قۇلىن اعىتىلىپ, قىمىز مول جينالاتىن «سٸرگە مٶلدٸرەتەر» دەستٷرٸمەن قوناقتارعا ۇلتتىق سۋسىن ۇسىنىلاتىن كٷزدٸڭ قىسقا ۇلاساتىن شاعى تاياۋ. كەيدە «سٸرگە جييار» دەپ تە اتالاتىن بۇل رەسٸمدە جۇرت جازعا ريزالىق بٸلدٸرٸسٸپ, قىستىڭ جايلى بولۋىن تٸلەيدٸ. قىمىزبەن قوشتاسۋ رەسٸمٸن جاسايتىندار دا از ەمەس. جۋىردا «تۋعان جەر – التىن بەسiگiم» اتتى وبلىستىق فەستيۆال كەزٸندە تٶلەبي اۋدانى وسى دەستٷر شەڭبەرٸندە قادiرلi قوناقتارعا دەمi تiل ٷيiرەر ديقانكٶل قىمىزىن تەگiن تاراتتى.
ديقانكٶلدٸڭ قىمىزىنا تامىزدىڭ اياعىندا ەكسپو قالاشىعىنداعى ەتنواۋىلدا حالىقارالىق كٶرمەگە كەلگەن شەتەلدٸكتەر دە تامسانعان بولاتىن. وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاۋ بٶكتەرٸندەگٸ اۋداندار قىمىزبەن قوشتاسپايدى, ياعني جىل بويى ٷزٸلمەيدٸ.
سوندىقتان دا بولار, وڭتٷستٸكتە جاس تالعامايتىن, ۇلتىنا, نەسٸلٸنە, دەرەجەسٸنە قارامايتىن تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىندار سانى ازايا تٷسۋدە. ەمدەلۋ كٶرسەتكٸشٸ دە جوعارى. تۋبەركۋلەز ناۋقاستارىن ەمدەپ شىعۋ بويىنشا وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان ستاندارتتاردى ورىنداپ وتىر. وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەرٸنٸڭ باس دەرٸگەرٸ بولاتحان ساعىمبەكوۆتٸڭ ايتۋىنشا, ٶڭٸردە تۋبەركۋلەزبەن اۋىرعان 310 ادامنىڭ 262-ٸ ەمدەلٸپ شىعىپتى. «بۇل 85,2 پايىز, ٶڭٸردە بٸرٸنشٸ رەت مۇنداي كٶرسەتكٸشكە قول جەتكٸزٸلدٸ. ددسۇ ستاندارتى 85 پايىزدان كەم بولماۋ كەرەك. سونداي-اق سىرقاتى قايتالانعان, تۇراقتى دەرٸ تۇتىناتىن 434 ناۋقاستىڭ 326-ٸ ەمدەلٸپ شىقتى. پايىزعا شاقساق, 75,1-دٸ قۇرايدى.
مۇندا دٷنيەجٷزٸلٸك ستاندارت – 75 پايىز. جىل سايىن ساناتورييالىق ەمدٸ ەسەپتە تۇرعان 1800-2000 ناۋقاس الادى. وعان قوسىمشا بۋراباي شيپاجايىنا تۋبەركۋلەزدەن ەمدەلٸپ شىققان 40-60 ناۋقاس جٸبەرٸلدٸ», دەيدٸ باس دەرٸگەر. ال «بۋراباي» سوناۋ 1910 جىلى اشىلعان قىمىزبەن ەمدەيتٸن تۇڭعىش ەمحانا ەكەنٸ مەلٸم. قىمىزدى ەمدٸك سۋسىن رەتٸندە قولداناتىن شيپاجايلار بٷگٸندە كٶپتەپ اشىلۋدا. مىسالى, جامبىل وبلىسىندا «شەۋشەن» شارۋا قوجالىعىندا كەسٸپكەر قىمىزبەن ەمدەيتٸن ورتالىقتىڭ جۇمىسىن دٶڭگەلەتٸپ وتىر. شيپاجايدىڭ ەرەكشەلٸگٸ سول – كەلۋشٸلەردٸ اتقا مٸنگٸزەدٸ, قىمىزبەن ەمدەيدٸ.
وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاۋ بٶكتەرٸندەگٸ شيپاجايلارى مەن دەمالىس ورىندارىندا دا قىمىز ەمدٸك سۋسىن رەتٸندە ۇسىنىلىپ كەلەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي ٷكٸمەت تاراپىنان تيٸستٸ قولداۋ بولماعاندىقتان بٸرتٸندەپ جۇمىستارىن توقتاتىپ, جابىلىپ قالعان شيپاجايلار دا از ەمەس. قىمىز بەن شۇبات ٶندٸرٸپ, ونى ۇلتتىق برەندكە اينالدىرۋ جٶنٸندە كەزٸندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە دە مەسەلە كٶتەرٸلگەن بولاتىن. ال سەناتتا اتا-بابامىزدىڭ اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ, ارداقتاعان اسىن, سٷيسٸنە ٸشكەن سۋسىندارىن ۇلتتىق برەندكە اينالدىرۋ ٷشٸن «قىمىز بەن شۇبات جٶنٸندە» زاڭ قابىلداۋ قاجەتتٸگٸ دە ايتىلدى. جاسىراتىنى جوق, قۇرت اۋرۋىنا بٸردەن-بٸر ەم ەكەندٸگٸ دەلەلدەنگەن بيە سٷتٸنٸڭ ادام دەنساۋلىعى ٷشٸن پايداسى مول ەكەنٸن زەردەلەپ, زەرتتەۋ ٶز دەڭگەيٸندە جٷرگٸزٸلمەي كەلەدٸ.
وبلىستا تۋبەركۋلەزگە قارسى ٷش ساناتوريي جۇمىس ٸستەيدٸ. ونىڭ ەكەۋٸ بالالارعا, ٷشٸنشٸسٸ ەرەسەكتەرگە ارنالعان. مٸنە, وسى ەمدەۋ ورىندارىندا باسقالارعا قاراعاندا قىمىزدىڭ پايداسى جٶنٸندە كٶبٸرەك ايتىلاتىنى زاڭدىلىق شىعار. سونداي-اق بۇل شيپاجايلاردا تۋبەركۋلەزدەن تولىق ايىعىپ كەتۋگە بارلىق جاعداي جاسالعان. ونىڭ ٷستٸنە ناۋقاستار بٸردە-بٸر دەرٸنٸ ساتىپ المايدى. دەرٸگەرلەردٸڭ ايتۋىنشا, انىقتالعان اۋرۋلار ەمدەلمەسە بٸر جىلدا 50 پايىزعا جۋىعى ٶلٸمگە دۋشار بولادى ەكەن. «بايلىعىنا نەمەسە كەدەيلٸگٸنە قاراماي سانيتارلىق-اعارتۋ مەدەنيەتٸ تٶمەن ادامدار اۋرۋعا بەيٸم تۇرادى. ۋاقىتىندا تاماقتانبايتىندار, ٶز دەنساۋلىعىنا مەن بەرمەيتٸندەر, ماسكٷنەمدەر, ناشاقورلار, ٷي-جايى جوق كەزبەلەر, تۇماۋمەن جيٸ اۋىراتىندار, قانت ديابەتٸ, ٶكپە-تىنىس جولدارى سىرقاتىنىڭ سوزىلمالى تٷرٸ مەن اسقازان-ٸشەك جارالارىمەن اۋىراتىندار, تۋبەركۋلەز ناۋقاسىمەن قارىم-قاتىناس جاسايتىن بارلىق وتباسى مٷشەلەرٸ مەن قىزمەتتەستەرٸ, جاس بالالار, جٷكتٸ ەيەلدەر, كەرٸ كٸسٸلەر تۋبەركۋلەزگە بٸر تابان جاقىنداۋ ەكەنٸن اشىپ ايتۋىمىز, ونىڭ سەبەپتەرٸن حالىققا جەتكٸزۋٸمٸز كەرەك», دەيدٸ ب.ساعىمبەكوۆ.
تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستارمەن بايلانىس جاساعان ادامداردىڭ بارلىعى اۋىرمايدى. سوندىقتان تٷشكٸرسە جۇعادى دەگەن ويدان اۋلاق بولۋ كەرەك. وسىنداي كٷدٸكتٸڭ ٶزٸ-اق ادامنىڭ قورعانۋ قابٸلەتٸن تٶمەندەتەدٸ ەكەن. سونداي-اق تۋبەركۋلەزگە قارسى ەكپەنٸ بالالارىنا سالعىزعىسى كەلمەيتٸن اتا-انالار بار. وسى جىلدىڭ 9 ايىندا 203 اتا-انا ەكپەدەن باس تارتىپتى. بىلتىر ولاردىڭ قاتارى 257 بولعان. ەكپەدەن باس تارتۋدىڭ باستى سەبەبٸ – تەرٸس دٸني كٶزقاراستار, تەرٸس پٸكٸرلەر, تٷسٸنبەۋشٸلٸكتەر. بۇل ورايدا, تۇرعىندار اراسىندا پەدياتر, فتيزياتر, ەلەۋمەتتٸك قىزمەتكەرلەر, پسيحولوگتار تاراپىنان تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە. دەرٸگەرلەر تٸپتٸ اتا-انالارعا بالالارىنىڭ ٶمٸرٸن تۋبەركۋلەزدەن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن دٸن قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ كٶمەگٸنە دە جٷگٸنەدٸ. «ەگەردە ناۋقاس بەرٸلەتٸن دەرٸ-دەرمەكتەردٸڭ كٶمەگٸمەن اۋرۋىنان جازىلماسا, ياعني كونسەرۆاتيۆتٸ ەم قونباسا, ٶكپەسٸندەگٸ قۋىسى جابىلماسا, وندا وعان حيرۋرگييالىق ەم قولدانىلادى.
ول ٷشٸن بٸزدە 30 ورىنعا ٶكپەلٸك, 30 ورىنعا ٶكپەدەن تىس وتا جاساي الاتىن حيرۋرگييا بٶلٸمشەلەرٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. وبلىس ەكٸمٸ جانسەيٸت تٷيمەباەۆتىڭ قولداۋىمەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇقان ەگٸزباەۆتىڭ ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋىمەن ماماندارىمىز نوۆوسٸبٸر, استانا, الماتى قالالارىندا بٸلٸمدەرٸن جەتٸلدٸرٸپ, تەجٸريبە جيناقتاپ تۇرادى. توراكوپلاستيكا, رەزەكتسييا ەدٸستەرٸ قولدانىلادى. بيىلدان باستاپ برونحولوكاتسييا ەدٸسٸ سەتتٸ جٷزەگە اسىرىلىپ كەلەدٸ. جىل باسىنان بەرگٸ 9 ايدا 230 وتا جاسالدى. بىلتىر 402 وتا سەتتٸ ٸسكە اسقان بولاتىن. ونىڭ 20-سى بالالارعا جاسالدى», دەيدٸ باس دەرٸگەر.
دەرٸگەرلەر ارنايى تاعايىندالاتىن پرەپاراتتارمەن قاتار, انانىڭ سٷتٸمەن پارا-پار بيە سٷتٸنٸڭ تۋبەركۋلەزدٸ ەمدەۋدە سەپتٸگٸ مول ەكەنٸن ايتۋدا. اسقازانعا كٷش تٷسٸرمەي, اس قورىتۋ جٷيەسٸنە پايداسى ٶتە زور قىمىز ٶكپە اۋرۋلارىن ەمدەۋدە, قان اينالۋ جٷيەسٸندەگٸ قان تامىرلارىنىڭ جۇمساقتىعى مەن بەرٸكتٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸنٸ, قانداعى قىزىل قان تٷيٸرشٸكتەرٸمەن (ەريتروتسيت) گەموگلوبين سينتەزٸنە ەسەر ەتەتٸنٸ, اعزادا جٷرەتٸن زات الماسۋ پروتسەستەرٸن جاقسارتىپ, جالپى يممۋنيتەتتٸ كٷشەيتەتٸنٸ انىقتالعان. بيە سٷتٸندە كەزدەسەتٸن اقۋىزدار, مايلار, كٶمٸرسۋتەگٸلەرٸ باسقا سٷتتەرگە قاراعاندا ەرەكشە بولىپ كەلەدٸ. بۇل عىلىمي دەلەلدەنگەن قاسيەتتەردٸڭ بٸر پاراسى عانا.
ال ونىڭ زەرتتەلمەگەن, اشىلماعان تۇستارى كٶپ. قاشاننان دەتكە قۋات, تەنگە شيپا قىمىز تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا تاپتىرمايتىن ەم. بيە سٷتٸندە س ۆيتامينٸ مول. ونىڭ ەمدٸك قاسيەتٸ, ەسٸرەسە تۋبەركۋلەز اۋرۋىنان ەمدەۋ ٷشٸن ايرىقشا جوعارى. سوندىقتان دا تۋبەركۋلەزدٸ قىمىزبەن ەمدەيتٸن ەڭ العاشقى كۋرورت 1858 جىلى سامارا قالاسىنىڭ ماڭىندا اشىلعان ەكەن. دەرەكتەرگە جٷگٸنسەك, ونى ۇيىمداستىرۋشى ۆ.تولستيكوۆ دەگەن دەرٸگەر «قىمىز اسقازاندى ىستاپ, ادامنىڭ ٶزٸن ەلدەندٸرەدٸ, ونىڭ تەنٸن جاڭعىرتادى», دەپ جازعان. ناۋقاستىڭ تۋبەركۋلەزدەن تولىق ايىعۋىنا وڭ ىقپالىن تيگٸزەتٸن قىمىزدىڭ پايداسى تۋرالى كٶپ ايتۋعا بولادى. سونداي-اق دەرٸگەرلەر بۇل دەرتتەن 100 پايىز جازىلۋعا بولاتىنىن ايتۋدا.
ايتپاقشى, تۋبەركۋلەزبەن سىرقاتتانۋشىلاردى ەمدەيتٸن دەرٸگەرلەر ساقتىق شارالارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋى تيٸس. «مۇنداعى مامانداردىڭ جالپى ەمدەۋ سالاسىنداعى دەرٸگەرلەرگە قاراعاندا قاۋٸپتٸ جەردە جۇمىس ٸستەۋلەرٸنە بايلانىستى تۋبەركۋلەزدەن ساقتانۋى ٶتە جوعارى. بۇلاي دەۋٸمنٸڭ سەبەبٸ بيىل 9 ايدا وبلىس بويىنشا 13 مەديتسينا قىزمەتكەرٸ تۋبەركۋلەزگە شالدىقتى. ونىڭ 4-ەۋٸ دەرٸگەر, 9-ى مەيٸرگەر. بۇلاردىڭ 12-سٸ جالپى مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى. بٸرەۋٸ عانا تۋبەركۋلەزگە قارسى مەكەمەنٸڭ مەدبيكەسٸ. بىلتىر بۇل كٶرسەتكٸش جەتەۋ بولاتىن. ولاردىڭ ەشقايسىسى بٸزدٸڭ مەكەمە قىزمەتكەرٸ ەمەس», دەيدٸ ب.ساعىمبەكوۆ. باس دەرٸگەردٸڭ ايتۋىنشا, قىمىز ٸشۋ دە ساقتىق شارالارىنىڭ بٸرٸنە جاتادى. بۇل ورايدا وڭتٷستٸكتە قىمىز ٶندٸرٸسٸ جىل ساناپ دامىپ كەلەدٸ.
ياعني ساپالى قىمىز تاپشىلىعى بايقالعان ەمەس جەنە كەسٸپكەرلەر ارنايى ورىندار اشىپ قىزمەت كٶرسەتۋ ساپاسىن تالاپقا ساي ەتۋدە. ال وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى تٶلەبي اۋدانىنىڭ قاراتٶبە, قاسقاسۋ, قوعالى, الاتاۋ, اققۇم, كەمەقالعان اۋىلدىق وكرۋگتەرٸ قىمىز ٶندٸرٸسٸن دامىتۋعا ەبدەن ماماندانعان. مىسالى, ٶڭٸردە ٶتكەن جىلى 2415 بيە ساۋىلىپ, 1835 توننا قىمىز ٶندٸرٸلگەن. ونىڭ 1052 تونناسى ساتىلىمعا شىعارىلىپتى. قىمىز ٶندٸرۋ سالاسىندا مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارى 16 شارۋاشىلىققا كٶرسەتٸلٸپ, سۋبسيدييا كٶلەمٸ 29,1 ملن تەڭگەگە جەتكەن. ال ديحانكٶل اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ارنايى ەتنواۋىل قۇرىپ, قىمىز ارقىلى تۋريزمدٸ دامىتۋعا دەن قويۋدا.
عالىمجان ەلشٸباي
