Dihankól aýylynyń turǵyn­dary qymyz arqyly týrizmdi damytýǵa den qoiýda

Qulyn aǵytylyp, qymyz mol jinalatyn «sirge móldireter» dástúrimen qonaqtarǵa ulttyq sýsyn usynylatyn kúzdiń qysqa ulasatyn shaǵy taiaý. Keide «sirge jiiar» dep te atalatyn bul rásimde jurt jazǵa rizalyq bildirisip, qystyń jaily bolýyn tileidi. Qymyzben qoshtasý rásimin jasaityndar da az emes. Jýyrda «Týǵan jer – altyn besigim» atty oblystyq festival kezinde Tólebi aýdany osy dástúr sheńberinde qadirli qonaqtarǵa dámi til úiirer Diqankól qymyzyn tegin taratty. 

Diqankóldiń qymyzyna tamyzdyń aiaǵynda EKSPO qalashyǵyndaǵy etnoaýylda halyqaralyq kórmege kelgen sheteldikter de tamsanǵan bolatyn. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń taý bókterindegi aýdandar qymyzben qoshtaspaidy, iaǵni jyl boiy úzilmeidi.

Sondyqtan da bolar, oń­tústik­te jas talǵamaityn, ul­ty­na, násiline, dárejesine qara­maityn týberkýlezben aýyratyndar sany azaia túsýde. Em­delý kórsetkishi de joǵary. Týberkýlez naýqastaryn em­dep shyǵý boiynsha Ońtús­tik Qazaqstan oblysy Dúniejú­zilik densaýlyq saqtaý uiymy usynǵan standarttardy oryndap otyr. Oblystyq týberkýlezge qarsy dispanseriniń bas dárigeri Bolathan Saǵym­bekovtiń aitýynsha, óńirde týberkýlezben aýyrǵan 310 adam­nyń 262-i emdelip shyǵypty. «Bul 85,2 paiyz, óńirde birinshi ret mundai kórsetkishke qol jetkizildi. DDSU standarty 85 paiyzdan kem bolmaý kerek. Sondai-aq syrqaty qai­talanǵan, turaqty dári tu­tynatyn 434 naýqastyń 326-i emdelip shyqty. Paiyzǵa shaq­saq, 75,1-di quraidy.

Munda dúniejúzilik standart – 75 pa­iyz. Jyl saiyn sanatoriialyq emdi esepte turǵan 1800-2000 naýqas alady. Oǵan qosymsha Býrabai shipajaiyna týberkýlezden emdelip shyqqan 40-60 naýqas jiberildi», deidi bas dáriger. Al «Býrabai» sonaý 1910 jyly ashyl­ǵan qymyzben emdeitin tuńǵysh em­hana ekeni málim. Qymyzdy emdik sýsyn retinde qoldanatyn shipajailar búginde kóptep ashylýda. Mysaly, Jambyl oblysynda «Sháýshen» sharýa qojalyǵynda kásipker qymyzben emdeitin ortalyqtyń jumysyn dóń­ge­letip otyr. Shipajaidyń erek­she­ligi sol – kelýshilerdi atqa min­gize­di, qymyzben emdeidi.

Ońtús­tik Qazaq­­stan oblysynyń taý bókte­rin­­degi shipajailary men demalys oryn­­darynda da qymyz emdik sý­syn retinde usynylyp keledi. Óki­nish­­ke qarai Úkimet tarapynan tiisti qol­­daý bolmaǵandyqtan birtin­dep ju­­­mys­­­taryn toqtatyp, jaby­lyp qal­­­ǵan shipajailar da az emes. Qy­myz ben shubat óndirip, ony ult­tyq brend­ke ainaldyrý jóninde kezin­de «Egemen Qazaqstan» gazetinde de má­sele kóterilgen bolatyn. Al Senat­ta ata-ba­ba­myzdyń amanatyna adaldyq ta­ny­typ, ardaqtaǵan asyn, súi­sine ish­ken sýsyndaryn ulttyq brend­ke ainal­dyrý úshin «Qymyz ben shubat jó­ninde» zań qabyldaý qajet­t­igi de ai­tyldy. Jasyratyny joq, qurt aýrýy­na birden-bir em ekendigi dá­lel­den­­gen bie sútiniń adam densaý­ly­ǵy úshin paidasy mol ekenin zerdelep, zert­teý óz deńgeiinde júrgizilmei keledi.

Oblysta týberkýlezge qar­sy úsh sanatorii jumys is­tei­di. Onyń ekeýi balalarǵa, úshinshisi eresekterge arnalǵan. Mine, osy emdeý oryndarynda basqalarǵa qaraǵanda qymyzdyń paidasy jóninde kóbirek aitylatyny zańdylyq shyǵar. Sondai-aq bul shipajailarda týberkýlezden tolyq aiyǵyp ketýge barlyq jaǵdai jasalǵan. Onyń ústine naýqastar birde-bir dárini satyp almaidy. Dárigerlerdiń aitýynsha, anyqtalǵan aýrýlar emdelmese bir jylda 50 paiyzǵa jýyǵy ólimge dýshar bolady eken. «Bailyǵyna nemese kedeiligine qaramai sanitarlyq-aǵartý mádenieti tómen adamdar aýrýǵa beiim turady. Ýaqytynda tamaqtan­baityndar, óz densaýlyǵyna mán bermeitinder, maskúnem­der, nashaqorlar, úi-jaiy joq kezbeler, tumaýmen jii aýyratyndar, qant diabeti, ókpe-tynys joldary syrqatynyń sozylmaly túri men asqazan-ishek jaralarymen aýyratyndar, týberkýlez naýqasymen qarym-qatynas jasaityn barlyq otbasy músheleri men qyzmettesteri, jas balalar, júkti áielder, kári kisiler týberkýlezge bir taban jaqyndaý ekenin ashyp aitýymyz, onyń sebepterin halyqqa jetkizýimiz kerek», deidi B.Saǵymbekov.

Týberkýlezben aýyratyn naý­­qas­tarmen bailanys jasa­ǵan adam­dardyń barlyǵy aýyrmaidy. Sondyqtan túshkirse juǵady degen oidan aýlaq bolý kerek. Osyndai kúdiktiń ózi-aq adamnyń qorǵaný qabiletin tómendetedi eken. Sondai-aq týberkýlezge qarsy ekpeni balalaryna salǵyzǵysy kel­mei­tin ata-analar bar. Osy jyl­dyń 9 aiynda 203 ata-ana ekpeden bas tar­typty. Byltyr olardyń qata­ry 257 bolǵan. Ekpeden bas tartý­dyń basty sebebi – teris dini kóz­qarastar, teris pikir­ler, túsinbeýshilikter. Bul orai­da, turǵyndar arasynda pediatr, ftiziatr, áleýmettik qyz­met­kerler, psihologtar tarapynan túsindirý jumys­tary júrgizilýde. Dáriger­ler tipti ata-analarǵa balalary­nyń ómirin týberkýlezden saq­tap qalý úshin din qyzmetker­leriniń kómegine de júginedi. «Egerde naýqas beriletin dári-­dármekterdiń kómegimen aýrýynan jazylmasa, iaǵni konservativti em qonbasa, ók­pesindegi qýysy jabylmasa, onda oǵan hirýrgiialyq em qol­danylady.

Ol úshin bizde 30 orynǵa ókpelik, 30 orynǵa ókpe­den tys ota jasai alatyn hi­rýrgiia bólimsheleri jumys istei­di. Oblys ákimi Jan­seiit Túime­baevtyń qol­daýy­men, den­saýl­yq saq­taý­ basqarmasynyń bas­shy­­sy­ Muqan Egizbaevtyń utym­­­dy uiymdastyrýymen ma­man­da­rymyz Novosibir, Astana, Almaty qalalarynda bilim­derin jetildirip, táji­ribe jinaqtap turady. Tora­koplastika, rezektsiia ádis­teri qoldanylady. Biyldan bastap bronholokatsiia ádisi sátti júzege asyrylyp keledi. Jyl basynan bergi 9 aida 230 ota jasaldy. Byltyr 402 ota sátti iske asqan bolatyn. Onyń 20-sy balalarǵa jasaldy», deidi bas dáriger.

Dárigerler arnaiy taǵaiyn­dalatyn preparattarmen qatar, ananyń sútimen para-par bie sútiniń týber­kýlezdi emdeýde septigi mol ekenin aitýda. As­qa­zanǵa kúsh túsirmei, as qo­rytý júie­sine paidasy óte zor qymyz ókpe aýrýlaryn emdeýde, qan ainalý júiesindegi qan tamyrlarynyń jumsaqtyǵy men beriktigin qamtamasyz ete­tini, qandaǵy qyzyl qan túiir­shikterimen (eritrotsit) gemoglobin sintezine áser etetini, aǵzada júretin zat almasý protsesterin jaqsartyp, jalpy immýnitetti kúsheitetini anyqtalǵan. Bie sútinde kez­de­se­tin aqýyzdar, mailar, kómirsýtegileri basqa sút­ter­ge qaraǵanda erekshe bolyp keledi. Bul ǵylymi dálel­dengen qasietterdiń bir parasy ǵana.

Al onyń zerttelmegen, ashylmaǵan tustary kóp. Qashannan dátke qýat, tánge shipa qymyz týberkýlez aýrýyna taptyrmaityn em. Bie sútinde S vitamini mol. Onyń emdik qasieti, ásirese týberkýlez aýrýynan emdeý úshin airyqsha joǵary. Sondyqtan da týberkýlezdi qymyzben emdei­tin eń alǵashqy kýrort 1858 jyly Samara qalasynyń mańyn­da ashylǵan eken. De­rekterge júginsek, ony uiym­dastyrýshy V.Tolstikov degen dáriger «Qy­myz asqa­zan­dy ystap, adam­nyń ózin ál­dendiredi, onyń tánin jań­­ǵyrtady», dep jazǵan. Naý­qas­tyń týberkýlezden to­lyq aiyǵýyna oń yqpalyn tigizetin qymyzdyń paidasy týraly kóp aitýǵa bolady. Sondai-aq dárigerler bul dertten 100 pa­iyz jazylýǵa bolatynyn aitýda.

Aitpaqshy, týberkýlezben syrqattanýshylardy emdeitin dárigerler saqtyq sharalaryn buljytpai oryndaýy tiis. «Mundaǵy mamandardyń jalpy emdeý salasyndaǵy dárigerlerge qaraǵanda qaýipti jerde jumys isteýlerine bai­lanysty týberkýlezden saqtanýy óte joǵary. Bulai deýimniń sebebi biyl 9 aida oblys boiynsha 13 meditsina qyzmetkeri týberkýlezge shaldyqty. Onyń 4-eýi dáriger, 9-y meiirger. Bulardyń 12-si jalpy meditsina salasynyń mamandary. Bireýi ǵana týberkýlezge qarsy mekemeniń med­bikesi. Byltyr bul kórset­kish jeteý bolatyn. Olardyń eshqaisysy bizdiń mekeme qyz­metkeri emes», deidi B.Saǵym­bekov. Bas dárigerdiń aitýynsha, qymyz ishý de saqtyq sharalarynyń birine jatady. Bul oraida ońtústikte qymyz óndirisi jyl sanap damyp keledi.

Iaǵni sapaly qymyz tapshylyǵy baiqalǵan emes jáne kásipkerler arnaiy oryndar ashyp qyzmet kórsetý sapasyn talapqa sai etýde. Al Ońtústik Qazaqstan oblysy Tólebi aýdanynyń Qaratóbe, Qas­qasý, Qoǵaly, Alataý, Aqqum, Kemeqalǵan aýyldyq okrýgteri qymyz ón­dirisin damytýǵa ábden maman­danǵan. Mysaly, óńirde ótken jyly 2415 bie saýylyp, 1835 tonna qymyz óndirilgen. Onyń 1052 tonnasy satylymǵa shy­ǵarylypty. Qymyz óndirý salasynda memlekettik qoldaý sharalary 16 sharýashylyqqa kórsetilip, sýbsidiia kólemi 29,1 mln teńgege jetken. Al Dihankól aýylynyń turǵyn­dary arnaiy etnoaýyl quryp, qymyz arqyly týrizmdi damytýǵa den qoiýda.  

Ǵalymjan ELShIBAI