Álemdi sharpyǵan jahandyq daǵdarystyń bir salasy «valiýta soǵysy» retinde de sipattalady. Shyndyǵynda dúnieniń qarjy júiesine ústemdik etip kelgen dollarǵa qarsy «soǵys» sońǵy birneshe jyl boiy kóptegen memlekettiń kún tártibinde tur. Valiýta sarapshylary dollardyń álemdik ústemdigin sonaý jyldary alǵash ret arab túbeginde aǵytylǵan munaidyń álemdik naryqqa shyǵýymen bailanystyrady. AQSh-tyń alpaýyt kompaniialary arab munaiyn álemdik naryqqa shyǵarý úshin onyń barrelin dollarmen satýdy usynypty-mys. Sodan bastap «kók qaǵazdyń» álemdi jaýlap alý missiiasy bastalǵan. Árine muny teriske shyǵara almaitynymyz da bar. Óitkeni munai áli kúnge dollarmen satylady. «Qara altyn» baǵasy quldyrasa, ulttyq valiýtadan da degbir ketetini sol, bir jaǵynan.
Jalpy, dollarsyzdandyrý - ekonomikaǵa dollardyń qatysýyn shektep, ulttyq valiýtaǵa basymdyq berý. Bul - Qazaqstan Úkimetiniń de, Ulttyq bankiniń de birneshe jyl boiy nysanaly túrde atqaryp kele jatqan jumysy. Árine, naryqtyń ashyqtyǵy, sheteldik investitsiia, halyqaralyq saýda máselesi bul jumysty qiyndata túsetini anyq. Degenmen sol suraq - Qazaqstandaǵy qarjy naryǵynyń negizgi retteýshisi bolyp tabylatyn Ulttyq bank ulttyq valiýta úshin ne istep jatyr? El ekonomikasyn «kók qaǵazdan» tazartyp, dollarǵa táýeldilikten qutyla alamyz ba? Onyń qandai joldary bar? Jaýap izdep kórelik.
«Teńge - dollar» degende Ulttyq banktiń eń birinshi atqaratyn sharýasy - dollarsyzdandyrý. Teńgedegi turaqtylyqtyń bir faktory, rettegish qural, sheteldik valiýtany el aýmaǵynda qoldanystan shyǵarý maqsatynda júrgiziletin sharalar, iaǵni, osy dedollarizatsiia. Al ekonomikany dollarsyzdandyrý úshin eń aldymen eldiń sanasyn dollarsyzdandyrý qajet. Jurt «teńgeniń tilinde» sóileýi kerek. Qarapaiym halyqtyń «teńge tilimen» sóileýi úshin eltutqalarynyń esep-qisaby teńgemen túgendelýi tiis. Muny Ulttyq banktiń tóraǵasy Daniiar Aqyshev eskertken edi. Memlekettik organdardyń málimdemeleri men aqparattarynda sheteldik valiýtadaǵy ekvivalentterdi paidalanýǵa tyiym salý týraly sóz qozǵaǵan. Olimpiada júldegerlerine beriletin aqshalai syilyqty da teńgemen belgileý kerektigin, bunyń sanadan dollardy shyǵarýǵa septigi zor ekenin aitqan-dy. Teńgege senim sonda artady. Biraq aitýyn aitty-aý, eleý, eskerý jaǵy "baiaǵy jartas" qalpy.
Endi atqarylǵan naqty isterge keleiik. Aýqymdy jospardyń alǵashqy satysy -teńgeniń qoldanystaǵy salmaǵyn arttyrý. Tapsyrma alǵan boida iske kirisken bankirler birden osydan bastady. Satylymǵa shyǵarǵan kez kelgen múlik (jer telimi, úi, páter, avtokólik) qunyn dollarmen kórsetýge, sheteldik valiýtamen nesie berýge tyiym salyndy. Teńgemen ashylǵan depozitterdiń paiyzdyq mólsherlemesin 9%-dan 14%-ǵa deiin kóterdi. Al sheteldik valiýtalarmen ashylǵan depozitterdiń paiyzdyq mólsherlemesi 4,5%-dan 2%-ǵa deiin tústi. Sebebi teńgemen saqtalatyn quraldardyń tabystylyǵy joǵary bolýy tiis. Sondai-aq ulttyq valiýtamen ashylǵan depozitterdegi kepildendiriletin soma mólsherin arttyrdy. Qazir memleket bank bankrottyqqa ushyraǵan jaǵdaida salymshylarǵa 5 mln teńgeden 10 mln teńgege deiingi somany qaitarady. Iaǵni, adamdarǵa kapitalyn sheteldik valiýtamen emes, tól teńgemen saqtaý tiimdi bolýy kerek. Osy sharalardyń nátijesinde teńgemen ashylǵan depozitter kólemi artty. Bul sózimizdi jaqynda bas bankir Daniiar Aqyshev dáiektedi. Biylǵy qańtar-aqpan ailarynda teńgemen saqtalatyn depozitterdiń jalpy kólemi 0,3 paiyzǵa ósip, sheteldik valiýtanyń depozitteri 11,5 paiyzǵa azaiǵan.
Budan bólek, teńgeni erkin ainalymǵa jibergennen keiin teńgemen depozit ashqan salymshylarǵa valiýta baǵamynyń aiyrmasyn óteý mehanizmi ázirlendi. Bul sanatqa ekinshi deńgeili bankterde 2015 jyldyń 18 tamyzyna deiin ashylǵan jáne shotta qalǵan somasy 1 mln teńgeden asatyn depozitter ilikti. Sharty boiynsha ár salymshy depozitti qaita resimdegennen keiin kemi bir jyl tiispei, bankte saqtaýǵa mindettelgen edi. Kúni búginge deiin atqarylǵan bar sharýanyń bas-aiaǵy osy. Bul ekonomikany «kók qaǵazdyń» qursaýynan shyǵarýǵa jetkilikti me? Buǵan biz emes kásibi sarapshy baǵa bersin.
Halyqaralyq Forex Club kompaniialar tobynyń sarapshysy Valerii Polhovskii: «Atqarylyp jatqan bul sharalardyń barlyǵy halyqtyń ulttyq valiýtaǵa degen senimin kúsheitý sharalary. Eger teńgege senim bolmasa, ekonomikany dollarsyzdandyrýdan túk shyqpaidy. Ekonomikalyq agentter senimdi, balama valiýta izdei bastaidy. Óitkeni kez kelgen ekonomikalyq júiege barlyq talap pen suranysqa jaýap bere alatyn valiýta kerek. Dollarsyzdandyrýmen kúresý úshin teńgege senimdi kúsheitý qajet. Buny qalai jasaý kerek? Eń qarapaiym tásili - infliatsiia. Ekonomikalyq júiedegi infliatsiia protsesi baqylaýda bolsa aqsha birligi óziniń barlyq fýnktsiiasyn atqara bastaidy. Ol qunnyń ólshemi, ainalym quraly, jinaqtaý quraly bolady. Ekonomikada infliatsiia joǵary bolǵanda aqsha bul rólderdi atqara almaidy. Sondyqtan birinshi infliatsiiamen kúresý kerek. Qazir Ulttyq bank teńgege basymdyq berip, ainalymdaǵy salmaǵyn arttyrý saiasatyna kóshkenin eskersek, bul dál osy máseleni sheshe alady. Eger retteýshi infliatsiiany rettep, tómen deńgeide ustai alatynyn kórsetse, birtindep teńgege degen senim kúsheiedi» - deidi.
Infliatsiia - azyq-túlik pen kórsetiletin qyzmetter qunynyń qymbattaýy. Iaǵni qymbatshylyq. Sol sebepti eldegi baǵany bir qalypta ustaý mańyzdy. Obaly neshik, Úkimettiń jaǵy talmai aityp jatatyny osy. Prezidenttiń ózi bul isti ákimderge qatań tapsyrǵan. Bul turǵyda atqarýshy bilik qam-qareketsiz emes. Kúsh salý arqyly jaǵdaidy ýshyǵýdan aman alyp qalyp otyr. Alaida ekonomikanyń jaǵdaiy uzyn arqan, keń tusaýǵa salyp, senimdi otyrýǵa múmkindik bermeidi. Infliatsiianyń qateri tóngen saiyn tótep beretindei senimdi otyrý úshin ishki naryqtyń qajettiligin tolyqtai ózimiz óteýimiz qajet. Azyq-túlik pen turmysqa qajetti taýarlardan bastap otandyq ónimniń úlesin arttyrý - ishki infliatsiiany baqylaýda ustaýdyń eń birinshi tetigi. Kóp aqsap jatqanymyzben, bizde buǵan múmkindik jetkilikti. Sonymen salystyrar bolsaq, sońǵy jyldary Qazaqstandaǵy infliatsiia deńgeii baiaý ósken. Kestege kóz júgirtińiz:
Infliatsiia deńgeii
Sońǵy 18 jyldan bergi eń tómengi infliatsiia 2013 jyly tirkelipti. Dollardyń dúmpýi bolǵan 2015 jyly ájeptáýir ósken. Biylǵy qańtar-aqpanda 7,6 % quraǵan. Mamandar biyl jyldyq infliatsiia osy deńgeide saqtalyp, 8 paiyzdan aspaidy dep otyr.
Al dollarmen nesie bermeý siiaqty sharalar - ákimshilik sipattaǵy sharalar. Olar sózsiz kómektesedi. Óitkeni halyqtyń basqa, valiýtany qoldanýyna alǵysharttar osylai qalyptasady. Ákimshilik tyiym bolsa, alǵyshart qalyptaspaidy degen sóz. Demek qazir Qazaqstan ekonomikasyn dollarsyzdandyrýǵa barlyq múmkindik jasalǵan. Valiýta baǵamy erkin ainalymda, qatań nesielik saiasat júrgizilip jatyr. Eń bastysy, Úkimet Bas bankke erkindik berip, tizgindi ózine ustatty. Sarapshynyń sózine sensek, mundai múmkindik barda infliatsiiamen kúresti sátti júrgizýge bolady. Infliatsiiamen kúres jaqsy júrgizilse, dollarsyzdandyrý sharalary birtindep ózi-aq alǵa basady.
Bul búgingi tirlik. Bastaýyna keleiikshi. Bizdiń ekonomikamyzǵa nege dollar dendep enip alǵan? Sarapshynyń sózin eskerip, qalyptasqan jaǵdaidy saralai kele bir-aq jaýap taptyq. Valiýtalyq saiasat o bastan jaýapty júrgizilmegen. Ulttyq valiýtaǵa kóshken kezden-aq aqsha-nesie saiasatyna bekem bolǵanda búgingi saldar mundai bolmas edi. Valerii Polhovskii TMD-nyń barlyq elderi osy kúidi keship otyrǵanyn, burynǵy KSRO aýmaǵynda «kók qaǵazdyń» qaýpin alystan ańdap, valiýta saiasatyn jaýapty júrgizgen Resei men Pribaltika elderi ǵana ekenin aitady. Osynyń arqasynda Reseide ara-tura bolǵan turaqsyzdyq pen 1998 jylǵy defolt kezinde de rýblge degen senimge selkeý túsken joq, sharýa shatqaiaqtamady deidi.
Endi saldarmen kúresip otyrǵan bizdiń elge ne istemek kerek?
Ulttyq valiýtanyń salmaǵyn birtindep, jan-jaqty arttyra berý ǵana qalady. Sonda búginge deiin dollarsyzdandyrý aiasynda qolǵa alynǵan negizgi jumys infliatsiia men nesie saiasaty tóńireginde órbip otyr. Jurttyń sanasyn dollarsyzdandyrý da birtindep jasalýda. Bul árine derbes ekonomikalyq saiasat júrgizetin egemen el úshin azdyq etedi. Birqatar elder bolashaqta AQSh valiýtasyna bailanysty týyndaityn problemalardyń aldyn alýǵa tyrysyp jatyr. Máselen, Resei dollarlyq aktivterge salynatyn salymdy qysqartyp, altynǵa basymdyq berdi. Bul arada banktegi depozit qana emes, jinaqtaýshy mehanizmderdiń basqa tarmaqtary - qazynalyq qorlar, qundy qaǵazdar ulttyq valiýtamen quiylýy qajet. Bizde iri kompaniialar men memlekettik iri qorlar syrtqy saýdadaǵy kelisimder úshin de kapitaldy dollarmen saqtaýǵa májbúr. Buǵan Ulttyq bank qansha quralyn iske qossa da pármeni júrmeidi. Sebebi ishki saýdada teńgemen esep aiyryssaq ta, syrtqy sektordaǵy alys-beris «kók qaǵazben» jasalady. Demek ekonomikany dollardyń daýylynan tolyqtai qorǵaýǵa dármen joq degen sóz.
Osy oraida Elbasynyń ózi ekonomikany dollardyń yqpalynan shyǵarý úshin balama valiýta qajettigin aitqan bolatyn. Bázbireýler sonyń bir tetigi retinde Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa ortaq valiýta engizýdi usyndy. Sarapshymyz Valerii Polhovskii bolsa, bunyń ekiudai, asyǵýǵa bolmaityn másele ekenin aitady. Sebebi odaq elderinde shikizat eksportyna táýeldilik joǵary. Sol sebepti de ár memlekettiń óz valiýtasy bolǵany tiimdi. Jan qysylyp, muryn ushyna kelgende árkim óz valiýtasyn devalvatsiiaǵa ushyratyp, biýdjet shyǵynyn qysqartyp, áleýmettik shielenisterdiń aldyn alady. Al ortaq valiýta engizý úshin odaqqa múshe memleketterdiń básekege qabilettiligi bir-birine jeteqabyl bolýy kerek. Básekege qabilettiliginde aitarlyqtai aiyrmashylyq bolsa, álsiz eldiń salyq salý bazasy, biýdjet tabysy tómendeidi, qaryzdanady. Saldarynan ekonomikalyq-áleýmettik ahýal ýshyǵady. Buny kúni búgin Eýroodaq ta dáleldep otyr.
Aqbota Kúntýǵanqyzy, QazAqparat
