózge túse almady.
Baiden shildede sailaýdan bas tartqannan keiin, Kamala Harris Demokratiialyq partiianyń negizgi úmitkeri bolyp bekitilgen edi. Ol praimeriz kezeńinen ótpei, jarysqa kesh tústi. Dese de, az ýaqytta kóptiń qoldaýyn taýyp, áielder quqyǵyn qorǵaýdy, jumysshy tabynyń jaǵdaiyn jaqsartýdy, milliondaǵan amerikalyqtyń baspana máselesin sheshýdi basty maqsat etkenin alǵa tartty.
Ol prokýrorlyq tájiribesine súienip, Trampqa qarsy aiyptardy naqty dáleldermen negizdemek boldy. Degenmen, onyń komandasy Baidenniń “Tramp demokratiiaǵa qaýip tóndiredi” degen negizgi ustanymynan bas tartyp, orta taptyń ál-aýqatyn qorǵaý siiaqty kózqarasty alǵa shyǵardy. Biraq ýaqyt óte kele, Harris strategiiasyn ózgertip, Donald Tramptyń bilikke qaita kelý qaýipin basty taqyrypqa ainaldyrady. Ol burynǵy prezidentti “fashist” dep atap, onyń ritorikasynan sharshaǵan respýblikalyqtardy óz jaǵyna tartýǵa tyrysty.
“Kamala Harris bul sailaýda sátsizdikke ushyrady, sebebi ol naýqan kezinde bar kúshin Donald Trampqa qarsy synǵa baǵyttady”, – dedi respýblikalyq sarapshy Frenk Lýnts.
Qazir postta otyrǵan AQSh prezidenti men vitse-prezidentiniń ókilettigi 20 qańtarda aiaqtalady. Sol kúni jańa prezidentti saltanatty ulyqtaý rásimi ótedi. AQSh-tyń jańa vitse-prezidenti retinde Ogaio shtatynyń senatory Djei Di Vens sailanady. Vens saiasatqa deiin jazýshy jáne kásipker bolǵan.
Ol keiingi 8 jylda respýblikalyq partiianyń belsendi múshesi retinde tanyldy. Bastapqyda ol Tramptyń saiasatyn quptamai, ony ashyq synaǵan jas saiasatkerlerdiń biri boldy. Biraq keiin oiyn ózgertip, sailaý kúni Tramptyń jeńisin “tarihtaǵy eń úlken saiasi qaita oralý” dep sipattady.
Tramp biylǵy sailaýdaǵy sheshýshi 7 qubylmaly shtatta da basymdyq tanytty. Skrin: The New York Times
Sailaýda Tramp jeńiske jetkennen keiin oǵan qarsy qozǵalǵan isterdi tergeý toqtatylatyny belgili boldy. The Guardian basylymynyń jazýynsha, AQSh bas prokýratýrasynyń erejesine sáikes, Donald Tramp prezidenttik qyzmetin bastaǵannan keiin olar tergeýdi jalǵastyra almaidy. Al qazir tergelip jatqan ister kelesi jyldyń 20 qańtaryna deiin aiaqtalmaityny belgili bolyp otyr.
Dese de, jalpyulttyq sailaýǵa deiin Donald Tramp bir qylmystyq is boiynsha aiypty dep tanyldy. Is onyń biznes shyǵyndaryndaǵy zańsyz áreketterge qatysty bolǵan. Naqtyraq aitsaq, Tramptyń advokaty Maikl Koen prezidenttikke úmitkermen jynystyq qatynasqa túskenin aitqan Stormi Deniels esimdi azamatqa buny jariia etpeýi úshin 130 000 dollar tólegen.
Keiin Tramp advokatyna sol qarajatty jiberip, ony deklaratsiiada zań qyzmeti úshin dep kórsetedi. Niý-Iorktegi Manhetten soty Tramptyń bul áreketin zańsyz dep baǵalap, mamyr aiynda ony 34 keis boiynsha aiypty dep tanydy. Biraq qylmystyq iske qatysty jaza áli jariia etilmedi. Donald Tramp muny joqqa shyǵaryp, saiasi belsendiligi úshin qysym kórip jatqanyn aitqan.
Tramptyń ýádeleri
Eki jylǵa jalǵasqan saiasi naýqan kezinde Donald Tramp reformalar týraly kóp aitty. Ásirese, ol migratsiia, ekonomika, energetika jáne syrtqy saiasatqa qatysty usynystaryn kóbirek túsindirdi.
Onyń vitse-prezidenti Djei Di Venstiń sózinshe, Tramptyń Ýkraina boiynsha beibitshilik sharty bylai júzege asyrylady: Resei jaýlap alǵan jerlerin saqtap qalady, al qazirgi maidan syzyǵy boiynda demilitarizatsiialanǵan aimaq qurylyp, Ýkraina áskeri turǵydan kúsheitiledi. Vens bul sharttardyń maqsaty – bolashaqta Reseidiń kórshi elge taǵy basyp kirý áreketin boldyrmaý dep túsindiredi.
AQSh memlekettik departamentiniń burynǵy joǵary laýazymdy qyzmetkeri Viktoriia Nýlandtyń oiynsha, Venstiń jospary Pýtinniń soǵysty toqtatý úshin jasaǵan usynysyna uqsaidy.
“Bul negizinen, aqpan aiynda jasalǵan usynys. Nelikten? Sebebi bul Pýtinge keremet syilyq”, – dedi Nýland.
Tramp sheshýge ýáde etken máselelerdiń qatarynda migranttardy jappai deportatsiialaý bar. Sailaý naýqany kezinde ol AQSh prezidenti qyzmetine kirisken sátten bastap elde zańsyz migranttardy deportatsiialaý maqsatynda aýqymdy operatsiia bastaitynyn málimdedi.
Ol immigratsiialyq politsiia men federaldy quqyq qorǵaý organdarynyń arnaiy toptaryn zańsyz migranttardy ustap, elden shyǵarýǵa jumyldyrýdy josparlap otyr. Eger deportatsiialanǵan migrant elge taǵy zańsyz kirse, 10 jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrý jazasy qoldanylady. Bul sharalardy Tramp 1798 jylǵy “Sheteldik jaýlar týraly” zań negizinde júzege asyratynyn aitqan.
“Amerikalyqtar Tramp prezidenttik qyzmetke qaita oralǵan sátte onyń burynǵy saiasatyn qalpyna keltirip, álemdegi barlyq qylmystyq kontrabandisterdi tańdandyratyn jańa qatań sharalar engizetinin jáne eldegi federaldy ári memlekettik bilikti paidalana otyryp, AQSh tarihyndaǵy eń iri deportatsiialaý operatsiiasyn bastaitynyn kútýi kerek”, – dedi jyl basynda Tramp kampaniiasynyń baspasóz hatshysy Kerolin Livitt.
Demokratiialyqtar basym shtattardyń bas prokýrorlary Donald Tramptyń zańsyz immigranttardy deportatsiialaý josparyna tosqaýyl qoiý úshin birneshe sot shaǵymyn daiyndap jatyr. Olar Tramptyń Ulttyq gvardiiany óz maqsatyna paidalanýyna qarsy turýǵa daiyn ekenin málimdedi.
“Eger ol AQSh tarihyndaǵy eń aýqymdy deportatsiiany júzege asyrǵysy kelse, ol zańdy túrde elde júrgen adamdardy, tipti keibir amerikalyq azamattardy da nysanǵa alýǵa májbúr bolady”, – deidi Niý-Djersi shtatynyń bas prokýrory Metiý Platkin.
Qyrkúiekte ótken prezident debatynda Donald Tramp abortqa jalpyulttyq shekteý qoimaitynyn málimdegen. Dese de, ol buryn Aq úide bolǵan kezde usynǵan joǵary sýdialary 2022 jyly sodan 50 jyl buryn sheshimi shyqqan Roe v. Wade konstitýtsiialyq quqyqty joqqa shyǵardy. Iaǵni, joǵarǵy sot abortty konstitýtsiialyq quqyq sheńberinen shyǵaryp, másele boiynsha ár shtat ózi ereje shyǵarýǵa tiis dep sheshti.
Tramp abortqa qatysty keiingi tórt jylda neni ózgertýge tyrysatynyn týraly ashyq aitpai júr. Degenmen, sarapshylar ol taǵaiyndaityn azamattar federaldy deńgeide abort quqyǵyna jańa shekteýler bekitýi múmkin deidi.
Missýri shtatynda Donald Trampty qoldaityndar kóp bolǵanymen, azamattar abortqa qarsy zańdardyń kúshin joia aldy. Naqtyraq aitqanda, daýys berýshiler shtattaǵy abortqa arnalǵan qatań shekteýlerdi joiýǵa múmkindik beretin túzetýdi qoldady.
Derekkózi: BBC News
Al Arizona shtatynda 60%-dan astam adam 24 aptaǵa deiin abort jasaý quqyǵyn qorǵaýdy qarastyratyn túzetýdi qabyldady. Buǵan deiin shtattaǵy shekteý 15 aptaǵa deiin bolǵan. Floridada osyǵan uqsas usynysqa halyqtyń 57 paiyzy qarsy pikir tanytyp, qabyldanbady.
Sarapshylar biylǵy sailaýda ekonomika máseleleri basty nazarda boldy deidi. Mysaly, amerikalyq CBS arnasynyń málimdeýinshe, sailaýda eń sheshýshi ról atqarǵan Pensilvaniia shtatynda dástúrli túrde demokrattarǵa daýys bergen okrýgter biyl Trampty qoldaǵan. Sebebi olar tabysy azaiyp, infliatsiia ósip ketkenin alǵa tartady.
Foto: Joe Raedle/ Getty Images
Tramptyń jańa ákimshiligi
Tramp ereje boiynsha, óziniń vitse-prezidenti men 15 departament basshysyn jáne agenttikterge jetekshilik etetin azamattardy taǵaiyndaidy. Biraq usynylǵan kandidattar birden iske kirise almaidy. Olardy aldymen Kongress maquldaýy kerek. Sondai-aq, ol óz apparat basshysy men ondaǵy joǵary laýazymdy tulǵalardy taǵaiyndaidy.
Tramp sailaýda jeńgennen beri birqatar azamattardy usynyp úlgerdi. Mysaly, Florida shtatynyń senatory Marko Rýbiony memlekettik hatshy qyzmetine, Robert Kennedi kishini densaýlyq saqtaý departamentine, Pem Bondi esimdi óziniń burynǵy advokatyn bas prokýror etse, alpaýyt hedj fondty basqarǵan Skott Bessentti qarjy ministri bolatynyn málimdedi.
Odan bólek, ol qorǵanys, ishki qaýipsizdik, eńbek, tabiǵi resýrstardy qorǵaý, agromádeniet, kommertsiia, energetika, bilim berý departamentterine óz kandidattaryn usynyp úlgerdi.
2016 jylǵy prezident sailaýynda respýblikalyq partiiadan Trampqa sailaýda qarsylas bolǵan Marko Rýbio keiin onyń jaqtasyna ainaldy. Ol ásirese, Tramptyń syrtqy saiasattaǵy kózqarastaryn qoldaitynyn bildirgen. Sarapshylar sol úshin de Rýbio memlekettik hatshy qyzmetine usynyldy deidi.
Marko Rýbio qyzmetin bastasa aldymen Ýkraina máselesin sheshýge kirisetinin bildirgen. Ol soǵysty aiaqtaý úshin Pýtinniń jaqtaýshysy bolý mindetti emes degen.
Marko Rýbio Qytaiǵa qatysty qatań ustanymymen de kózge túsken. Ol AQSh-tyń shyǵystaǵy ekinshi ekonomikaǵa qatysty saiasatyn qaita qarastyrýdy alǵa tartady. Rýbio AQSh-tyń ekonomikalyq múddelerin qorǵaý keregin aityp, Qytaidyń áskeri jáne ekonomikalyq órleýine qatysty alańdaýshylyq bildirgen.
Donald Tramp kelesi jyly Siýzi Sammeral Ýails Aq úi apparatynyń basshysy qyzmetin atqaratynyn habarlady. Ýails Tramptyń sailaýaldy kampaniiasyn basqarǵan tájiribeli maman retinde tanylǵan.
“Siýzidiń AQSh tarihynda apparat basshysy bolatyn alǵashqy áiel atanýy – laiyqty qurmet. Onyń bul qyzmette elimizdi maqtan tutatyndai deńgeige jetkizetinine kúmánim joq”, – dedi Tramp.
Tramp bas prokýror qyzmetine Floridadan shyqqan respýblikadyq Mett Geitsti taǵaiyndaýdy josparlaǵan. Geits Tramptyń ashyq qoldaǵan ýltra-ońshyl saiasatker. Keiingi eki jylda onyń aty birneshe daýly máselelerge bailanysty ataldy. Geitstiń jeke ómiri men kásibi áreketterine qatysty tergeý protsesi júrgizilip, keibir Kongresstegi keibir respýblikalyq zań shyǵarýshylar onyń bas prokýrorlyqqa usynysyn qoldamaǵan.
Tramptyń aitýynsha, Geits ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge, shekaralardy nyǵaitýǵa, qylmystyq toptarmen kúresýge jáne ádilet júiesine degen halyqtyń senimin qaita qalpyna keltirýge basymdyq beredi.
Degenmen, Kongresstegi ókilder palatasynyń etika komiteti 2021 jyly bastalǵan kongressmen Mett Gettske qatysty tergeý týraly aqparat jariialady.
Tergeý jynystyq quqyq buzýshylyq, sybailas jemqorlyq, esirtki qoldaný, sailaý qarajatyna syilyqtar alý sekildi aiyptar taǵyldy. Komitet kýágerlerden jaýap alyp, qujattardy zerttep, shaqyrtýlar jiberdi. Keibir aiyptaýlar joqqa shyǵaryldy, al basqalary áli qaralyp jatyr.
Mett Geits Kongresstegi kei respýblikalyqtardyń maquldaýynan ótpegennen keiin bas prokýror usynysynan ózi ketti. Oǵan qarsy aiyptaýlar 2017 jyly bolǵan bir oqiǵaǵa negizdelgen. Kýáger áieldiń aitýynsha, ol Gettspen bir keshke qatysyp, sol ýaqytta kongressmen jasóspirimmen jynystyq qatynasqa túskenin kórgen. Áieldiń advokaty keiin taǵy bir kýágerdiń Geitske bul áreketi úshin aqsha tólegenin málimdedi.
Tramp keiin Pem Bondi esimdi óziniń Floridadaǵy burynǵy advokatyn bas prokýror qyzmetine usyndy. Quqyq qorǵaý salasynda úlken tájiribesi bar Bondi buǵan deiin Florida shtatynyń bas prokýrory boldy. 59 jastaǵy zańger Tramptyń senimdi seriktesi jáne Senattaǵy birinshi impichment protsesinde ony qorǵaýshysy bolǵan edi.
Amerikalyq qoǵamda kóp talqyǵa túsken taǵy bir Tramptyń usynysy Fox News telearnasynyń tanymal júrgizýshisi Pit Hegset boldy. Tramp ony qorǵanys ministrligin basqarýǵa usyndy. Ol Ulttyq gvardiiada qyzmet etip, Aýǵanstanda áskeri qyzmette bolǵany bolmasa, odan ózge áskeri laýazymda qyzmet etpegen.
Kei sarapshylar Hegsettiń biýrokratiialyq elemenetteri kóp qorǵanys ministrligin basqarýǵa shamasy keletinine kúmánmen qaraidy. Amerikalyq basylymdar Tramptyń bul usynysyna Pentagondaǵy joǵary shendi generaldar da ań-tań bolǵanyn jazdy. Jyldyq biýdjeti 900 milliard dollardy quraityn memlekettik organdy Hegset basqarý ne basqarmaýy Kongresstegi jiynnan keiin belgili bolady.
Vaktsinalarǵa qatysty kúmánimen tanymal kishi Robert F.Kennedi Densaýlyq saqtaý jáne áleýemttik qyzmetter ministri bolýy múmkin. Bul ministrlik densaýlyq saqtaý salasyndaǵy mańyzdy mekemelerdi, sonyń ishinde aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyqtaryn, tamaq jáne dári-dármek basqarmasyn, sondai-aq Medicare jáne Medicaid qyzmetterin basqarýǵa jaýapty.
“Biz birge sybailas jemqorlyqty joiamyz, ónerkásin pen úkimet arasyndaǵy ainalmaly esikti toqtatamyz jáne bizdiń meditsinalyq mekemelerimizdi ǵylymi derekterge negizdelgen altyn standartqa súiengen bai dástúrine qaitaramyz”, – dep jazady ol X paraqshasynda.
Robert F.Kennedi vaktsinatsiiaǵa qarsy belsendi retinde tanymal boldy jáne amerikalyq qoǵamda tanymal bolǵan áigili “Balalar densaýlyǵyn qorǵaý” antivakserlik uiymyn qurdy. Uiym kommertsiialyq emes uiym vaktsinatsiiaǵa jáne basqa da qoǵamdyq densaýlyq sharalaryna, sýdy ftorlaýǵa qarsy naýqandar júrgizdi. Meditsina salasynyń mamandary Kennedi kandidatýrasynyń densaýlyq saqtaý salasynda aqparattyq burmalaýshylyqtyń artýyna sebep bolýy múmkin dep alańdaidy. Kennedi balalarǵa arnalǵan vaktsinalardyń aýtizmge sebep bolady dep málimdegen, biraq bul pikir zertteýlermen jáne keiingi joǵary sapaly ǵylymi jumystarmen teriske shyǵarylǵan.
Donald Tramp milliarder Ilon Mask pen prezidenttikke burynǵy kandidat jáne onyń odaqtasy Vivek Ramasvami jańa qurylymnyń basshylary dep jariialady. Qurylym “Úkimettiń tiimdiligin arttyrý departamenti” dep atalady. Tramptyń sózinshe, bul ekeýi memlekettik apparatty jeńildetý, artyq erejeler men shyǵyndardy qysqartý jáne federaldy agenttikterdi qaita qurylymdaý boiynsha jumys isteýge kirisedi. Tramp jańa departamenttiń qarjylandyrylýy týraly aqparat bermedi.
Kollaj: ABC News
Mask X paraqshasynda jańa departamenttiń basty qaǵidasy – qoǵam aldyndaǵy ashyqtyq ekenin aitty.
“Úkimettiń tiimdiligin arttyrý departamenti óz qyzmetin tolyq ashyqtyqpen qamtamasyz etip, barlyq áreketterin ǵalamtorǵa jariialap otyrady. Eger halyq biz mańyzdy nárseni qysqartyp nemese kerisinshe, qajetsiz shyǵyndardy azaitpai jatyrmyz dep eseptese, bizge bul týraly habarlasa jetkilikti”, – dep jazdy ol.
Qazirgi ýaqytta Mask X, Tesla jáne SpaceX jáne ózge birneshe kompaniiaǵa ielik etedi. Onyń jańa laýazymy memlekettik qyzmetker mártebesin qajet etpeidi, bul oǵan óz biznes-imperiiasynan bas tartpaýǵa múmkindik beredi.
Aýqatty kásipkerlerdiń memlekettik qyzmetke taǵaiyndalýyn synaǵan saiasatkerler de boldy. Demokrattar munda múddeler qaqtyǵysy bolýy múmkin deidi. Sebebi Mask basqaratyn kompaniialarǵa atqarýshy bilik tarapynan birqatar tekserý jumystary men tergeý amaldary júzege asyrylyp jatyr. Eger Mask sol memlekettik institýttardyń ústinen baqylaý júrgizetin bilikti iemdense, ol bul kúshin óz múddesine de paidalanbaýyna eshkim kepildik bere almaidy, deidi synshylar.
2025 jyly prezidenttik qyzmetine kirisetin Donald Tramp federaldy biýdjettegi 2 trillion dollarlyq tapshylyqpen betpe-bet keledi. Shekten tys shyǵyndardyń infliatsiiaǵa áserin eskere otyryp, Tramp ákimshiligi biýdjetti qysqartý joldaryn izdeýge májbúr. Alaida Tramptyń salyqtardy azaitý jáne áskeri shyǵyndardy arttyrý jospary bul mindetti odan ári qiyndatady.
Tramp Qytaimen básekelestikti “álemdik tártipti ózgertetin jarys” dep sipattaidy. Onyń sózinshe, energiianyń qoljetimdiligi AQSh-tyń jasandy intellekt salasyndaǵy jetistiginiń negizgi faktory bolmaq. Sonymen qatar, Tramp pen Kremnii alqabynyń tehnologiialyq kompaniialarymen qarym-qatynasy shielenesip tur. Ol bul kompaniialardy konservatorlarǵa qarsy kózqarasy úshin synǵa alady. Degenmen, Tramp AQSh-tyń tehnologiia salasyndaǵy kóshbasshylyǵyn saqtap qalýǵa nietti.
Lýiza Aliasqarova
