بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندىقتاردىڭ يسلامعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى ٷزدٸكسٸز ٶسۋ ٷستٸندە. ونىڭ ٸشٸندە دٸنگە بەت بۇرىپ, شاريعات ٷكٸمدەرٸن ورىنداۋشىلار سانى ٶسٸپ جاتقاندىعى ايقىن اڭعارىلادى. ەسٸرەسە, جاستار اراسىندا بۇل قۇبىلىس ەرەكشە كٶرٸنٸس تابۋدا.
يسلامعا دەن قويۋشىلىق اۋىلدى جەرلەرگە قاراعاندا قالالار مەن اۋدان ورتالىقتارىندا اناعۇرلىم ايقىن بايقالۋدا. سەبەبٸ قالالىق جەرلەردە دٸني ماعلۇمات الۋدىڭ, ۋاعىز تىڭداۋدىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ ەلدەقايدا مولىراق. ٸرٸ قالالاردا جەرگٸلٸكتٸ جەنە شەتەلدٸك جوعارعى وقۋ ورىندارى مەن مەرزٸمدٸك مەدرەسەلەردە بٸلٸم العان دٸن ماماندارىنىڭ شوعىرلانۋى دا بۇل جاعدايدىڭ ەسەرٸن تيگٸزۋدە. سونداي-اق دٸننٸڭ تارالۋىندا تٷرلٸ زاماناۋي اقپارات تاسىمالداۋ قۇرالدارى مەن ەلەكتروندىق-تەحنيكالىق جابدىقتاردىڭ زور ىقپالى بار. دٸني كٶزقاراستى قالىپتاستىرۋدا ەلەمدٸك دەڭگەيدە حابار تاراتۋشى ينتەرنەت جەلٸسٸنٸڭ رٶلٸ ەرەكشە.
دٸندٸ ۋاعىزداۋشىلار اراسىندا يسلامي سەنٸم نەگٸزدەرٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸندە پٸكٸر قايشىلىقتارى مەن كەلٸسپەۋشٸكتەر كەزدەسەدٸ. ولاردىڭ پٸكٸر قايشىلىقتارى دٸندٸ جاڭادان ٷيرەنۋشٸلەرگە كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزۋ فاكتٸلەرٸ دە كٶرٸنٸس تابۋدا. دٸني ۋاعىزشىلارى اراسىنداعى وي-تولعام قايشىلىقتارى نەگٸزٸنەن سەنٸم نەگٸزدەرٸ (اقيدا), جاراتۋشىنىڭ سيپاتتارى, دٸني دەرەككٶزدەر (قۇران, سٷننەت, يجماع, قيياس) ت.ب. تاقىرىپتار شەڭبەرٸندە پايدا بولعان. تٷرلٸ اعىمداردىڭ قالىپتاسا باستاۋىنا وراي, دٸنگە سەنۋشٸلەردٸ دۇرىس اقپاراتتاندىرۋ ارقىلى ەل ٸشٸندەگٸ ىدىراۋشىلىقتى بولدىرماۋعا باعىتتالعان ناقتى ەرەكەتتەر جاسالۋى قاجەت.
سونداي-اق قازٸرگٸ ۋاقىتتا كٶرٸنٸس تاۋىپ وتىرعان ەكسترەميستٸك, ساياسي, شاعىن كورپوراتيۆتٸك ماقساتتاردى شەشۋ ٷشٸن يسلامدىق دٸني سەنٸمنٸڭ شىنايى ماعىناسىن بۇرمالاۋعا دەگەن تالپىنىستار دا كەزدەسەدٸ.
وسى ورايدا, قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ رەسمي يسلام ۇيىمى رەتٸندە نازاردان تىس قالا المايدى. قمدب قازاقستانداعى يسلامنىڭ جاڭعىرۋ پروتسەسستەرٸنٸڭ قاق ورتاسىندا بولۋى تيٸس. وسى پروتسەسستەرمەن قاتار جٷرەتٸن كەلەڭسٸز ٷردٸستەردٸ تيٸمدٸ شەشۋ جولدارىن ٸزدەستٸرۋدٸ ٶزٸنٸڭ باستى مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ دەپ بٸلەدٸ.
قمدب قازٸرگٸ زامانعى قازاقستاندىق مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ نەگٸزگٸ پروبلەمالارىن انىقتاپ, قوعامداعى يسلامنىڭ رۋحاني-يماندىلىق جەنە گۋمانيتارلىق ىقپالىن كەڭەيتۋ, قازاقستاندىق قوعامنىڭ بارلىق مٷشەلەرٸ مەن مەملەكەتتٸڭ مٷددەلەرٸن, قازاقستاندىق زاڭنامالاردىڭ نورمالارىن ەسكەرە وتىرىپ, رەسپۋبليكاداعى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ اراسىندا ورىن الىپ وتىرعان پروبلەمالى مەسەلەلەردٸ شەشۋ جٶنٸندە ناقتى باعىتتار مەن تەتٸكتەردٸ شەشۋ جولدارىن قاراستىرادى.
قازاقستاندا دٸنگە سەنەتٸن حالىقتىڭ 70% تاريحي تۇرعىدا يمام اعزام مازحابىنىڭ سۋننيتتٸك باعىتىن ۇستاناتىن مۇسىلماندار بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكاداعى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ باسىم بٶلٸگٸن قۇرايتىن قازاق ۇلتىمەن قاتار ٶزبەكتەر, ۇيعىرلار, تاتارلار, قىرعىزدار, ەزٸربايجاندار, تەجٸكتەر, گٷردٸلەر, دۇنعاندار, شەشەندەر مەن ٶزگە ەتنوستار يسلام دٸنٸن ۇستانادى. وسى ورايدا, بٸزدٸڭ ەلٸمٸز اعارتۋشى يسلامنىڭ ٶزٸندٸك تەرەڭ تاريحي دەستٷرلەرگە يە ەكەنٸن اتاپ ٶتۋ قاجەت. يسلام قازاق توپىراعىنا VIII عاسىردىڭ سوڭى IX عاسىردىڭ باسىندا ەنە باستادى. ال X عاسىردا قاراحان يمپەريياسىنىڭ مەملەكەتتٸك دٸنٸ بولىپ جارييالاندى. XII-XIV عاسىرلاردا قازاقستان يسلامنىڭ حانافيتتٸك مازحابىنىڭ ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە تانىلدى. ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعىندا ەلەمدٸك يسلام ويلارىنا ماڭىزدى ٷلەس قوسقان يسلام دٸنٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ كٶرنەكتٸ قايراتكەرلەرٸ ٶمٸر سٷردٸ.
كٶرنەكتٸ عالىمدار مەن ويشىلدار ەل-فارابي, جٷسٸپ بالاساعۇني, ماھمۋت قاشعاري, ھيباتۋللا تارازي, احمەت ياساۋي, شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى, مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەي, اباي قۇنانبايۇلى مەن باسقا دا كٶپتەگەن قايراتكەرلەر باي رۋحاني مۇرا قالدىردى. ەندٸگٸ كەزەكتە, ولاردىڭ دٸن مەسەلەلەرٸنە قاتىستى ەڭبەكتەرٸن جٷيەلەندٸرۋ مٸندەتتەرٸ تۇر.
يسلام قازاقتىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولا وتىرىپ, كەڭەستٸك باسقارۋ دەۋٸرٸندە باسقا دا دٸندەر سيياقتى تىيىم سالىنعان دٸندەردٸڭ قاتارىندا بولدى. كٶپتەگەن جىلدار بويى بٸزدٸڭ حالقىمىز يسلام سيياقتى ٶمٸرلٸك ماڭىزى بار رۋحانييات پەن مەدەنيەتتٸلٸكتٸڭ قاينار كٶزٸنە قول جەتكٸزۋدەن الاستاتىلدى.
قازٸرگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ورىن العان دٸني احۋال, ساراپتاما قورىتىندىلارىنا سەيكەس, بۇل سالاداعى جۇمىستاردى ەلدەقايدا جەتٸلدٸرۋ قاجەتتٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
1990 جىلى قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ دەربەس ۇيىم رەتٸندە قۇرىلۋى رەسپۋبليكامىزداعى دەستٷرلٸ يسلامدىق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋ, قازاقستاندىق مۇسىلمان قاۋىمىن شوعىرلاندىرۋ تۇرعىسىندا ەلەۋلٸ ماڭىزعا يە بولدى. سودان بەرٸ يسلام دٸنٸ قالىپتاسۋ كەزەڭٸنەن ٶتٸپ, ٶزٸندٸك كەلبەتٸن قالىپتاستىردى. مۇسىلماندار دٸني باسقارماسى – مٷفتييات ەلٸمٸز ٷشٸن دەستٷرلٸ بولىپ سانالاتىن يسلامنىڭ حانافيتتٸك مازحابىن تاراتۋ جٶنٸندە بٸرقاتار جۇمىستار اتقارۋمەن كەلەدٸ.
دٸندٸ دەستٷرلٸ عۇرىپتىق-مەدەني سالاداعى ەرەكەت دەپ تٷسٸنەتٸن ەل تۇرعىندارىنىڭ يسلام دٸنٸنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارىنا جاۋاپ بەرە بٸلۋدە دٸني ينستيتۋتتاردىڭ ىقپالى ەرەكشە. بولماسا كٶپشٸلٸك حالىقتىڭ يسلام تۋرالى تٷسٸنٸكتەرٸ, نەگٸزٸنەن, دٸني مەرەكەلەردٸڭ (ورازا ايت, قۇربان ايت), وتباسىلىق جەنە جەكە ٶمٸردەگٸ مۇسىلمانشىلىق كەدەلەردٸڭ (نەكە, جانازا ت.ب.) اينالاسىندا ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ دٸندٸ ۇستانىپ, ونىڭ شاريعي ٷكٸمدەرٸن ورىنداۋشىلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ جاستار.
دەموكراتييالىق قايتا قۇرۋلار, ار-وجدان جەنە دٸني سەنٸم بوستاندىعىنا ارنالعان قۇقىقتاردى جولعا قويۋ جۇمىستارى مۇسىلماندارعا ٶزدەرٸنٸڭ دٸندەرٸن ەركٸن ۇستانۋلارىنا, دٸني بٸرلەستٸكتەر قۇرۋعا, مەشٸتتەر سالۋعا, قاسيەتتٸ جەرلەرگە كەدەرگٸسٸز قاجىلىققا بارىپ كەلۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا تٸركەۋدەن ٶتكەن يسلامدىق ۇيىمدار مەن مەشٸتتەردٸڭ بارلىعى قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ قۇرامىنا كٸردٸ.
قمدب-نىڭ دەربەس اقپاراتتىق رەسۋرستارى – «يسلام جەنە ٶركەنيەت» پەن «يسلام» گازەتتەرٸ, وعان قوسا ينتەرنەت-سايتى بار. 2009 جىلى رەسپۋبليكادا «اسىل ارنا» يسلامدىق تەلەارنا ٶز جۇمىسىن باستاپ, قمدب-مەن ٶزارا تىعىز ەرەكەتتەستٸكتە يسلام قۇندىلىقتارى مەن قازاق حالقىنىڭ ەدەت-عۇرپى مەن دەستٷرٸن ناسيحاتتاۋدا بٸرشاما اۋقىمدى جۇمىستار اتقارۋدا.
مەملەكەتٸمٸز تاراپىنان دٸننٸڭ جاڭعىرۋىنا جاعىمدى جاعدايلار جاسالۋى دەستٷرلٸ ەمەس دٸندەردٸڭ, جالعان دٸندەردٸڭ, راديكالدى ٸلٸمدەر مەن ۇيىمداردىڭ ەلٸمٸزگە كەدەرگٸسٸز ەنۋٸنە دە مٷمكٸندٸك بەرگەنٸ انىق. ولاردىڭ قاتارىندا «حيزب-ۋت-تاحرير», سالافيتتەر, ۆاحابيتتەر, قۇرانيتتەر جەنە باسقا دٸنگە قاتىستى اعىمداعىلار دا بار.
ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاقستاندى تەگٸس يسلامداندىرۋ ماقساتتارىن اشىق بٸلدٸرٸپ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ زايىرلىلىق سيپاتىن مويىندامايدى, قولدانىستاعى كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمدى قۇلاتۋعا شاقىرىپ, تەوكراتييالىق مەملەكەت ورناتۋ ٷشٸن بيلٸكتٸ كٷشپەن باسىپ الۋدى كٶزدەيدٸ.
دٸني پٸكٸر قايشىلىقتار دٸندٸ جاڭادان ٷيرەنۋشٸلەرگە كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزبەي قالماۋدا. ول قايشىلىقتارى سەنٸم نەگٸزدەرٸ (اقيدا), جاراتۋشىنىڭ سيپاتتارى, دٸني دەرەككٶزدەر (قۇران, سٷننەت, يجما, قيياس) ت.ب. تاقىرىپتار شەڭبەرٸندە پايدا بولعان.
مۇنداي ۇيىمداردىڭ قىزمەتتەرٸ دەستٷرلٸ قوعامدىق قۇندىلىقتاردى بۇزۋعا, جاپپاي ٶزدەرٸنٸڭ ۇستانىمدارىنا باعىندىرۋعا, كٶپ جاعدايدا, كوممەرتسييالىق پايدا تابۋعا باعىتتالعان.
بۇل ۇيىمدار قوعامنىڭ تاريحي قالىپتاسقان كونفەسسييالىق قۇرىلىمىن ەسكەرمەيدٸ, قازاقستان ٷشٸن دەستٷرلٸ بولىپ سانالاتىن دٸندەردٸ, ەڭ الدىمەن يسلام دٸنٸن قۇرمەتتەمەيدٸ. كٶپتەگەن جالعان يسلامدىق ۇيىمدار مەن توپتار قمدب-عا بالامالى ۇيىم رەتٸندە ەرەكەت ەتەدٸ, جٸك-جٸككە بٶلٸنۋدٸ, قازاقستاندىق مۇسىلماندار قاۋىمىنىڭ ٸشٸندەگٸ جانجالداردى ارانداتا تٷسۋدٸ كٶزدەيدٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا قوعامدا تولەرانتتىلىق دٷنيەتانىمدى نىعايتۋ ارقىلى ەكسترەميستٸك پيعىلداردىڭ الدىن الۋ امالدارى كٷن تەرتٸبٸنە قويىلعان.
قازٸرگٸ زامانعى يمام تەك يسلامنىڭ قاعيدالارىن عانا بٸلٸپ قويماي, زايىرلى بٸلٸمدٸ دە تٷبەگەيلٸ بٸلۋٸ تيٸس, تەز تٸل تابىسقىش ەرٸ حالىقپەن جۇمىس ٸستەي بٸلۋٸ, ەلەۋمەتتٸك-ساياسي ٶمٸردٸڭ مەسەلەلەرٸنە بەيٸمدەلۋٸ كەرەك. قازٸرگٸ ۋاقىتتا دٸندارلاردىڭ اراسىندا جوعارى بٸلٸمدٸ, پاتريوتيزمگە يكەمدەلگەن جەنە پايعامباردىڭ ٶسيەتتەرٸننە ساي يمامدار بار. قمدب باسشىلىعى مۇنداي يمامداردى جۇمىستىڭ وتاندىق جەنە نەگٸزگٸ جەرلەرٸنە تارتاتىن بولادى. ولاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ مەن بٸلٸمٸ دەڭگەيٸن ارتتىرۋ ٷشٸن بەدەلدٸ يسلامدىق وقۋ ورىندارىنا مەرزٸمدٸ جٸبەرٸپ وتىرۋدى جوسپارلى جٷرگٸزٸلەدٸ.
ەلٸمٸزدە يسلامدى دامىتۋ شارالارىنىڭ قوماقتى بٸر بٶلٸگٸن دٸني وقۋ-اعارتۋ ٸستەرٸ قۇرايدى. دٸني بٸلٸم بەرۋدٸڭ باعدارلامالارىن جاساعاندا, زاڭسىز جولدار ارقىلى دٸني بٸلٸم بەرۋگە تىرىسۋشىلاردىڭ ەرەكەتتەرٸنە جول بەرمەۋ امالدارى ەسكەرٸلەدٸ. قمدب تالانتتى دا ٸزدەمپاز ستۋدەنتتەردٸ ٸزدەپ تابۋ ماقساتىندا «نۇر مٷباراك» ۋنيۆەرسيتەتٸ مەن مەدرەسەلەرمەن تۇراقتى تٷردە ٶزارا ٸس-قيمىل جاسايدى. بولاشاقتا بۇل ستۋدەنتتەر بٸرٸنشٸ تٷلەكتەردٸڭ قاتارىندا قمدب قىزمەتٸنە تارتىلۋى قاجەت. قابٸلەتتەرٸ مەن قاجەتتٸلٸكتەرٸنە قاراي وقۋ ورىندارى تٷلەكتەرٸن وقۋلارىن ودان ەرٸ قاراي جالعاستىرۋلارى ٷشٸن تيٸستٸ شەتەلدٸك يسلامدىق وقۋ ورىندارىنا جولداۋ تەجٸريبەسٸ ٸسكە اسىرىلادى. دٸني وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرٸن ماماندىقتارى بويىنشا تەجٸريبەدەن ٶتكٸزۋ, ال جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرٸن اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە باۋلۋ ۋنيۆەرسيتەت پەن مەدرەسەلەردٸڭ وقۋ باعدارلامالاردا كٶرسەتٸلٸپ, ٸسكە اسىرىلۋلارى قاجەت.
«نۇر-مٷباراك» ەگيپەت يسلام مەدەنيەتٸ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جانىنان عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلىپ, ول جەردە حانافي مازھابىن ۇستانعان قازاق جەرٸنەن شىققان دٸن عالىمدارىنىڭ ٶمٸر بايانى مەن ەڭبەكتەرٸن زەرتتەپ-زەردەلەپ, ولاردى كٶپشٸلٸكتٸڭ يگٸلٸگٸنە ۇسىنۋ جۇمىستارى قولعا الىنۋى تيٸس.
«نۇر-مٷبەراك» ۋنيۆەرسيتەتٸ باسقا جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸنە قازٸرگٸ قوعامداعى ٶزەكتٸ دٸني مەسەلەلەردٸڭ مەنٸ مەن استارىن اشاتىن ەرٸ ولاردىڭ شەشٸمٸن تۇجىرىمدايتىن ماگيسترلٸك جەنە دوكتورلىق عىلىمي جۇمىستاردىڭ تاقىرىبىن ۇسىنىپ بەكٸتۋدٸ قاراستىرىپ, جولعا قويۋ كەرەك.
قمدب ٷشٸن ماڭىزدى قادرلىق قاينار كٶزدەردٸڭ بٸرٸ - شەتەلدٸك يسلامدىق وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ مەن تٷلەكتەرٸ مۇنداي ازاماتتاردىڭ اراسىندا بٸلٸمدٸ ەرٸ پاتريوت, يسلامنىڭ حانافيتتٸك مازحابىن ۇستاناتىن جەنە قمدب ىنتىماقتاستىق جاساۋعا دايىن ازاماتتار بار.
يسلام دٸنٸنٸڭ دۇرىس باعىتتا دامۋىنا جاعداي جاساۋ ٷشٸن شەتەلدٸك يسلامي وقۋ ورىندارىندا بٸلٸم الۋدى قالايتىن جاستارعا قازاقستان ٷشٸن تيٸمدٸ شەتەلدٸك جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ تٸزٸمٸن جاساپ بەكٸتۋدٸڭ ايرىقشا مەنٸ بار. قازاقستاندىق جاستار تەك وتاندىق وقۋ ورىندارىن اياقتاعاننان كەيٸن عانا شەتەلدٸك يسلامدىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋلارى كەرەك, بۇل ماڭىزدى مەسەلە. قازاقستاندىقتاردى شەتەلدٸك يسلامدىق وقۋ ورىندارىنا جولدايتىن نەگٸزگٸ ارنانى قمدب ٶزٸنە الۋى كەرەك دەگەن پٸكٸردٸ قولداي وتىرا, وسى ۇستانىم مەملەكەت, كٶپشٸلٸك تاراپىنان قولداۋ تاپقان جاعدايدا ول جەتەكشٸ شەتەلدٸك يسلامدىق وقۋ ورىندارىمەن تۇراقتى تٷردە بايلانىس ورناتۋعا باسا كٶڭٸل بٶلۋگە دايىن ەكەندٸگٸن بٸلدٸرەدٸ.
(ماتەريال قمدب-نىڭ ماقۇلداۋىمەن جارييالاندى)
اعابەك قوناربايۇلى
قمدب-نىڭ باسپاسٶز حاتشىسى
