Didar Amantai. Kózińnen ainaldym (áńgime)

Didar Amantai. Kózińnen ainaldym (áńgime)


Top – top. Qaz-qaz basqan eki aiaq – tas jolmen ilgeri júrip bara jatyp – qalt toqtady. Ádette shalqasynan ashyq úlken jarma qaqpa búgin tieginen bailanyp jabyq tur. Ol kidirip, daǵdaryp qaldy. Top, ekinshi aiaǵyn kóterdi, top. Sosyn, qapylys topyldap qaita júrip bara jatty. Báteńkeniń jerge tigen dybysy qumyǵyp shyǵady. Top. Jópeldemede topataidy qaǵyp, súrinip ketti, aldyna tizerlei qulady. Ádemi topy aqyryn syrǵyp, basynan sypyrylyp tústi.

Jerden sozalańdap turyp, eńseli dýalǵa túsinbei kóz saldy. Qarsy aldy tegis boiama, ásem syrlanǵan biik taqtailar. Beldik temir bekitip tastaǵan – zildei, tastai berik darbaza. Tystan áredik jaidarman topyrlap ótip bara jatqan top-top balalardyń erteńgi aýa raiyn topshylaǵan maida, jarqyn daýystary estiledi. Kóne topografiiany, qadim zamandy áńgime qylady. Ertedegi ýaqyt, ótken dáýirde – jahanda tynymsyz kún kúrkirep, naizaǵai jarqyldaidy. Daýyldap, borap jaýǵan burshaq tolastamaidy, ǵalamdy jańǵyryqqan kúshti dabys kómip ketedi, tus-tustan álemdik tasqyn quiylyp, topan sý keń baitaq jazyq óńir qyr dalaǵa ańdyzdap qaptap, dúniejúzin sel basqan desedi. Jaima-shýaq kúlki, shat únder birsin-birsin alystap, joiylyp barady. Ol irkilip, ainalasyna zer aýdaryp, abailap tóńiregin sholdy.

Qymbat tastarmen kestelep shimailaǵan topy Close-Up mólsherinde irilene kórindi. Red One júzin sipai jyljyp kiimine toqtady da, eski báteńkesine aýysty, sosyn shuǵyl taiqyp, sheginip ketti. Kadrda dala kelbeti ashyldy, móldirep jalpy keskin shyqty. Álsiz ún, kómeski sybdyr, kúńgirt dybys tegis jańǵyryp anyq jazylady.

Ol teris ainaldy. Úidiń qalqasynda qasqyr quiryq qaraǵailar manaýrap qalǵyp tur. Jibektei samal tóńirekti maida sharpyp, iis maiy tanaýdy jaryp murynǵa keledi. Jel aýyp, yqtasyn ózgerse, qolqany atqan áldeqandai osy bir ádemi hosh iis aspanǵa ushady. Áýege shaýyp, bailaýly maldai sheshiledi. Sympyldap kógaldy saidan qanat qaqqan top-top kók ala úirek sekildi, qyshqyltym shaiyr burqyrap kóterilip, jan-jaǵyna molynan tógiledi. Ár injý-marjan tamshy úzilgen monshaqtai shashylyp, shúigip yrǵyn jutqan keýdeni toltyrady. Qapyryq shaharda qapalap, tynys izdep topyrlaǵan jurt saǵyz maiyn simirip, rahattanyp iistiń dámin alady.

Kóshede ersili-qarsyly sapyrylysqan halyqtyń qaraǵai aýasynan omyraýy keńip, saraiy ashylyp ketkendei – aq kókiregindegi umytylmaǵan jazǵyturym sazy kóńilinde qaita shyrqalady. Keshe, kóktemgi aspanda júzgen kúmis aida – peiishtiń tórinde shalqyǵandai aýnap – qazdai qalqyp edi. Miýaly baý-baqshadan jupar ańqyp, kele jatqan jazdyń lebi kómeidi qapqan bolatyn. Bar adamdar, shynymen, baqytty edi. Qazir shilińgir ystyq, shildeniń orta-sońy, laq súmbile basy. El toqyrap qońyr kúzdi tosady. Mizam, aqyrap, – sosyn, alasapyran qaýys, qara sýyq boqyraýdy birtúrli samarqaý, únsiz, nemquraidy kútedi.

Esik ashylyp, bosaǵadan it kórindi. Áýeli kúshik júgirip shyqty. Sońynan jetektegi, tanadai, salqy tós, tarǵyl dúregei attady. Tumsyǵyna shaqtap tumyldyryq, moinyna ásemdep qarǵy baý taǵyp qoiypty. Qaiysty tilip, taspalap kesip, órip te, túiip te jasaǵan, quraǵan, bailaǵan qalyń bylǵary ústinen jarqyratyp temir júrgizip, torlap úlken ittiń tula boiyn tumshalap tastapty. Baýǵa shyǵyrshyqtalǵan jyltyr shynjyrdyń tizbektelgen árbir jeke túiini júrip kele jatqanda, kókten shashyrap túsken sáýleden jaltyldap, oqta-tekte oinap ketkende – qanjardyń júzindei jarqyldaidy. Kúshik eki qulaǵy salpiyp aldyna jetip keldi. Montany jáýdirep, beikúná qarady. Áýpildep eki-úsh márte úrip qoidy. Sodan keiin – jaýtańdap, shoqiyp otyrdy, shalt qozǵalyp, lepil qaqty. Tynyshtyqty buzyp sháýildep, taǵy áldeneshe dúrkin qaitalap úrdi. Eligip, jelpinip, óz shýyna – ózi dúrlikti. Mań tóbettei mańǵaz qydyryp, kerenaý mańǵan, taiynshadai haiýanǵa dúrk ilese jóneldi.

Shetki, oqshaý kireberisten qolyna shólmek ustaǵan bir jas jigitti baiqadyOrta jolda toqtap, koniagyn názik riýmkasyna syzdyqtatyp quidy da, tartyp jiberdi. Qarsy aldyna qas qadap, joq izdep sál turdy.

Kúz bastalǵanda, Almatyda ózine-ózi qol jumsaityndar qaptaityn edi.

Byltyr Fýad avtomobilin kópirden qulatyp ómirden ketken-di, qysta úpti bólmesinde Qamariia tuńshyǵyp óldi, Álisher tań aldynda búkil qoljazbalaryn órtep, Marfýǵa kelgenshe, óz úiinde eleń-alańda asylyp qaldy, úkidei Muqtar qulazyǵan Medeý shatqalynda dosyn bailap qoiyp, qorada ózin-ózi qapylys atyp tastady. Fýad – ótkeli kóp Sain kóshesimen kele jatyp – Shaliapinge jetkende, kópirdiń arnasyn qatty jyldamdyqpen ózi soǵyp, jiektep qoiǵan qorshaýlaryn byt-shyt qiratyp, buzyp-jaryp tómenge kóligimen bir-aq qarǵypty, til tartpastan ketipti deidi kórgender. Jazyqty ajaldan it batpaqtap, at súrinedi.

Ol bordiýrge tize búkti. Báteńke topyldap qasyna jetti.

Men sharshadym. Ómir bir-aq baǵytpen bir-aq márte júretin avtobýs

quralpy, talai adam jol-jónekei qaraýytqan aialdamalardan túsip qaldy. Olar qaida ketti, álde sol aialdamalarda tur ma áli, bilmeimin, áiteýir ómirdiń endi sol aialdamalarǵa qaityp soqpaitynyn bilemin. Naq osy sát bárin saǵynamyn. Men ǵana. Basqa – basqany saǵynady. Sondyqtan, tiri bolýym kerek, erteń kim olardy saǵynady, tek men ǵana.

Pák júzine renjip qarady.

Nesine asyǵasyń, ekeýimiz de erteń aialdamalardyń birinde qalamyz,

múmkin, birge, álde – eki bólek, bir-birinen qashyq, baǵyt-baǵdarynan aiyrylǵan qos aialdamada. Taǵdyrdyń salýy, ǵumyrdyń máni, tirshiliktiń muraty, amal neshik, qaza. Iá, Táńirdiń qudireti – buiryq jibermeidi. Bilesiń be, qaraq, álemde, Polli aitýynsha, otyz alty siýjet bar. Horhe Lýis Borhes “Tórt mezgil” degen ataqty týyndysynda, nege ekeni belgisiz, otyz altyny azaityp, yqshamdap tórt siýjetti ǵana aldymyzǵa kóldeneń tartady. Menińshe, alasapyran dúnieni beineleitin jeli baiany, shyǵarma arqaýy ekeý-aq, ókinishke qarai, sheksizdik tárizdi egiz bastaýdan turady: juptyń bireýi – jarlyq shashqan Qudaidyń bar ekendigin keiipteitin jasampaz hikaiat túri, syńary – Qudaidyń joq ekendiginen azap shegetin beinetqor kitaptyń mazmuny. Túr qashanda túrlenedi, mazmun eshqashan ózgermeidi.

Únsizdik ornady.

Biz qalalardy aldaǵy ǵumyrymyz úshin turǵyzamyz, biraq olar

zirattar qusap sońymyzdan qalyp jatady. Shaharda taza bolmys, tabiǵi kelbet joq, qoldan somdalǵan, tirshilik ataýlyǵa qarsy, óli qubylys, kent – rýhani keńistikte mádenietti sheńberlep ainalǵan jasandy serik. Qala, zady, qashanda túpnusqa emes. Úiler – alǵashqy shyn qystaýlardyń, tas úńgirlerdiń kómeski beinesi, shala kóshirmesi. Shaiyrlardyń jyrǵa qosqany beker, jalǵan madaq, arzan ataq, tastaq kóshe, teginde, essiz qumarlyq, toiymsyz ynsap, qanaǵatsyz ashkózdiktiń mekeni.

Eptep jel soqty. Maida qońyr omyraýyn samaldady. Ol sózin jalǵastyrdy. Daýysy birtúrli jaryqshaqtanyp shyqty.

“Budyraiǵan eki shekeli, Muzdai úlken kóbeli, Qary unymy

sultandaiyn júristi, Adyrnasy shaiy jibek oqqa kiristi, Aidasa qoidyń kósemi, Sóilese qyzyl tildiń shesheni, Ustasa qashaǵannyń uzyn quryǵy, Qalaiylaǵan qasty ordanyń syryǵy, Biler otty bi sońy, Bi ulynyń kenjesi, Býyrshynnyń buta shainar azýy, Bidaiyqtyń kól jaiqaǵan jalǵyzy, Bulut bolǵan aidy ashqan, Munar bolǵan kúndi ashqan, Musylman men káýirdiń Arasyn ótip buzyp dindi ashqan Súiinishuly Qaztýǵan!!!”

Qaztýǵandy aitqanda, sózi qatty estildi.

“Sere, sere, sere qar, Asty kileń, ústi muz, Kún-tún qatsa jibimes, Men

kólikke qosymdy artqanmyn, Kómbidei arý jalarǵa Kúrektei muzdy tońdyryp, Kirmembes aýyr qolǵa bas bolyp,” – dep bir toqtady ol.

Kenet aiqai saldy:

“Kúńirenip kún túbine jortqanmyn!”

Ol zor daýystan dir etti.

“Dúnieniń basy sairan, túbi oiran, Ozar soidy bu dúnie Azaýlynyń

Aimadet Er Dospambet aǵadan”, – dedi ol, – Aý, qaidasyń, Rabiý-Sultan-Begim, Jaýhar-Hanym, Ǵaiyp-Jamal-Sultan-Begim, Toqtar-Begim, Aqqozy-Bike, Jaǵan-Bike, Hocha-Patshaiym, Jaǵym-Hanym. Kózime bir kórinshi, Anar, Janar, Gúlmira, Sáýle, Bota, Ainur, Ásem. Shirkin, Marjan, Shynar, Elmira bir kóriner kún bar ma.

Ilgeri basty. Kózine súiir tumsyq yqsham torǵai ilikti. Jupyny qus sharbaqshada qonyp otyr. Tez qozǵalyp, shalt qimyldaidy. Ushyp, tómen tústi de, nannyń qiqymyn, kúnbaǵardyń dánin terip ketti. Qýnaq áreketi júzine kúlki úiirdi. Tosyn, jópeldemede qarashyǵy tarydai, sýyq janary tiktele qadalǵanda, asyly, boiy muzdap sala berdi. Ishinde qimyl-áreket júrip jatqan Red One obektivi qaharmannyń shaǵyn beinesin Medium Long Shot mólsherinde túsirdi. Qoń torǵaidyń qasynan arshyn tós kepter paida boldy. Ýaqiǵany ańdyǵan kóz endigi kezek nazaryn jańa obrazǵa aýdardy. Aq qaýyrsyndy, tóbesinde sálde tárizdi kekil shashaq bar, úlken jemsaýly, quiryǵy uzyn, tegi, erteginiń quddy ásem kógershini, qaharmany sekildi. Camera keiin sheginip, kepter Full-Length Shot kóleminde pishindeldi. Tar aýlany jiti baqylaǵan áinek oqta-tekte kóldeneńdep shyrqaý biikten jarqyraǵan altyn kúnge shaǵylysady.

Úiden moinyna torqa salǵan qara tory ádemi kelinshek shyqty. Toryqqan ajarynda tobylǵy tús qamyryq, solǵyn shyrai, jaqsy úmitten kúderin úzgen qapa bar. Ol báteńkesin súirete qozǵaldy. Súiretilip úsh-tórt qadam basqan soń, aiaqkiimin jeńil kóterip, topyldatyp shuǵyl júrdi. Kóp uzamai, kóńilin tory ala muń jaýlaǵan qapadar sulýdyń aldynda turǵan. Áiel tize búgip júresinen otyrdy. Sosyn, ony eki qolynan ustap, aq quba júzine den qoiyp, synaqty, muqiiat qarady, qorqynysh túnep, úrei qonǵan álpetin birshama uzaq qyzyqtady.

Qoryqpa, – dedi ol qamyryǵa sóilep, – talaisyz, baqsyz meniń de

kóńil-kúiim joq.

Azdap qaýip oilady. Jatsynyp, keiin sheginip bara jatyp – ezýine kúlki úiirildi.

Durys.

Áiel ózine qarai tartty. Ne derin bilmei, tosylyp, birsypyra bógeldi.

Qaita qushaqtap, meiirlene qushty. Endigi kezek saf kúlkisin únsiz tamashalady. Ol kenet ishqusa nazaryn, tostaǵandai ádemi, jasqa toly kózin, tosyn júdep, sýy qaitqan temirdei jasyp, kúirep synǵan túrin kórdi. Daýysyn shyǵaryp, jylaǵysy keldi. Tosyrqap, keiin shegindi.

Sher saǵynyshtan qorǵaityn torǵaýyt tárizdi, ýaiym-qaiǵy tirshilikti

tún meńdep, túnek basqandai qaraityp, dúnieni áldebir basqa, qarabarqyn túske boiap jiberedi, sonda únemi qamyǵyp, qaiǵy shegip júrip pende beiqam sherge úirenip, mashyqtanyp ketedi. Zady, beinet daǵdyǵa ainalady. Ádetke sińedi, kóńil dánigedi, jany qunyǵady.

Kezdeisoq, bóten kelinshek egilip, solqyldap jylady. Apaq-sapaq zaýal

shaqta emes, beisaýat mezgil, qapersiz, qamsyz ýaqyt bordai ezildi. Qabyrǵasy sógilip, ózegin órt shaldy, jigeri qum bolǵany – namysyn shoqtai qarydy. Entigip, alqynyp baryp toqtady.

– Búgin Niger zeńgirden qus sekildi quldap, jyraqta topshysy syndy.

Tunyq, moiyl kózderimen mańaiyn sholyp ótti de, kenet júzi qaita tunjyrap betine tik qarady. Tanadai jarqyrap, ushqyn shashqan janary ottai eken. Kúlimsirep edi, kelinshek te ezý tartty. Qapyda, irgeden tereze ashylyp, ishten jas bozbala jigit kórindi.

Zeriza qaida, – dep surady ol, – qunttap saqtaǵan zeriza qaida?

– Dúr, gaýhar, merýert, aqyq, zúbarjat, jaqut, luhlý, tabas, lal.

Batiia she.

Qobdishadaǵy ma?

Iá.

Bilmeimin.

Qosh bol, Niger-Patshaiym.

Ferdaýsi, qosh, meni umytpa, qashanda jadynda tut.

Seni, Niger-Sultan-Begim, máńgilik esimde saqtaimyn.

Jas bozbala jigit jylap turdy. Aǵash tereze qaiyra jabyldy. Áiel

dýalǵa taqap, jarma qaqpadan taǵy bir esik tapty. Qosalqy esikti ashyp, tabaldyryqtan syrtqa attady. Ar jaqta turyp:

– Saǵan bolmaidy, – dedi.

Kóńildengen áielge qarap, taǵy jyly kúlimsiredi.

Úiden shyqpa, – dedi Niger-Patshaiym, – alysqa uzap ne tabasyń, biz

bilmeitin jaqtarda da eshteńe joq.

Topsalary jailap, baiaý qozǵalyp, esik temir jaqtaýlaryna shýsyz, aqyryn soǵyldy.

Biraq, qalada ǵana ómir bar, kóshege shyq, aqjoltai batyr, – dedi áiel

syrtta topylaiy damyl-damyl toqyldap uzap bara jatyp.

Ol bir-eki attap, sońyna burylyp qarady. Túrli kólemde, Detail, Close-Up, Medium Close-Up, Close Medium, Medium Long Shot, Full-Lenth Shot, Long Shot aiada mólsherlenip Focus birneshe márte ózgerdi.

Mol jaz dalaǵa syimai tur. Dýaldan, qaraǵailardan, órim tastardan mezgildiń ystyq taby ańǵarylady. Irgeden tasyǵan maýsym tóńiregin jailap, qorshaýlardan tógilip, syrtqa aqtarylady. Jaz saýmalap esikten kirip, terezeden syǵalaidy. Tulymshaǵy jelbirep, úi-úiden quntaqty bala sekildi júgirip shyǵady da, dańǵyldardy, býlvarlardy aralap, úkidei jelkildep kete barady. Kóshe-kóshedegi gúlzarlardan esedi, sharpyǵan qyzýy tramvai relsterinen baiqalady. Yssy qaýdyraq shóp, qańsyǵan taqtai qoralar, eńseli, biik ǵimarattardan soǵady. Qum basyp, ańqa quryp, shól keptirip, tańdai keýip, jalyn atyp qatalatady.

Dúr Almaty, sóitip, bir kúni dúrligip – dúldúldei dúrkirep – dúrkin-dúrkin saýdyrap nóserge shomylady. Ii qanyp, qunary baiyǵan saýmal aýa kempirqosaqtanyp jibekten oramal tartady. Teginde, jańbyry kóp jyldary qala ózenderi tabanyna iirilip tas bailanady. Serýenge shyqqan jas almatylyqtar sý qaitqanda tastardy aýdaryp, tospalardan oida joqta birdeńe taýyp alýǵa dámelenedi.

Ózine úńireiip qarap turǵan Camera obektivin kórdi. Kúlimsiredi. Shildeniń jaima-shýaq kúnderi, jazǵy mol baqyt – túgel syiǵan kúlki – shynydan toqtamai, úrdis tóńkerilip ótti de, tórtkil kadrda ádemi móldirep, Close-Up mólsherinde tamasha, ásem kestelendi. Kenet bir áieldiń ashyq qońyr daýysy ekeýara tynyshtyqty buzdy:

Kenesary-Naýryzbai!

Tizbektelgen kadrlar tasqyny qalt toqtady. Red One júzinde – kúlgen

sábidiń aiaýly beinesi qaldy.

26 qańtar, 2011 jyl, Almaty

Didar Amantai