فوتو: Brian Snyder / Reuters
اقش-تا قاراشا ايىنىڭ باسىندا ٶتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىندا رەسپۋبليكالىق دونالد ترامپ قارسىلاسى دەموكرات كامالا حارريستٸ جەڭٸپ, 4 جىل ٷزٸلٸستەن كەيٸن ساياسي پوستقا قايتا ورالدى. ترامپ 312 دەلەگاتتىڭ داۋىسىن جيناسا, حارريس 226-نا يە بولدى. اقش-تىڭ فەدەرالدى سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ مەلٸمدەۋٸنشە, ترامپقا 74,6 ميلليون, حارريسكە 71 ميلليونعا جۋىق ادام قولداۋ كٶرسەتكەن.
سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتكەن ترامپتىڭ ساياسي جوسپارى قانداي جەنە ول قولداۋشىلارىنا نەنٸ رەفورمالاۋعا ۋەدە بەردٸ? كەيٸنگٸ تٶرت جىلدا كٶزدەگەن ماقساتتارىن جٷزەگە اسىرا الا ما? وسى جەنە ٶزگە دە اقش ساياساتىنداعى ٶزگەرٸستەرگە شولۋ جاساپ كٶرسەك.
دونالد ترامپ سايلاۋدا شەشۋشٸ رٶل اتقارعان قۇبىلمالى شتاتتاردىڭ بەرٸندە جەڭدٸ. 2020 جىلى بايدەنگە ەسە جٸبەرٸپ العان پەنسيلۆانييا, ميچيگان, ۆيسكونسين جەنە اريزونا شتاتتارىندا بۇل جولى باسىمدىق تانىتتى.
ساراپشىلار حارريستٸڭ جەڭٸلٸسٸندە ونىڭ جىنىسى مەن نەسٸلٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار سايلاۋشىلاردىڭ ٷمٸتٸنٸڭ اقتالماۋى دا ماڭىزدى فاكتور بولعانىن ايتادى. كامالا حارريس ۆيتسە-پرەزيدەنت رەتٸندە حالىقتىڭ سەنٸمٸنە يە بولىپ, بايدەننٸڭ بەدەلٸنەن الىستاي المادى. ەكونوميكالىق قيىندىقتار كەزٸندە حارريس ٶزگەرٸستەر ەنگٸزەتٸن كٶشباسشى رەتٸندە كٶزگە تٷسە المادى.
بايدەن شٸلدەدە سايلاۋدان باس تارتقاننان كەيٸن, كامالا حارريس دەموكراتييالىق پارتييانىڭ نەگٸزگٸ ٷمٸتكەرٸ بولىپ بەكٸتٸلگەن ەدٸ. ول پرايمەريز كەزەڭٸنەن ٶتپەي, جارىسقا كەش تٷستٸ. دەسە دە, از ۋاقىتتا كٶپتٸڭ قولداۋىن تاۋىپ, ەيەلدەر قۇقىعىن قورعاۋدى, جۇمىسشى تابىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدى, ميلليونداعان امەريكالىقتىڭ باسپانا مەسەلەسٸن شەشۋدٸ باستى ماقسات ەتكەنٸن العا تارتتى.
ول پروكۋرورلىق تەجٸريبەسٸنە سٷيەنٸپ, ترامپقا قارسى ايىپتاردى ناقتى دەلەلدەرمەن نەگٸزدەمەك بولدى. دەگەنمەن, ونىڭ كومانداسى بايدەننٸڭ “ترامپ دەموكراتيياعا قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ” دەگەن نەگٸزگٸ ۇستانىمىنان باس تارتىپ, ورتا تاپتىڭ ەل-اۋقاتىن قورعاۋ سيياقتى كٶزقاراستى العا شىعاردى. بٸراق ۋاقىت ٶتە كەلە, حارريس ستراتەگيياسىن ٶزگەرتٸپ, دونالد ترامپتىڭ بيلٸككە قايتا كەلۋ قاۋٸپٸن باستى تاقىرىپقا اينالدىرادى. ول بۇرىنعى پرەزيدەنتتٸ “فاشيست” دەپ اتاپ, ونىڭ ريتوريكاسىنان شارشاعان رەسپۋبليكالىقتاردى ٶز جاعىنا تارتۋعا تىرىستى.
“كامالا حارريس بۇل سايلاۋدا سەتسٸزدٸككە ۇشىرادى, سەبەبٸ ول ناۋقان كەزٸندە بار كٷشٸن دونالد ترامپقا قارسى سىنعا باعىتتادى”, – دەدٸ رەسپۋبليكالىق ساراپشى فرەنك لۋنتس.
قازٸر پوستتا وتىرعان اقش پرەزيدەنتٸ مەن ۆيتسە-پرەزيدەنتٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸ 20 قاڭتاردا اياقتالادى. سول كٷنٸ جاڭا پرەزيدەنتتٸ سالتاناتتى ۇلىقتاۋ رەسٸمٸ ٶتەدٸ. اقش-تىڭ جاڭا ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ رەتٸندە وگايو شتاتىنىڭ سەناتورى دجەي دي ۆەنس سايلانادى. ۆەنس ساياساتقا دەيٸن جازۋشى جەنە كەسٸپكەر بولعان.
ول كەيٸنگٸ 8 جىلدا رەسپۋبليكالىق پارتييانىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ رەتٸندە تانىلدى. باستاپقىدا ول ترامپتىڭ ساياساتىن قۇپتاماي, ونى اشىق سىناعان جاس ساياساتكەرلەردٸڭ بٸرٸ بولدى. بٸراق كەيٸن ويىن ٶزگەرتٸپ, سايلاۋ كٷنٸ ترامپتىڭ جەڭٸسٸن “تاريحتاعى ەڭ ٷلكەن ساياسي قايتا ورالۋ” دەپ سيپاتتادى.
ترامپ بيىلعى سايلاۋداعى شەشۋشٸ 7 قۇبىلمالى شتاتتا دا باسىمدىق تانىتتى. سكرين: The New York Times
سايلاۋدا ترامپ جەڭٸسكە جەتكەننەن كەيٸن وعان قارسى قوزعالعان ٸستەردٸ تەرگەۋ توقتاتىلاتىنى بەلگٸلٸ بولدى. The Guardian باسىلىمىنىڭ جازۋىنشا, اقش باس پروكۋراتۋراسىنىڭ ەرەجەسٸنە سەيكەس, دونالد ترامپ پرەزيدەنتتٸك قىزمەتٸن باستاعاننان كەيٸن ولار تەرگەۋدٸ جالعاستىرا المايدى. ال قازٸر تەرگەلٸپ جاتقان ٸستەر كەلەسٸ جىلدىڭ 20 قاڭتارىنا دەيٸن اياقتالمايتىنى بەلگٸلٸ بولىپ وتىر.
دەسە دە, جالپىۇلتتىق سايلاۋعا دەيٸن دونالد ترامپ بٸر قىلمىستىق ٸس بويىنشا ايىپتى دەپ تانىلدى. ٸس ونىڭ بيزنەس شىعىندارىنداعى زاڭسىز ەرەكەتتەرگە قاتىستى بولعان. ناقتىراق ايتساق, ترامپتىڭ ادۆوكاتى مايكل كوەن پرەزيدەنتتٸككە ٷمٸتكەرمەن جىنىستىق قاتىناسقا تٷسكەنٸن ايتقان ستورمي دەنيەلس ەسٸمدٸ ازاماتقا بۇنى جارييا ەتپەۋٸ ٷشٸن 130 000 دوللار تٶلەگەن.
كەيٸن ترامپ ادۆوكاتىنا سول قاراجاتتى جٸبەرٸپ, ونى دەكلاراتسييادا زاڭ قىزمەتٸ ٷشٸن دەپ كٶرسەتەدٸ. نيۋ-يوركتەگٸ مانحەتتەن سوتى ترامپتىڭ بۇل ەرەكەتٸن زاڭسىز دەپ باعالاپ, مامىر ايىندا ونى 34 كەيس بويىنشا ايىپتى دەپ تانىدى. بٸراق قىلمىستىق ٸسكە قاتىستى جازا ەلٸ جارييا ەتٸلمەدٸ. دونالد ترامپ مۇنى جوققا شىعارىپ, ساياسي بەلسەندٸلٸگٸ ٷشٸن قىسىم كٶرٸپ جاتقانىن ايتقان.
ترامپتىڭ ۋەدەلەرٸ
ەكٸ جىلعا جالعاسقان ساياسي ناۋقان كەزٸندە دونالد ترامپ رەفورمالار تۋرالى كٶپ ايتتى. ەسٸرەسە, ول ميگراتسييا, ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا جەنە سىرتقى ساياساتقا قاتىستى ۇسىنىستارىن كٶبٸرەك تٷسٸندٸردٸ.
ونىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ دجەي دي ۆەنستٸڭ سٶزٸنشە, ترامپتىڭ ۋكراينا بويىنشا بەيبٸتشٸلٸك شارتى بىلاي جٷزەگە اسىرىلادى: رەسەي جاۋلاپ العان جەرلەرٸن ساقتاپ قالادى, ال قازٸرگٸ مايدان سىزىعى بويىندا دەميليتاريزاتسييالانعان ايماق قۇرىلىپ, ۋكراينا ەسكەري تۇرعىدان كٷشەيتٸلەدٸ. ۆەنس بۇل شارتتاردىڭ ماقساتى – بولاشاقتا رەسەيدٸڭ كٶرشٸ ەلگە تاعى باسىپ كٸرۋ ەرەكەتٸن بولدىرماۋ دەپ تٷسٸندٸرەدٸ.
اقش مەملەكەتتٸك دەپارتامەنتٸنٸڭ بۇرىنعى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكەرٸ ۆيكتورييا نۋلاندتىڭ ويىنشا, ۆەنستٸڭ جوسپارى پۋتيننٸڭ سوعىستى توقتاتۋ ٷشٸن جاساعان ۇسىنىسىنا ۇقسايدى.
“بۇل نەگٸزٸنەن, اقپان ايىندا جاسالعان ۇسىنىس. نەلٸكتەن? سەبەبٸ بۇل پۋتينگە كەرەمەت سىيلىق”, – دەدٸ نۋلاند.
ترامپ شەشۋگە ۋەدە ەتكەن مەسەلەلەردٸڭ قاتارىندا ميگرانتتاردى جاپپاي دەپورتاتسييالاۋ بار. سايلاۋ ناۋقانى كەزٸندە ول اقش پرەزيدەنتٸ قىزمەتٸنە كٸرٸسكەن سەتتەن باستاپ ەلدە زاڭسىز ميگرانتتاردى دەپورتاتسييالاۋ ماقساتىندا اۋقىمدى وپەراتسييا باستايتىنىن مەلٸمدەدٸ.
ول يمميگراتسييالىق پوليتسييا مەن فەدەرالدى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارنايى توپتارىن زاڭسىز ميگرانتتاردى ۇستاپ, ەلدەن شىعارۋعا جۇمىلدىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ەگەر دەپورتاتسييالانعان ميگرانت ەلگە تاعى زاڭسىز كٸرسە, 10 جىلعا دەيٸن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قولدانىلادى. بۇل شارالاردى ترامپ 1798 جىلعى “شەتەلدٸك جاۋلار تۋرالى” زاڭ نەگٸزٸندە جٷزەگە اسىراتىنىن ايتقان.
“امەريكالىقتار ترامپ پرەزيدەنتتٸك قىزمەتكە قايتا ورالعان سەتتە ونىڭ بۇرىنعى ساياساتىن قالپىنا كەلتٸرٸپ, ەلەمدەگٸ بارلىق قىلمىستىق كونترابانديستەردٸ تاڭداندىراتىن جاڭا قاتاڭ شارالار ەنگٸزەتٸنٸن جەنە ەلدەگٸ فەدەرالدى ەرٸ مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸ پايدالانا وتىرىپ, اقش تاريحىنداعى ەڭ ٸرٸ دەپورتاتسييالاۋ وپەراتسيياسىن باستايتىنىن كٷتۋٸ كەرەك”, – دەدٸ جىل باسىندا ترامپ كامپانيياسىنىڭ باسپاسٶز حاتشىسى كەرولين ليۆيتت.
دەموكراتييالىقتار باسىم شتاتتاردىڭ باس پروكۋرورلارى دونالد ترامپتىڭ زاڭسىز يمميگرانتتاردى دەپورتاتسييالاۋ جوسپارىنا توسقاۋىل قويۋ ٷشٸن بٸرنەشە سوت شاعىمىن دايىنداپ جاتىر. ولار ترامپتىڭ ۇلتتىق گۆاردييانى ٶز ماقساتىنا پايدالانۋىنا قارسى تۇرۋعا دايىن ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ.
“ەگەر ول اقش تاريحىنداعى ەڭ اۋقىمدى دەپورتاتسييانى جٷزەگە اسىرعىسى كەلسە, ول زاڭدى تٷردە ەلدە جٷرگەن ادامداردى, تٸپتٸ كەيبٸر امەريكالىق ازاماتتاردى دا نىسانعا الۋعا مەجبٷر بولادى”, – دەيدٸ نيۋ-دجەرسي شتاتىنىڭ باس پروكۋرورى مەتيۋ پلاتكين.
قىركٷيەكتە ٶتكەن پرەزيدەنت دەباتىندا دونالد ترامپ ابورتقا جالپىۇلتتىق شەكتەۋ قويمايتىنىن مەلٸمدەگەن. دەسە دە, ول بۇرىن اق ٷيدە بولعان كەزدە ۇسىنعان جوعارى سۋديالارى 2022 جىلى سودان 50 جىل بۇرىن شەشٸمٸ شىققان Roe v. Wade كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتى جوققا شىعاردى. ياعني, جوعارعى سوت ابورتتى كونستيتۋتسييالىق قۇقىق شەڭبەرٸنەن شىعارىپ, مەسەلە بويىنشا ەر شتات ٶزٸ ەرەجە شىعارۋعا تيٸس دەپ شەشتٸ.
ترامپ ابورتقا قاتىستى كەيٸنگٸ تٶرت جىلدا نەنٸ ٶزگەرتۋگە تىرىساتىنىن تۋرالى اشىق ايتپاي جٷر. دەگەنمەن, ساراپشىلار ول تاعايىندايتىن ازاماتتار فەدەرالدى دەڭگەيدە ابورت قۇقىعىنا جاڭا شەكتەۋلەر بەكٸتۋٸ مٷمكٸن دەيدٸ.
ميسسۋري شتاتىندا دونالد ترامپتى قولدايتىندار كٶپ بولعانىمەن, ازاماتتار ابورتقا قارسى زاڭداردىڭ كٷشٸن جويا الدى. ناقتىراق ايتقاندا, داۋىس بەرۋشٸلەر شتاتتاعى ابورتقا ارنالعان قاتاڭ شەكتەۋلەردٸ جويۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تٷزەتۋدٸ قولدادى.
دەرەككٶزٸ: BBC News
ال اريزونا شتاتىندا 60%-دان استام ادام 24 اپتاعا دەيٸن ابورت جاساۋ قۇقىعىن قورعاۋدى قاراستىراتىن تٷزەتۋدٸ قابىلدادى. بۇعان دەيٸن شتاتتاعى شەكتەۋ 15 اپتاعا دەيٸن بولعان. فلوريدادا وسىعان ۇقساس ۇسىنىسقا حالىقتىڭ 57 پايىزى قارسى پٸكٸر تانىتىپ, قابىلدانبادى.
ساراپشىلار بيىلعى سايلاۋدا ەكونوميكا مەسەلەلەرٸ باستى نازاردا بولدى دەيدٸ. مىسالى, امەريكالىق CBS ارناسىنىڭ مەلٸمدەۋٸنشە, سايلاۋدا ەڭ شەشۋشٸ رٶل اتقارعان پەنسيلۆانييا شتاتىندا دەستٷرلٸ تٷردە دەموكراتتارعا داۋىس بەرگەن وكرۋگتەر بيىل ترامپتى قولداعان. سەبەبٸ ولار تابىسى ازايىپ, ينفلياتسييا ٶسٸپ كەتكەنٸن العا تارتادى.
فوتو: Joe Raedle/ Getty Images
ترامپتىڭ جاڭا ەكٸمشٸلٸگٸ
ترامپ ەرەجە بويىنشا, ٶزٸنٸڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ مەن 15 دەپارتامەنت باسشىسىن جەنە اگەنتتٸكتەرگە جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن ازاماتتاردى تاعايىندايدى. بٸراق ۇسىنىلعان كانديداتتار بٸردەن ٸسكە كٸرٸسە المايدى. ولاردى الدىمەن كونگرەسس ماقۇلداۋى كەرەك. سونداي-اق, ول ٶز اپپارات باسشىسى مەن ونداعى جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردى تاعايىندايدى.
ترامپ سايلاۋدا جەڭگەننەن بەرٸ بٸرقاتار ازاماتتاردى ۇسىنىپ ٷلگەردٸ. مىسالى, فلوريدا شتاتىنىڭ سەناتورى ماركو رۋبيونى مەملەكەتتٸك حاتشى قىزمەتٸنە, روبەرت كەننەدي كٸشٸنٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتٸنە, پەم بوندي ەسٸمدٸ ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى ادۆوكاتىن باس پروكۋرور ەتسە, الپاۋىت حەدج فوندتى باسقارعان سكوتت بەسسەنتتٸ قارجى مينيسترٸ بولاتىنىن مەلٸمدەدٸ.
ودان بٶلەك, ول قورعانىس, ٸشكٸ قاۋٸپسٸزدٸك, ەڭبەك, تابيعي رەسۋرستاردى قورعاۋ, اگرومەدەنيەت, كوممەرتسييا, ەنەرگەتيكا, بٸلٸم بەرۋ دەپارتامەنتتەرٸنە ٶز كانديداتتارىن ۇسىنىپ ٷلگەردٸ.
2016 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋىندا رەسپۋبليكالىق پارتييادان ترامپقا سايلاۋدا قارسىلاس بولعان ماركو رۋبيو كەيٸن ونىڭ جاقتاسىنا اينالدى. ول ەسٸرەسە, ترامپتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى كٶزقاراستارىن قولدايتىنىن بٸلدٸرگەن. ساراپشىلار سول ٷشٸن دە رۋبيو مەملەكەتتٸك حاتشى قىزمەتٸنە ۇسىنىلدى دەيدٸ.
ماركو رۋبيو قىزمەتٸن باستاسا الدىمەن ۋكراينا مەسەلەسٸن شەشۋگە كٸرٸسەتٸنٸن بٸلدٸرگەن. ول سوعىستى اياقتاۋ ٷشٸن پۋتيننٸڭ جاقتاۋشىسى بولۋ مٸندەتتٸ ەمەس دەگەن.
ماركو رۋبيو قىتايعا قاتىستى قاتاڭ ۇستانىمىمەن دە كٶزگە تٷسكەن. ول اقش-تىڭ شىعىستاعى ەكٸنشٸ ەكونوميكاعا قاتىستى ساياساتىن قايتا قاراستىرۋدى العا تارتادى. رۋبيو اقش-تىڭ ەكونوميكالىق مٷددەلەرٸن قورعاۋ كەرەگٸن ايتىپ, قىتايدىڭ ەسكەري جەنە ەكونوميكالىق ٶرلەۋٸنە قاتىستى الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرگەن.
دونالد ترامپ كەلەسٸ جىلى سيۋزي ساممەرال ۋايلس اق ٷي اپپاراتىنىڭ باسشىسى قىزمەتٸن اتقاراتىنىن حابارلادى. ۋايلس ترامپتىڭ سايلاۋالدى كامپانيياسىن باسقارعان تەجٸريبەلٸ مامان رەتٸندە تانىلعان.
“سيۋزيدٸڭ اقش تاريحىندا اپپارات باسشىسى بولاتىن العاشقى ەيەل اتانۋى – لايىقتى قۇرمەت. ونىڭ بۇل قىزمەتتە ەلٸمٸزدٸ ماقتان تۇتاتىنداي دەڭگەيگە جەتكٸزەتٸنٸنە كٷمەنٸم جوق”, – دەدٸ ترامپ.
ترامپ باس پروكۋرور قىزمەتٸنە فلوريدادان شىققان رەسپۋبليكادىق مەتت گەيتستٸ تاعايىنداۋدى جوسپارلاعان. گەيتس ترامپتىڭ اشىق قولداعان ۋلترا-وڭشىل ساياساتكەر. كەيٸنگٸ ەكٸ جىلدا ونىڭ اتى بٸرنەشە داۋلى مەسەلەلەرگە بايلانىستى اتالدى. گەيتستٸڭ جەكە ٶمٸرٸ مەن كەسٸبي ەرەكەتتەرٸنە قاتىستى تەرگەۋ پروتسەسٸ جٷرگٸزٸلٸپ, كەيبٸر كونگرەسستەگٸ كەيبٸر رەسپۋبليكالىق زاڭ شىعارۋشىلار ونىڭ باس پروكۋرورلىققا ۇسىنىسىن قولداماعان.
ترامپتىڭ ايتۋىنشا, گەيتس ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە, شەكارالاردى نىعايتۋعا, قىلمىستىق توپتارمەن كٷرەسۋگە جەنە ەدٸلەت جٷيەسٸنە دەگەن حالىقتىڭ سەنٸمٸن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە باسىمدىق بەرەدٸ.
دەگەنمەن, كونگرەسستەگٸ ٶكٸلدەر پالاتاسىنىڭ ەتيكا كوميتەتٸ 2021 جىلى باستالعان كونگرەسسمەن مەتت گەتتسكە قاتىستى تەرگەۋ تۋرالى اقپارات جارييالادى.
تەرگەۋ جىنىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق, سىبايلاس جەمقورلىق, ەسٸرتكٸ قولدانۋ, سايلاۋ قاراجاتىنا سىيلىقتار الۋ سەكٸلدٸ ايىپتار تاعىلدى. كوميتەت كۋەگەرلەردەن جاۋاپ الىپ, قۇجاتتاردى زەرتتەپ, شاقىرتۋلار جٸبەردٸ. كەيبٸر ايىپتاۋلار جوققا شىعارىلدى, ال باسقالارى ەلٸ قارالىپ جاتىر.
مەتت گەيتس كونگرەسستەگٸ كەي رەسپۋبليكالىقتاردىڭ ماقۇلداۋىنان ٶتپەگەننەن كەيٸن باس پروكۋرور ۇسىنىسىنان ٶزٸ كەتتٸ. وعان قارسى ايىپتاۋلار 2017 جىلى بولعان بٸر وقيعاعا نەگٸزدەلگەن. كۋەگەر ەيەلدٸڭ ايتۋىنشا, ول گەتتسپەن بٸر كەشكە قاتىسىپ, سول ۋاقىتتا كونگرەسسمەن جاسٶسپٸرٸممەن جىنىستىق قاتىناسقا تٷسكەنٸن كٶرگەن. ەيەلدٸڭ ادۆوكاتى كەيٸن تاعى بٸر كۋەگەردٸڭ گەيتسكە بۇل ەرەكەتٸ ٷشٸن اقشا تٶلەگەنٸن مەلٸمدەدٸ.
ترامپ كەيٸن پەم بوندي ەسٸمدٸ ٶزٸنٸڭ فلوريداداعى بۇرىنعى ادۆوكاتىن باس پروكۋرور قىزمەتٸنە ۇسىندى. قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ٷلكەن تەجٸريبەسٸ بار بوندي بۇعان دەيٸن فلوريدا شتاتىنىڭ باس پروكۋرورى بولدى. 59 جاستاعى زاڭگەر ترامپتىڭ سەنٸمدٸ سەرٸكتەسٸ جەنە سەناتتاعى بٸرٸنشٸ يمپيچمەنت پروتسەسٸندە ونى قورعاۋشىسى بولعان ەدٸ.
امەريكالىق قوعامدا كٶپ تالقىعا تٷسكەن تاعى بٸر ترامپتىڭ ۇسىنىسى Fox News تەلەارناسىنىڭ تانىمال جٷرگٸزۋشٸسٸ پيت حەگسەت بولدى. ترامپ ونى قورعانىس مينيسترلٸگٸن باسقارۋعا ۇسىندى. ول ۇلتتىق گۆاردييادا قىزمەت ەتٸپ, اۋعانستاندا ەسكەري قىزمەتتە بولعانى بولماسا, ودان ٶزگە ەسكەري لاۋازىمدا قىزمەت ەتپەگەن.
كەي ساراپشىلار حەگسەتتٸڭ بيۋروكراتييالىق ەلەمەنەتتەرٸ كٶپ قورعانىس مينيسترلٸگٸن باسقارۋعا شاماسى كەلەتٸنٸنە كٷمەنمەن قارايدى. امەريكالىق باسىلىمدار ترامپتىڭ بۇل ۇسىنىسىنا پەنتاگونداعى جوعارى شەندٸ گەنەرالدار دا اڭ-تاڭ بولعانىن جازدى. جىلدىق بيۋدجەتٸ 900 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن مەملەكەتتٸك ورگاندى حەگسەت باسقارۋ نە باسقارماۋى كونگرەسستەگٸ جيىننان كەيٸن بەلگٸلٸ بولادى.
ۆاكتسينالارعا قاتىستى كٷمەنٸمەن تانىمال كٸشٸ روبەرت ف.كەننەدي دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋەمتتٸك قىزمەتتەر مينيسترٸ بولۋى مٷمكٸن. بۇل مينيسترلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ماڭىزدى مەكەمەلەردٸ, سونىڭ ٸشٸندە اۋرۋلاردى باقىلاۋ جەنە الدىن الۋ ورتالىقتارىن, تاماق جەنە دەرٸ-دەرمەك باسقارماسىن, سونداي-اق Medicare جەنە Medicaid قىزمەتتەرٸن باسقارۋعا جاۋاپتى.
“بٸز بٸرگە سىبايلاس جەمقورلىقتى جويامىز, ٶنەركەسٸن پەن ٷكٸمەت اراسىنداعى اينالمالى ەسٸكتٸ توقتاتامىز جەنە بٸزدٸڭ مەديتسينالىق مەكەمەلەرٸمٸزدٸ عىلىمي دەرەكتەرگە نەگٸزدەلگەن التىن ستاندارتقا سٷيەنگەن باي دەستٷرٸنە قايتارامىز”, – دەپ جازادى ول X پاراقشاسىندا.
روبەرت ف.كەننەدي ۆاكتسيناتسيياعا قارسى بەلسەندٸ رەتٸندە تانىمال بولدى جەنە امەريكالىق قوعامدا تانىمال بولعان ەيگٸلٸ “بالالار دەنساۋلىعىن قورعاۋ” انتيۆاكسەرلٸك ۇيىمىن قۇردى. ۇيىم كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىم ۆاكتسيناتسيياعا جەنە باسقا دا قوعامدىق دەنساۋلىق شارالارىنا, سۋدى فتورلاۋعا قارسى ناۋقاندار جٷرگٸزدٸ. مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى كەننەدي كانديداتۋراسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا اقپاراتتىق بۇرمالاۋشىلىقتىڭ ارتۋىنا سەبەپ بولۋى مٷمكٸن دەپ الاڭدايدى. كەننەدي بالالارعا ارنالعان ۆاكتسينالاردىڭ اۋتيزمگە سەبەپ بولادى دەپ مەلٸمدەگەن, بٸراق بۇل پٸكٸر زەرتتەۋلەرمەن جەنە كەيٸنگٸ جوعارى ساپالى عىلىمي جۇمىستارمەن تەرٸسكە شىعارىلعان.
دونالد ترامپ ميللياردەر يلون ماسك پەن پرەزيدەنتتٸككە بۇرىنعى كانديدات جەنە ونىڭ وداقتاسى ۆيۆەك راماسۆامي جاڭا قۇرىلىمنىڭ باسشىلارى دەپ جارييالادى. قۇرىلىم “ٷكٸمەتتٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ دەپارتامەنتٸ” دەپ اتالادى. ترامپتىڭ سٶزٸنشە, بۇل ەكەۋٸ مەملەكەتتٸك اپپاراتتى جەڭٸلدەتۋ, ارتىق ەرەجەلەر مەن شىعىنداردى قىسقارتۋ جەنە فەدەرالدى اگەنتتٸكتەردٸ قايتا قۇرىلىمداۋ بويىنشا جۇمىس ٸستەۋگە كٸرٸسەدٸ. ترامپ جاڭا دەپارتامەنتتٸڭ قارجىلاندىرىلۋى تۋرالى اقپارات بەرمەدٸ.
كوللاج: ABC News
ماسك X پاراقشاسىندا جاڭا دەپارتامەنتتٸڭ باستى قاعيداسى – قوعام الدىنداعى اشىقتىق ەكەنٸن ايتتى.
“ٷكٸمەتتٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ دەپارتامەنتٸ ٶز قىزمەتٸن تولىق اشىقتىقپەن قامتاماسىز ەتٸپ, بارلىق ەرەكەتتەرٸن عالامتورعا جارييالاپ وتىرادى. ەگەر حالىق بٸز ماڭىزدى نەرسەنٸ قىسقارتىپ نەمەسە كەرٸسٸنشە, قاجەتسٸز شىعىنداردى ازايتپاي جاتىرمىز دەپ ەسەپتەسە, بٸزگە بۇل تۋرالى حابارلاسا جەتكٸلٸكتٸ”, – دەپ جازدى ول.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ماسك X, Tesla جەنە SpaceX جەنە ٶزگە بٸرنەشە كومپانيياعا يەلٸك ەتەدٸ. ونىڭ جاڭا لاۋازىمى مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر مەرتەبەسٸن قاجەت ەتپەيدٸ, بۇل وعان ٶز بيزنەس-يمپەريياسىنان باس تارتپاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
اۋقاتتى كەسٸپكەرلەردٸڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتكە تاعايىندالۋىن سىناعان ساياساتكەرلەر دە بولدى. دەموكراتتار مۇندا مٷددەلەر قاقتىعىسى بولۋى مٷمكٸن دەيدٸ. سەبەبٸ ماسك باسقاراتىن كومپانييالارعا اتقارۋشى بيلٸك تاراپىنان بٸرقاتار تەكسەرۋ جۇمىستارى مەن تەرگەۋ امالدارى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ەگەر ماسك سول مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ ٷستٸنەن باقىلاۋ جٷرگٸزەتٸن بيلٸكتٸ يەمدەنسە, ول بۇل كٷشٸن ٶز مٷددەسٸنە دە پايدالانباۋىنا ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرە المايدى, دەيدٸ سىنشىلار.
2025 جىلى پرەزيدەنتتٸك قىزمەتٸنە كٸرٸسەتٸن دونالد ترامپ فەدەرالدى بيۋدجەتتەگٸ 2 تريلليون دوللارلىق تاپشىلىقپەن بەتپە-بەت كەلەدٸ. شەكتەن تىس شىعىنداردىڭ ينفلياتسيياعا ەسەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ترامپ ەكٸمشٸلٸگٸ بيۋدجەتتٸ قىسقارتۋ جولدارىن ٸزدەۋگە مەجبٷر. الايدا ترامپتىڭ سالىقتاردى ازايتۋ جەنە ەسكەري شىعىنداردى ارتتىرۋ جوسپارى بۇل مٸندەتتٸ ودان ەرٸ قيىنداتادى.
ترامپ قىتايمەن بەسەكەلەستٸكتٸ “ەلەمدٸك تەرتٸپتٸ ٶزگەرتەتٸن جارىس” دەپ سيپاتتايدى. ونىڭ سٶزٸنشە, ەنەرگييانىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ اقش-تىڭ جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى جەتٸستٸگٸنٸڭ نەگٸزگٸ فاكتورى بولماق. سونىمەن قاتار, ترامپ پەن كرەمنيي القابىنىڭ تەحنولوگييالىق كومپانييالارىمەن قارىم-قاتىناسى شيەلەنەسٸپ تۇر. ول بۇل كومپانييالاردى كونسەرۆاتورلارعا قارسى كٶزقاراسى ٷشٸن سىنعا الادى. دەگەنمەن, ترامپ اقش-تىڭ تەحنولوگييا سالاسىنداعى كٶشباسشىلىعىن ساقتاپ قالۋعا نيەتتٸ.
لۋيزا الياسقاروۆا
