Búgingi tańda qazaqstandyqtardyń islamǵa degen qyzyǵýshylyqtary úzdiksiz ósý ústinde. Onyń ishinde dinge bet buryp, shariǵat úkimderin oryndaýshylar sany ósip jatqandyǵy aiqyn ańǵarylady. Ásirese, jastar arasynda bul qubylys erekshe kórinis tabýda.
Islamǵa den qoiýshylyq aýyldy jerlerge qaraǵanda qalalar men aýdan ortalyqtarynda anaǵurlym aiqyn baiqalýda. Sebebi qalalyq jerlerde dini maǵlumat alýdyń, ýaǵyz tyńdaýdyń múmkindikteri áldeqaida molyraq. Iri qalalarda jergilikti jáne sheteldik joǵarǵy oqý oryndary men merzimdik medreselerde bilim alǵan din mamandarynyń shoǵyrlanýy da bul jaǵdaidyń áserin tigizýde. Sondai-aq dinniń taralýynda túrli zamanaýi aqparat tasymaldaý quraldary men elektrondyq-tehnikalyq jabdyqtardyń zor yqpaly bar. Dini kózqarasty qalyptastyrýda álemdik deńgeide habar taratýshy Internet jelisiniń róli erekshe.
Dindi ýaǵyzdaýshylar arasynda Islami senim negizderiniń tóńireginde pikir qaishylyqtary men kelispeýshikter kezdesedi. Olardyń pikir qaishylyqtary dindi jańadan úirenýshilerge keri áserin tigizý faktileri de kórinis tabýda. Dini ýaǵyzshylary arasyndaǵy oi-tolǵam qaishylyqtary negizinen senim negizderi (aqida), Jaratýshynyń sipattary, dini derekkózder (Quran, súnnet, ijmaǵ, qiias) t.b. taqyryptar sheńberinde paida bolǵan. Túrli aǵymdardyń qalyptasa bastaýyna orai, dinge senýshilerdi durys aqparattandyrý arqyly el ishindegi ydyraýshylyqty boldyrmaýǵa baǵyttalǵan naqty áreketter jasalýy qajet.
Sondai-aq qazirgi ýaqytta kórinis taýyp otyrǵan ekstremistik, saiasi, shaǵyn korporativtik maqsattardy sheshý úshin islamdyq dini senimniń shynaiy maǵynasyn burmalaýǵa degen talpynystar da kezdesedi.
Osy oraida, Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń resmi islam uiymy retinde nazardan tys qala almaidy. QMDB Qazaqstandaǵy islamnyń jańǵyrý protsessteriniń qaq ortasynda bolýy tiis. Osy protsesstermen qatar júretin keleńsiz úrdisterdi tiimdi sheshý joldaryn izdestirýdi óziniń basty mindetteriniń biri dep biledi.
QMDB qazirgi zamanǵy qazaqstandyq musylman qaýymynyń negizgi problemalaryn anyqtap, qoǵamdaǵy islamnyń rýhani-imandylyq jáne gýmanitarlyq yqpalyn keńeitý, qazaqstandyq qoǵamnyń barlyq músheleri men memlekettiń múddelerin, qazaqstandyq zańnamalardyń normalaryn eskere otyryp, respýblikadaǵy musylman qaýymynyń arasynda oryn alyp otyrǵan problemaly máselelerdi sheshý jóninde naqty baǵyttar men tetikterdi sheshý joldaryn qarastyrady.
Qazaqstanda dinge senetin halyqtyń 70% tarihi turǵyda Imam Aǵzam mazhabynyń sýnnittik baǵytyn ustanatyn musylmandar bolyp tabylady. Respýblikadaǵy musylman qaýymynyń basym bóligin quraityn qazaq ultymen qatar ózbekter, uiǵyrlar, tatarlar, qyrǵyzdar, ázirbaijandar, tájikter, gúrdiler, dunǵandar, sheshender men ózge etnostar islam dinin ustanady. Osy oraida, bizdiń elimiz aǵartýshy islamnyń ózindik tereń tarihi dástúrlerge ie ekenin atap ótý qajet. Islam qazaq topyraǵyna VIII ǵasyrdyń sońy IX ǵasyrdyń basynda ene bastady. Al X ǵasyrda Qarahan imperiiasynyń memlekettik dini bolyp jariialandy. XII-XIV ǵasyrlarda Qazaqstan islamnyń hanafittik mazhabynyń ortalyqtarynyń biri retinde tanyldy. Elimizdiń aýmaǵynda álemdik islam oilaryna mańyzdy úles qosqan islam dini men mádenietiniń kórnekti qairatkerleri ómir súrdi.
Kórnekti ǵalymdar men oishyldar ál-Farabi, Júsip Balasaǵuni, Mahmýt Qashǵari, hibatýlla Tarazi, Ahmet Iasaýi, Shákárim Qudaiberdiuly, Máshhúr Júsip Kópei, Abai Qunanbaiuly men basqa da kóptegen qairatkerler bai rýhani mura qaldyrdy. Endigi kezekte, olardyń din máselelerine qatysty eńbekterin júielendirý mindetteri tur.
Islam qazaqtyń tarihy men mádenietiniń ajyramas bóligi bola otyryp, keńestik basqarý dáýirinde basqa da dinder siiaqty tyiym salynǵan dinderdiń qatarynda boldy. Kóptegen jyldar boiy bizdiń halqymyz islam siiaqty ómirlik mańyzy bar rýhaniiat pen mádeniettiliktiń qainar kózine qol jetkizýden alastatyldy.
Qazirgi Qazaqstan Respýblikasynda oryn alǵan dini ahýal, saraptama qorytyndylaryna sáikes, bul saladaǵy jumystardy áldeqaida jetildirý qajettigin kórsetedi.
1990 jyly Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń derbes uiym retinde qurylýy respýblikamyzdaǵy dástúrli islamdyq qundylyqtardy jańǵyrtý men damytý, qazaqstandyq musylman qaýymyn shoǵyrlandyrý turǵysynda eleýli mańyzǵa ie boldy. Sodan beri islam dini qalyptasý kezeńinen ótip, ózindik kelbetin qalyptastyrdy. Musylmandar dini basqarmasy – Múftiiat elimiz úshin dástúrli bolyp sanalatyn islamnyń hanafittik mazhabyn taratý jóninde birqatar jumystar atqarýmen keledi.
Dindi dástúrli ǵuryptyq-mádeni saladaǵy áreket dep túsinetin el turǵyndarynyń Islam dinine degen qyzyǵýshylyqtaryna jaýap bere bilýde dini institýttardyń yqpaly erekshe. Bolmasa kópshilik halyqtyń Islam týraly túsinikteri, negizinen, dini merekelerdiń (Oraza ait, Qurban ait), otbasylyq jáne jeke ómirdegi musylmanshylyq kádelerdiń (neke, janaza t.b.) ainalasynda ekendigi belgili. Búgingi kúnderi dindi ustanyp, onyń shariǵi úkimderin oryndaýshylardyń basym bóligi jastar.
Demokratiialyq qaita qurýlar, ar-ojdan jáne dini senim bostandyǵyna arnalǵan quqyqtardy jolǵa qoiý jumystary musylmandarǵa ózderiniń dinderin erkin ustanýlaryna, dini birlestikter qurýǵa, meshitter salýǵa, qasietti jerlerge kedergisiz qajylyqqa baryp kelýge múmkindik berdi.
Qazirgi ýaqytta tirkeýden ótken islamdyq uiymdar men meshitterdiń barlyǵy Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń quramyna kirdi.
QMDB-nyń derbes aqparattyq resýrstary – «Islam jáne órkeniet» pen «Islam» gazetteri, oǵan qosa internet-saity bar. 2009 jyly respýblikada «Asyl Arna» islamdyq telearna óz jumysyn bastap, QMDB-men ózara tyǵyz árekettestikte islam qundylyqtary men qazaq halqynyń ádet-ǵurpy men dástúrin nasihattaýda birshama aýqymdy jumystar atqarýda.
Memleketimiz tarapynan dinniń jańǵyrýyna jaǵymdy jaǵdailar jasalýy dástúrli emes dinderdiń, jalǵan dinderdiń, radikaldy ilimder men uiymdardyń elimizge kedergisiz enýine de múmkindik bergeni anyq. Olardyń qatarynda «Hizb-ýt-Tahrir», salafitter, vahabitter, quranitter jáne basqa dinge qatysty aǵymdaǵylar da bar.
Olardyń kópshiligi Qazaqstandy tegis islamdandyrý maqsattaryn ashyq bildirip, memleketimizdiń zaiyrlylyq sipatyn moiyndamaidy, qoldanystaǵy konstitýtsiialyq qurylymdy qulatýǵa shaqyryp, teokratiialyq memleket ornatý úshin bilikti kúshpen basyp alýdy kózdeidi.
Dini pikir qaishylyqtar dindi jańadan úirenýshilerge keri áserin tigizbei qalmaýda. Ol qaishylyqtary senim negizderi (aqida), Jaratýshynyń sipattary, dini derekkózder (Quran, súnnet, ijma, qiias) t.b. taqyryptar sheńberinde paida bolǵan.
Mundai uiymdardyń qyzmetteri dástúrli qoǵamdyq qundylyqtardy buzýǵa, jappai ózderiniń ustanymdaryna baǵyndyrýǵa, kóp jaǵdaida, kommertsiialyq paida tabýǵa baǵyttalǵan.
Bul uiymdar qoǵamnyń tarihi qalyptasqan konfessiialyq qurylymyn eskermeidi, Qazaqstan úshin dástúrli bolyp sanalatyn dinderdi, eń aldymen islam dinin qurmettemeidi. Kóptegen jalǵan islamdyq uiymdar men toptar QMDB-ǵa balamaly uiym retinde áreket etedi, jik-jikke bólinýdi, qazaqstandyq musylmandar qaýymynyń ishindegi janjaldardy arandata túsýdi kózdeidi.
Búgingi tańda qoǵamda toleranttylyq dúnietanymdy nyǵaitý arqyly ekstremistik piǵyldardyń aldyn alý amaldary kún tártibine qoiylǵan.
Qazirgi zamanǵy imam tek islamnyń qaǵidalaryn ǵana bilip qoimai, zaiyrly bilimdi de túbegeili bilýi tiis, tez til tabysqysh ári halyqpen jumys istei bilýi, áleýmettik-saiasi ómirdiń máselelerine beiimdelýi kerek. Qazirgi ýaqytta dindarlardyń arasynda joǵary bilimdi, patriotizmge ikemdelgen jáne Paiǵambardyń ósietterinne sai imamdar bar. QMDB basshylyǵy mundai imamdardy jumystyń otandyq jáne negizgi jerlerine tartatyn bolady. Olardyń biliktiligi men bilimi deńgeiin arttyrý úshin bedeldi islamdyq oqý oryndaryna merzimdi jiberip otyrýdy josparly júrgiziledi.
Elimizde islamdy damytý sharalarynyń qomaqty bir bóligin dini oqý-aǵartý isteri quraidy. Dini bilim berýdiń baǵdarlamalaryn jasaǵanda, zańsyz joldar arqyly dini bilim berýge tyrysýshylardyń áreketterine jol bermeý amaldary eskeriledi. QMDB talantty da izdempaz stýdentterdi izdep tabý maqsatynda «Nur Múbarak» ýniversiteti men medreselermen turaqty túrde ózara is-qimyl jasaidy. Bolashaqta bul stýdentter birinshi túlekterdiń qatarynda QMDB qyzmetine tartylýy qajet. Qabiletteri men qajettilikterine qarai oqý oryndary túlekterin oqýlaryn odan ári qarai jalǵastyrýlary úshin tiisti sheteldik islamdyq oqý oryndaryna joldaý tájiribesi iske asyrylady. Dini oqý oryndary stýdentterin mamandyqtary boiynsha tájiribeden ótkizý, al joǵary oqý oryndary stýdentterin aqparattyq-nasihattyq jumystaryn júrgizýge baýlý ýniversitet pen medreselerdiń oqý baǵdarlamalarda kórsetilip, iske asyrylýlary qajet.
«Nur-Múbarak» Egipet islam mádenieti ýniversitetiniń janynan ǵylymi-zertteý ortalyǵy ashylyp, ol jerde Hanafi mazhabyn ustanǵan qazaq jerinen shyqqan din ǵalymdarynyń ómir baiany men eńbekterin zerttep-zerdelep, olardy kópshiliktiń igiligine usyný jumystary qolǵa alynýy tiis.
«Nur-Múbárak» ýniversiteti basqa joǵarǵy oqý oryndarynyń stýdentterine qazirgi qoǵamdaǵy ózekti dini máselelerdiń máni men astaryn ashatyn ári olardyń sheshimin tujyrymdaityn magistrlik jáne doktorlyq ǵylymi jumystardyń taqyrybyn usynyp bekitýdi qarastyryp, jolǵa qoiý kerek.
QMDB úshin mańyzdy qadrlyq qainar kózderdiń biri - sheteldik islamdyq oqý oryndarynyń stýdentteri men túlekteri Mundai azamattardyń arasynda bilimdi ári patriot, islamnyń hanafittik mazhabyn ustanatyn jáne QMDB yntymaqtastyq jasaýǵa daiyn azamattar bar.
Islam dininiń durys baǵytta damýyna jaǵdai jasaý úshin sheteldik islami oqý oryndarynda bilim alýdy qalaityn jastarǵa Qazaqstan úshin tiimdi sheteldik joǵarǵy oqý oryndarynyń tizimin jasap bekitýdiń airyqsha máni bar. Qazaqstandyq jastar tek otandyq oqý oryndaryn aiaqtaǵannan keiin ǵana sheteldik islamdyq joǵary oqý oryndarynda oqýlary kerek, bul mańyzdy másele. Qazaqstandyqtardy sheteldik islamdyq oqý oryndaryna joldaityn negizgi arnany QMDB ózine alýy kerek degen pikirdi qoldai otyra, osy ustanym memleket, kópshilik tarapynan qoldaý tapqan jaǵdaida ol jetekshi sheteldik islamdyq oqý oryndarymen turaqty túrde bailanys ornatýǵa basa kóńil bólýge daiyn ekendigin bildiredi.
(Material QMDB-nyń maquldaýymen jariialandy)
Aǵabek Qonarbaiuly
QMDB-nyń baspasóz hatshysy
