ەلەمدٸ شارپىعان جاھاندىق داعدارىستىڭ بٸر سالاسى «ۆاليۋتا سوعىسى» رەتٸندە دە سيپاتتالادى. شىندىعىندا دٷنيەنٸڭ قارجى جٷيەسٸنە ٷستەمدٸك ەتٸپ كەلگەن دوللارعا قارسى «سوعىس» سوڭعى بٸرنەشە جىل بويى كٶپتەگەن مەملەكەتتٸڭ كٷن تەرتٸبٸندە تۇر. ۆاليۋتا ساراپشىلارى دوللاردىڭ ەلەمدٸك ٷستەمدٸگٸن سوناۋ جىلدارى العاش رەت اراب تٷبەگٸندە اعىتىلعان مۇنايدىڭ ەلەمدٸك نارىققا شىعۋىمەن بايلانىستىرادى. اقش-تىڭ الپاۋىت كومپانييالارى اراب مۇنايىن ەلەمدٸك نارىققا شىعارۋ ٷشٸن ونىڭ باررەلٸن دوللارمەن ساتۋدى ۇسىنىپتى-مىس. سودان باستاپ «كٶك قاعازدىڭ» ەلەمدٸ جاۋلاپ الۋ ميسسيياسى باستالعان. ەرينە مۇنى تەرٸسكە شىعارا المايتىنىمىز دا بار. ٶيتكەنٸ مۇناي ەلٸ كٷنگە دوللارمەن ساتىلادى. «قارا التىن» باعاسى قۇلدىراسا, ۇلتتىق ۆاليۋتادان دا دەگبٸر كەتەتٸنٸ سول, بٸر جاعىنان.
جالپى, دوللارسىزداندىرۋ - ەكونوميكاعا دوللاردىڭ قاتىسۋىن شەكتەپ, ۇلتتىق ۆاليۋتاعا باسىمدىق بەرۋ. بۇل - قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ دە, ۇلتتىق بانكٸنٸڭ دە بٸرنەشە جىل بويى نىسانالى تٷردە اتقارىپ كەلە جاتقان جۇمىسى. ەرينە, نارىقتىڭ اشىقتىعى, شەتەلدٸك ينۆەستيتسييا, حالىقارالىق ساۋدا مەسەلەسٸ بۇل جۇمىستى قيىنداتا تٷسەتٸنٸ انىق. دەگەنمەن سول سۇراق - قازاقستانداعى قارجى نارىعىنىڭ نەگٸزگٸ رەتتەۋشٸسٸ بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق بانك ۇلتتىق ۆاليۋتا ٷشٸن نە ٸستەپ جاتىر? ەل ەكونوميكاسىن «كٶك قاعازدان» تازارتىپ, دوللارعا تەۋەلدٸلٸكتەن قۇتىلا الامىز با? ونىڭ قانداي جولدارى بار? جاۋاپ ٸزدەپ كٶرەلٸك.
«تەڭگە - دوللار» دەگەندە ۇلتتىق بانكتٸڭ ەڭ بٸرٸنشٸ اتقاراتىن شارۋاسى - دوللارسىزداندىرۋ. تەڭگەدەگٸ تۇراقتىلىقتىڭ بٸر فاكتورى, رەتتەگٸش قۇرال, شەتەلدٸك ۆاليۋتانى ەل اۋماعىندا قولدانىستان شىعارۋ ماقساتىندا جٷرگٸزٸلەتٸن شارالار, ياعني, وسى دەدوللاريزاتسييا. ال ەكونوميكانى دوللارسىزداندىرۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن ەلدٸڭ ساناسىن دوللارسىزداندىرۋ قاجەت. جۇرت «تەڭگەنٸڭ تٸلٸندە» سٶيلەۋٸ كەرەك. قاراپايىم حالىقتىڭ «تەڭگە تٸلٸمەن» سٶيلەۋٸ ٷشٸن ەلتۇتقالارىنىڭ ەسەپ-قيسابى تەڭگەمەن تٷگەندەلۋٸ تيٸس. مۇنى ۇلتتىق بانكتٸڭ تٶراعاسى دانييار اقىشەۆ ەسكەرتكەن ەدٸ. مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ مەلٸمدەمەلەرٸ مەن اقپاراتتارىندا شەتەلدٸك ۆاليۋتاداعى ەكۆيۆالەنتتەردٸ پايدالانۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى سٶز قوزعاعان. وليمپيادا جٷلدەگەرلەرٸنە بەرٸلەتٸن اقشالاي سىيلىقتى دا تەڭگەمەن بەلگٸلەۋ كەرەكتٸگٸن, بۇنىڭ سانادان دوللاردى شىعارۋعا سەپتٸگٸ زور ەكەنٸن ايتقان-دى. تەڭگەگە سەنٸم سوندا ارتادى. بٸراق ايتۋىن ايتتى-اۋ, ەلەۋ, ەسكەرۋ جاعى "باياعى جارتاس" قالپى.
ەندٸ اتقارىلعان ناقتى ٸستەرگە كەلەيٸك. اۋقىمدى جوسپاردىڭ العاشقى ساتىسى -تەڭگەنٸڭ قولدانىستاعى سالماعىن ارتتىرۋ. تاپسىرما العان بويدا ٸسكە كٸرٸسكەن بانكيرلەر بٸردەن وسىدان باستادى. ساتىلىمعا شىعارعان كەز كەلگەن مٷلٸك (جەر تەلٸمٸ, ٷي, پەتەر, اۆتوكٶلٸك) قۇنىن دوللارمەن كٶرسەتۋگە, شەتەلدٸك ۆاليۋتامەن نەسيە بەرۋگە تىيىم سالىندى. تەڭگەمەن اشىلعان دەپوزيتتەردٸڭ پايىزدىق مٶلشەرلەمەسٸن 9%-دان 14%-عا دەيٸن كٶتەردٸ. ال شەتەلدٸك ۆاليۋتالارمەن اشىلعان دەپوزيتتەردٸڭ پايىزدىق مٶلشەرلەمەسٸ 4,5%-دان 2%-عا دەيٸن تٷستٸ. سەبەبٸ تەڭگەمەن ساقتالاتىن قۇرالداردىڭ تابىستىلىعى جوعارى بولۋى تيٸس. سونداي-اق ۇلتتىق ۆاليۋتامەن اشىلعان دەپوزيتتەردەگٸ كەپٸلدەندٸرٸلەتٸن سوما مٶلشەرٸن ارتتىردى. قازٸر مەملەكەت بانك بانكروتتىققا ۇشىراعان جاعدايدا سالىمشىلارعا 5 ملن تەڭگەدەن 10 ملن تەڭگەگە دەيٸنگٸ سومانى قايتارادى. ياعني, ادامدارعا كاپيتالىن شەتەلدٸك ۆاليۋتامەن ەمەس, تٶل تەڭگەمەن ساقتاۋ تيٸمدٸ بولۋى كەرەك. وسى شارالاردىڭ نەتيجەسٸندە تەڭگەمەن اشىلعان دەپوزيتتەر كٶلەمٸ ارتتى. بۇل سٶزٸمٸزدٸ جاقىندا باس بانكير دانييار اقىشەۆ دەيەكتەدٸ. بيىلعى قاڭتار-اقپان ايلارىندا تەڭگەمەن ساقتالاتىن دەپوزيتتەردٸڭ جالپى كٶلەمٸ 0,3 پايىزعا ٶسٸپ, شەتەلدٸك ۆاليۋتانىڭ دەپوزيتتەرٸ 11,5 پايىزعا ازايعان.
بۇدان بٶلەك, تەڭگەنٸ ەركٸن اينالىمعا جٸبەرگەننەن كەيٸن تەڭگەمەن دەپوزيت اشقان سالىمشىلارعا ۆاليۋتا باعامىنىڭ ايىرماسىن ٶتەۋ مەحانيزمٸ ەزٸرلەندٸ. بۇل ساناتقا ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەردە 2015 جىلدىڭ 18 تامىزىنا دەيٸن اشىلعان جەنە شوتتا قالعان سوماسى 1 ملن تەڭگەدەن اساتىن دەپوزيتتەر ٸلٸكتٸ. شارتى بويىنشا ەر سالىمشى دەپوزيتتٸ قايتا رەسٸمدەگەننەن كەيٸن كەمٸ بٸر جىل تيٸسپەي, بانكتە ساقتاۋعا مٸندەتتەلگەن ەدٸ. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن اتقارىلعان بار شارۋانىڭ باس-اياعى وسى. بۇل ەكونوميكانى «كٶك قاعازدىڭ» قۇرساۋىنان شىعارۋعا جەتكٸلٸكتٸ مە? بۇعان بٸز ەمەس كەسٸبي ساراپشى باعا بەرسٸن.
حالىقارالىق Forex Club كومپانييالار توبىنىڭ ساراپشىسى ۆالەريي پولحوۆسكيي: «اتقارىلىپ جاتقان بۇل شارالاردىڭ بارلىعى حالىقتىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنٸمٸن كٷشەيتۋ شارالارى. ەگەر تەڭگەگە سەنٸم بولماسا, ەكونوميكانى دوللارسىزداندىرۋدان تٷك شىقپايدى. ەكونوميكالىق اگەنتتەر سەنٸمدٸ, بالاما ۆاليۋتا ٸزدەي باستايدى. ٶيتكەنٸ كەز كەلگەن ەكونوميكالىق جٷيەگە بارلىق تالاپ پەن سۇرانىسقا جاۋاپ بەرە الاتىن ۆاليۋتا كەرەك. دوللارسىزداندىرۋمەن كٷرەسۋ ٷشٸن تەڭگەگە سەنٸمدٸ كٷشەيتۋ قاجەت. بۇنى قالاي جاساۋ كەرەك? ەڭ قاراپايىم تەسٸلٸ - ينفلياتسييا. ەكونوميكالىق جٷيەدەگٸ ينفلياتسييا پروتسەسٸ باقىلاۋدا بولسا اقشا بٸرلٸگٸ ٶزٸنٸڭ بارلىق فۋنكتسيياسىن اتقارا باستايدى. ول قۇننىڭ ٶلشەمٸ, اينالىم قۇرالى, جيناقتاۋ قۇرالى بولادى. ەكونوميكادا ينفلياتسييا جوعارى بولعاندا اقشا بۇل رٶلدەردٸ اتقارا المايدى. سوندىقتان بٸرٸنشٸ ينفلياتسييامەن كٷرەسۋ كەرەك. قازٸر ۇلتتىق بانك تەڭگەگە باسىمدىق بەرٸپ, اينالىمداعى سالماعىن ارتتىرۋ ساياساتىنا كٶشكەنٸن ەسكەرسەك, بۇل دەل وسى مەسەلەنٸ شەشە الادى. ەگەر رەتتەۋشٸ ينفلياتسييانى رەتتەپ, تٶمەن دەڭگەيدە ۇستاي الاتىنىن كٶرسەتسە, بٸرتٸندەپ تەڭگەگە دەگەن سەنٸم كٷشەيەدٸ» - دەيدٸ.
ينفلياتسييا - ازىق-تٷلٸك پەن كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەر قۇنىنىڭ قىمباتتاۋى. ياعني قىمباتشىلىق. سول سەبەپتٸ ەلدەگٸ باعانى بٸر قالىپتا ۇستاۋ ماڭىزدى. وبالى نەشٸك, ٷكٸمەتتٸڭ جاعى تالماي ايتىپ جاتاتىنى وسى. پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ بۇل ٸستٸ ەكٸمدەرگە قاتاڭ تاپسىرعان. بۇل تۇرعىدا اتقارۋشى بيلٸك قام-قارەكەتسٸز ەمەس. كٷش سالۋ ارقىلى جاعدايدى ۋشىعۋدان امان الىپ قالىپ وتىر. الايدا ەكونوميكانىڭ جاعدايى ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا سالىپ, سەنٸمدٸ وتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. ينفلياتسييانىڭ قاتەرٸ تٶنگەن سايىن تٶتەپ بەرەتٸندەي سەنٸمدٸ وتىرۋ ٷشٸن ٸشكٸ نارىقتىڭ قاجەتتٸلٸگٸن تولىقتاي ٶزٸمٸز ٶتەۋٸمٸز قاجەت. ازىق-تٷلٸك پەن تۇرمىسقا قاجەتتٸ تاۋارلاردان باستاپ وتاندىق ٶنٸمنٸڭ ٷلەسٸن ارتتىرۋ - ٸشكٸ ينفلياتسييانى باقىلاۋدا ۇستاۋدىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ تەتٸگٸ. كٶپ اقساپ جاتقانىمىزبەن, بٸزدە بۇعان مٷمكٸندٸك جەتكٸلٸكتٸ. سونىمەن سالىستىرار بولساق, سوڭعى جىلدارى قازاقستانداعى ينفلياتسييا دەڭگەيٸ باياۋ ٶسكەن. كەستەگە كٶز جٷگٸرتٸڭٸز:
ينفلياتسييا دەڭگەيٸ
سوڭعى 18 جىلدان بەرگٸ ەڭ تٶمەنگٸ ينفلياتسييا 2013 جىلى تٸركەلٸپتٸ. دوللاردىڭ دٷمپۋٸ بولعان 2015 جىلى ەجەپتەۋٸر ٶسكەن. بيىلعى قاڭتار-اقپاندا 7,6 % قۇراعان. ماماندار بيىل جىلدىق ينفلياتسييا وسى دەڭگەيدە ساقتالىپ, 8 پايىزدان اسپايدى دەپ وتىر.
ال دوللارمەن نەسيە بەرمەۋ سيياقتى شارالار - ەكٸمشٸلٸك سيپاتتاعى شارالار. ولار سٶزسٸز كٶمەكتەسەدٸ. ٶيتكەنٸ حالىقتىڭ باسقا, ۆاليۋتانى قولدانۋىنا العىشارتتار وسىلاي قالىپتاسادى. ەكٸمشٸلٸك تىيىم بولسا, العىشارت قالىپتاسپايدى دەگەن سٶز. دەمەك قازٸر قازاقستان ەكونوميكاسىن دوللارسىزداندىرۋعا بارلىق مٷمكٸندٸك جاسالعان. ۆاليۋتا باعامى ەركٸن اينالىمدا, قاتاڭ نەسيەلٸك ساياسات جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. ەڭ باستىسى, ٷكٸمەت باس بانككە ەركٸندٸك بەرٸپ, تٸزگٸندٸ ٶزٸنە ۇستاتتى. ساراپشىنىڭ سٶزٸنە سەنسەك, مۇنداي مٷمكٸندٸك باردا ينفلياتسييامەن كٷرەستٸ سەتتٸ جٷرگٸزۋگە بولادى. ينفلياتسييامەن كٷرەس جاقسى جٷرگٸزٸلسە, دوللارسىزداندىرۋ شارالارى بٸرتٸندەپ ٶزٸ-اق العا باسادى.
بۇل بٷگٸنگٸ تٸرلٸك. باستاۋىنا كەلەيٸكشٸ. بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزعا نەگە دوللار دەندەپ ەنٸپ العان? ساراپشىنىڭ سٶزٸن ەسكەرٸپ, قالىپتاسقان جاعدايدى سارالاي كەلە بٸر-اق جاۋاپ تاپتىق. ۆاليۋتالىق ساياسات و باستان جاۋاپتى جٷرگٸزٸلمەگەن. ۇلتتىق ۆاليۋتاعا كٶشكەن كەزدەن-اق اقشا-نەسيە ساياساتىنا بەكەم بولعاندا بٷگٸنگٸ سالدار مۇنداي بولماس ەدٸ. ۆالەريي پولحوۆسكيي تمد-نىڭ بارلىق ەلدەرٸ وسى كٷيدٸ كەشٸپ وتىرعانىن, بۇرىنعى كسرو اۋماعىندا «كٶك قاعازدىڭ» قاۋپٸن الىستان اڭداپ, ۆاليۋتا ساياساتىن جاۋاپتى جٷرگٸزگەن رەسەي مەن پريبالتيكا ەلدەرٸ عانا ەكەنٸن ايتادى. وسىنىڭ ارقاسىندا رەسەيدە ارا-تۇرا بولعان تۇراقسىزدىق پەن 1998 جىلعى دەفولت كەزٸندە دە رۋبلگە دەگەن سەنٸمگە سەلكەۋ تٷسكەن جوق, شارۋا شاتقاياقتامادى دەيدٸ.
ەندٸ سالدارمەن كٷرەسٸپ وتىرعان بٸزدٸڭ ەلگە نە ٸستەمەك كەرەك?
ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ سالماعىن بٸرتٸندەپ, جان-جاقتى ارتتىرا بەرۋ عانا قالادى. سوندا بٷگٸنگە دەيٸن دوللارسىزداندىرۋ اياسىندا قولعا الىنعان نەگٸزگٸ جۇمىس ينفلياتسييا مەن نەسيە ساياساتى تٶڭٸرەگٸندە ٶربٸپ وتىر. جۇرتتىڭ ساناسىن دوللارسىزداندىرۋ دا بٸرتٸندەپ جاسالۋدا. بۇل ەرينە دەربەس ەكونوميكالىق ساياسات جٷرگٸزەتٸن ەگەمەن ەل ٷشٸن ازدىق ەتەدٸ. بٸرقاتار ەلدەر بولاشاقتا اقش ۆاليۋتاسىنا بايلانىستى تۋىندايتىن پروبلەمالاردىڭ الدىن الۋعا تىرىسىپ جاتىر. مەسەلەن, رەسەي دوللارلىق اكتيۆتەرگە سالىناتىن سالىمدى قىسقارتىپ, التىنعا باسىمدىق بەردٸ. بۇل ارادا بانكتەگٸ دەپوزيت قانا ەمەس, جيناقتاۋشى مەحانيزمدەردٸڭ باسقا تارماقتارى - قازىنالىق قورلار, قۇندى قاعازدار ۇلتتىق ۆاليۋتامەن قۇيىلۋى قاجەت. بٸزدە ٸرٸ كومپانييالار مەن مەملەكەتتٸك ٸرٸ قورلار سىرتقى ساۋداداعى كەلٸسٸمدەر ٷشٸن دە كاپيتالدى دوللارمەن ساقتاۋعا مەجبٷر. بۇعان ۇلتتىق بانك قانشا قۇرالىن ٸسكە قوسسا دا پەرمەنٸ جٷرمەيدٸ. سەبەبٸ ٸشكٸ ساۋدادا تەڭگەمەن ەسەپ ايىرىسساق تا, سىرتقى سەكتورداعى الىس-بەرٸس «كٶك قاعازبەن» جاسالادى. دەمەك ەكونوميكانى دوللاردىڭ داۋىلىنان تولىقتاي قورعاۋعا دەرمەن جوق دەگەن سٶز.
وسى ورايدا ەلباسىنىڭ ٶزٸ ەكونوميكانى دوللاردىڭ ىقپالىنان شىعارۋ ٷشٸن بالاما ۆاليۋتا قاجەتتٸگٸن ايتقان بولاتىن. بەزبٸرەۋلەر سونىڭ بٸر تەتٸگٸ رەتٸندە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا ورتاق ۆاليۋتا ەنگٸزۋدٸ ۇسىندى. ساراپشىمىز ۆالەريي پولحوۆسكيي بولسا, بۇنىڭ ەكٸۇداي, اسىعۋعا بولمايتىن مەسەلە ەكەنٸن ايتادى. سەبەبٸ وداق ەلدەرٸندە شيكٸزات ەكسپورتىنا تەۋەلدٸلٸك جوعارى. سول سەبەپتٸ دە ەر مەملەكەتتٸڭ ٶز ۆاليۋتاسى بولعانى تيٸمدٸ. جان قىسىلىپ, مۇرىن ۇشىنا كەلگەندە ەركٸم ٶز ۆاليۋتاسىن دەۆالۆاتسيياعا ۇشىراتىپ, بيۋدجەت شىعىنىن قىسقارتىپ, ەلەۋمەتتٸك شيەلەنٸستەردٸڭ الدىن الادى. ال ورتاق ۆاليۋتا ەنگٸزۋ ٷشٸن وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸ بٸر-بٸرٸنە جەتەقابىل بولۋى كەرەك. بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸندە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بولسا, ەلسٸز ەلدٸڭ سالىق سالۋ بازاسى, بيۋدجەت تابىسى تٶمەندەيدٸ, قارىزدانادى. سالدارىنان ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك احۋال ۋشىعادى. بۇنى كٷنٸ بٷگٸن ەۋرووداق تا دەلەلدەپ وتىر.
اقبوتا كٷنتۋعانقىزى, قازاقپارات
