IT JYLY
It minip irek qamshylap, itshilep júrip, it jylyna da jettik-aý. Inshalla!
«It – jeti qazynanyń biri» ǵoi, bul jyly it te, qus ta, ittiń itaqaiy da yrys-nesibege kenelip, it basyna irkit tógilgen kúnderdi kóredi dep senemin. Óitkeni... kútý men úmitten ǵana turatyn it tirliktiń sońynda jadyrap shyǵar kún, jarqyrap jeter bir jaqsylyq bar shyǵar. Tek sony itke ǵana biter tózimmen, búgilmeitin itjandylyqpen kútý kerek. Ol jaqsylyq baiaǵydai it arqasy qiianda emes, dál qasymyzda, iek astymyzda turǵandai. Olai deitinim, bar tamasha, bar qazyna Qazaqstanda dep, it ólgen jerden munda aǵylyp jatqan bógde-bóten az ba qazir? Men bilsem, olardyń tumsyǵy itten iisshil. Esterińizde bolar, ertede solar it jegip, it qorlyǵyn kórip, Itjekken men Aliaskaǵa da jetti emes pe? Aqyry sonda itelmen, ink, indeiis degen halyqtardy atajurtynan ittei qylyp qýyp, ózderi qap-qara altyndy itshanalaryna tiep, alystaǵy eline tasydy emes pe? Sóitip jerdiń arǵy betindegi it tumsyǵy ótpes ormandar men it izdese tappas ien mekende itarqa qostaryn tigip, it júgirtip, qus salyp júrgen beibit halyqtyń itin shyǵaryp, itjemi etti emes pe? Al, «it toiǵan jerine» dep, sol arada qalyp qoiǵan bógdelerdiń kóbi keiin jeke-jeke el bolyp ketti emes pe?
Buǵan qarap sizder Qazaqstanǵa kelip jatqandarǵa it kórgen eshkikózdenýdiń jóni joq. Baiaǵy eskimos, shúkshá, ink, itelmender kórgen kún endi adamdy qoiyp ittiń túsine kirmeidi, zaman basqa, el basqa. «Terini ilei bilmegen itrásýá etedi» degendei, barymyzdy is qylmai, bailyǵymyzdy igere almai jatqanda, bireýler kómektesem, jarylqaimyn dese, olardan aiaǵandy it jesin. Búginde itke kereksiz bolyp, ár jerde shashylyp jatqan bailyǵymyz erteńgi kúni el igiligine asar kól-kósir qazynaǵa ainalsa, itten súiek bizge de aýysar. Al ázirge it jyly jónindegi áńgimemizdi ári jalǵastyra turaiyq.
Menińshe, bireýlerdiń it degende itjyndary ustap, aýyzdarynan aq it kirip, kók it shyǵyp jatsa da, jalpy itten baqytty maqulyq joq. Ásirese, qala itteri. Al qoiǵa erip, qotan kúzetip, eńbek sińirip júrgen aýyl itteri buryn da it esebinde bolatyn, qazir de it qalpynda qalǵan ǵoi. Olar týraly bar shyndyqty ashyp salsań, iisi it balasynyń bedeli túsedi, qadiri ketedi. Sondyqtan qala itteri týraly kóbirek aitqan durys. Kóbirek aitpasqa lajyń da joq, óitkeni olar ózi de kóp qoi qalada, óte kóp. Kóshe-kóshede bittei órip júrgen aq it... kók it. Kólik ishinde kóringenniń betin jalap, etegin iiskep, erkelep turǵan qara it... sary it... Ár páterdiń tórinde jatqan tóbet it... qanshyq it. Tóbet demekshi, menimen bala kezinde itkóilekti birge tozdyrǵan Itemgen degen dosym maǵan mynadai qyzyq áńgime aitqany bar:
– Úrerge itim, syǵarǵa bitim joq, boidaq kezim. Aýyldan qalaǵa kelip, ittei qańǵyp júrip, aqyry baspana dep tapqanym – bes etajdy úidiń besinshi qabatyndaǵy bes bólmeli páterdiń qýyqtai bir qýysy. Ol qýysta – ózimdei jáne bes jigit, aýa jetpeidi, quiryq ainalmaidy. Al at shaptyrym tórgi bólmede tóbedei bolyp Týzik degen tóbet jatady. Biz ittei yryldaǵan úi iesinen góri júni tikireigen sol itten qorqamyz. Ol kezigip qalǵanda, qaiyn atamyzdy kórgendei iilip-búgilip, imenip ótemiz. Ol yr etse, úi iesi shyr ete túsedi. «Iesin syilasań itine súiek tasta» degen ǵoi, qojaiynǵa degen bar qurmetimizdi iti arqyly bildirgimiz kelip turady. Osy itke bola keide ózimiz de bir-birimizben itshe yryldasyp qalamyz. Óitkeni aramyzda bireýler Týzikke artyǵyraq jaǵynyp qoiady da, basqamyzdyń bedelimiz tym quldyrap ketedi. Buǵan qalai shydaimyz, itke jaǵyný jaǵynan dereý jarysqa túsýge umtylamyz. Yqylasy túsip Týzik kimniń betin bir jalap ketse – jarysta sonyń ozǵany, basyna baqtyń qonǵany. Nesin aitasyń, Týzik shirkin ittiń iti, tektilerdiń tektisi edi ǵoi. Tektiligi sonda – biz qatqan nandy tasqa uryp qaýjap otyrǵanda... Týzik bazardan jańa ákelgen ettiń jypjyly svejyiy bolmasa, sýyp qalǵanyn iiskemeitin de. Biz tary kójeni talǵajaý etip jatqanda... Týzik shirkin urtyna juqqan maily sorpany jalap qoiýǵa da erinetin... Sóitken Týzik, tekti Týzik meni bir kún it qyldy ǵoi aqyry. Qalai deisiz be?.. Birde talma túste talyqsyp uiyqtap ketken ekenmin... Túsimde... aýyldaǵy súiikti jeńgelerimniń biri ús time syzdyqtatyp ystyq sý quie-ep tur. «Oibai, táte-aý, qoisańshy!» – dep bulqyna oiana kelsem... bizdiń Týzik, erke Týzik artqy aiaǵyn kóterip... appaq shabyn ashyp... ústime kish ete-ep tur. «Ket ákeń!..» – dep ishten yńqita bir teptim. Týzik yr etti, iesi shyr etti... Meni esik syrtyna shyǵaryp, artymnan bir tepti... Men ine jutqan ittei buralyp, jetimder buryshynan bir-aq shyqtym. Al, itpen oinap kór endi!..
Bul áńgime túk emes. Maǵan qaraǵanda Itemgen dos itten ońai qutylǵan. Bir itti ishten bir tepkeni úshin Jetimder buryshynan shyǵý degen ne táiiri? Al men?.. Ánsheiinde itti qoiyp, bórini bókterip júre beretin myna men kórshiniń bir jaman kópek iti úshin túrmede shiri jazdaǵam. Qalai deisiz ǵoi? Bylai...
Bizdiń úidiń aldynda at týlaǵyndai ǵana dóńgelek gúlzar bartuǵyn. Ol gúlzar – mańaidaǵy búkil ittiń serýen baǵy, demalys parkine ainalǵan. Shópti taptap, gúlge saryp, sairan salǵan shirkinderge «Ket, ái!» deitin pende joq. Al meniń bes jastaǵy jalǵyz ulym asfalttyń syrtyna aiaq attasa boldy, sypyrǵysh saby shoshańdap, el shetine jaý tigendei dúnie túgel dúrligip shyǵa keledi. Qanym qainap, ishtei tynyp men otyramyn. Sóitip otyra da berer edim, bir kúni sol jalǵyz ulym – jaryq kúnim dala jaqtan daýys salyp kelsin de, esikten ozbai etpetinen qulasyn. Jyrym-jyrym shortysy. Báteńkesiniń bir syńary jáne joq... Appaq qardai eti kók. Shortyny qoishy, «short s nim», ulymnyń tikenge qimas tánine tisi tigen itterdiń. Óleiin-ai, óleiin, buny kórgenshe ólip nege ketpeiin dep atyp shyqtym dalaǵa. Atoilap jettim gúlzarǵa. Qantalaǵan kózime kóringeni – kópek it. Kópek ittiń aýzynda – kók báteńkesi ulymnyń. Esim kete umtyldym. Eki siraqtan ustadym. Basymnan asyra iirip-iirip, kósheden ári shyrqattym da jiberdim.
– Óltirdi! – dedi oń jaǵymnan bir daýys.
– Fashis! – dedi sol jaǵymnan bir daýys.
– Militsiia! Qaidasyń, militsiia?! Myna jaýyz qyrdy ǵoi bizdi tapa-tal túste! Qairan Bobik! Óldiń-aý, Bobik! – dedi týra aldymnan zarlaǵan ashy bir daýys.
Qarasam... kópek ittiń iesi kórshim eken baiaǵy. Onyń da eki aiaǵynan ustap ap, basymnan asyra iirip-iirip laqtyraiyn dep edim, biraq ol menen buryn itine qarai umtyldy. Al iti... mundai itjandy bolar ma, ólmek túgil... shańymdy qaǵyp bergenińe rahmet degendei, maǵan qarap silkinip-silkinip qoidy da, iesine erkelei umtyldy emes pe.
E, bul da bir bitken is boldy dedim de úige kirip, ulymdy iiskep, sharýa jaǵyn shalýlap kettim qapersiz. Sóitip qapersiz júre de berer edim... sol kúni keshke... keshki asymdy endi aýzyma ala bergende... fýrajkasy qoqaiǵan, beti sopaiǵan bir militsioner úige kirip keldi entigip.
– Itti soqqan senbisiń? – dedi gúj etip.
– Men emes, – dedim shynymmen. – Itti soǵyp nem bar... tek ba symnan asyra iirip-iirip laqtyryp jibergenim ras.
– Nege laqtyrdyń?
– Balama tiisken soń.
– Balańa nege tiisedi?
– Ony ózinen sura.
– Kimnen?
– Itten? Militsioner atyp turdy ornynan.
– Sen bilesiń be, Qylmystyq kodekstiń bálenbaiynshy baby boiynsha, haiýanatty qorlaǵan adam eki jylǵa deiin bas bostan dyǵynan airylatynyn?
– Ne deidi?!. – Júregim sý etip baqaishyǵymnyń basyna túsip ketti. – Bylai... jigitim, otyrshy. Áńgimeleseiik te jónimen. Bylai... kelisýge de bolady ǵoi... – dep qoiyn qaltama qol sala bastadym.
Militsionerdiń tizesi búgile berdi. Meniń qoiyn qaltamnan shyqqan qolymdy qaita qysyp «amandasqan» soń... túsi de birden jylyndy, betine qan júgirdi.
– Bul isti men tergeýshige bylai... jumsartyńqyrap tapsyrarmyn. Onymen de bylai... durystańqyrap sóilesersiz, – dedi ol qoshtasarynda.
Erteńinde salyp-uryp tergeýshi jetti úiime. Sóz keshegidei órbidi. Aiaǵy sol keshegidei aiaqtaldy. Meniń qoiyn qaltamnan shyqqan qolymdy ol da qatty qysyp turyp:
– Bul isti men prokýrorǵa bylai... sizdiń jaqqa qisaityńqyrap beremin. Ol kisimen de bylai... til tabysarsyz, – dedi.
Birneshe kúnnen soń meni ózine prokýror shaqyrtty. Sóz baiaǵydai bastaldy, aiaǵy da solai tyndy.
– Bul isti men sot aldynda bylai... ári-sári etip jiberermin. Biraq siz de oǵan deiin bylai... qamsyz otyrmassyz, – dedi ol meniń ottai ystyq alaqanymdy qaita-qaita qysa túsip.
Qamsyz otyratyndai men ne, aqymaqpyn ba, epti qolymdy sotqa da usynyp úlgerdim.
Qysqasy, «Ittiń iesi bolsa, bóriniń Táńirisi bar» degendei, óstip-óstip aqyry men jeńdim ǵoi. Jeńgende... kópek itti kórge bir-aq tyqtym. It meniń balama ittik jasasa, men oǵan nege ittik istemeimin, sotqa barǵansha sanepidemstansadaǵy bireýge de súiek tastaý arqyly kópek itti «qutyrǵan it» etip alǵanmyn. Qutyrǵannan sóitip qutylǵanmyn. Biraq... osynyń bári meniń myqtylyǵym deisiz be, ár qaltaǵa suǵyp-suǵyp ji bergen maily súiekterdiń arqasy da. Solai, shyraǵym, súiektiń qudireti osyndai!..
Já, buny ittikke bola istelgen ittik delik, al alty alasy, bes beresi joq bireýlerdiń it dese itjyndary ustaityny nesi? Osyny oilai-oilai itim shyǵyp bitti ábden. Iá, qazaqtyń ár sózi «á» dese «itten» bastalady. «Má» degenniń aýzyn «itpen» jabady. «Itti» tuzdyqtap soǵar maqal-máteli qanshama?! Birbiriniń arasyn «it» jymdastyryp turatyn turaqty sóz tirkesi de bactan asady. Máselen, qazaq balasy alysty «alys» dei salsa, aýzy qisaiyp kete me, «it arqasy qiianda», «it ólgen jer» dep dilmársitinin qaitersiń? Tize berseń, mundai sózder ittiń boǵynan kóp. Olardy qai jerden, qalai terip alǵanyn kim bilsin, Itemgen dostyń áieli de bu jaǵynan aldyna jan salmaitynyn taiaýda óz kózimmen kórip, qairan qalǵanym bar.
Itekeń esikten kire bere, ol it terisin basyna qaptady dersiń:
– Kún uzaq qańǵyǵan ittei qaida júrsiń osy sen? Bailaǵan ittei bosaǵańdy kúzetip qashanǵy jalǵyz otyramyn osy men? Búitip it qorlyǵyn kórgenshe ólip nege qalmaimyn, oibai?! «Jaqsy it ólimtigin kórsetpeidi» dep, bul úiden ne men keteiin, ne sen ket, bildiń be? Jo-jo, men emes, sen ket! «Ket degende it te ketedi», bildiń be?! «Ittiń boǵy dári bolsa, dariiaǵa tyshady» dep, qit etse aqsha taýyp jatqanyńdy aldyma sap, basyma shy ǵyp bittiń ǵoi, túge. «Ittiń boǵy qylshyqsyz bolmas» dep, ol aqshany qandai jolmen taýyp júrgeniń bizge belgili. «Ury ittiń artyn suq it jalaidy» dep, banktegi anaý tazydai jylmańdaǵan Quttyaiaq ekeýiń jeń ushynan jalǵasyp alyp, maily jiliktiń basyn qalai mújip jatqandaryńdy elden jasyrarsyńdar da, menen jasyra almaisyńdar, bildiń be?!. Bank, aqsha, qylmys jóninde on jerden zań shyqsa da, senderge onyń qaisysy tosqaýyl bolar deisiń, óitkeni «It qoryǵan jerge ósh» emes pe?! Zań deimin-aý, zańdy iske asyrar qatal tártip bolmaǵan soń, sender esirmei kim esiredi, «Qazannan qaqpaq ketse, itten uiat ketedi» degen osy da...
– Ái, it, qysqart! – dep aqyrdy osy tusta Itekeń. – «Ittiń ishine sary mai jaqpas» dep, ábden toiynǵan ekensiń sen. Qatyndyǵyn istep eń jandy jerimmen ittei qaýyp jatqanyn qarashy, ei! Ittei ulytyp úiden bir-aq qýaiyn ba ózińdi?! «It yryldamai bermes» dep, bir shyny shaiyńdy kúnde óstip itimdi shyǵaryp beretin ádetiń qashan qalady osy? «It úredi, kerýen kóshedi» dep únsiz júre bereiin desem, bunyń «áni» kún saiyn údei-údei túsedi, ei! Ómiri it pen mysyqtai bop ótken shesheńnen ázer qutylyp edim, endi «It joqta shoshqa úredi qoraǵa» dep, aldymnan sen shyqtyń-aý abalap. «Itti súiekpen soqsań, qappas» dep, aýzy-basyńdy altynǵa kómip men júrmin, al sen... jaqsylyqty túsinbeitin it ekensiń, bildiń be?!.
– Iteke, – dedim men budan ári shydamai, qulaǵyna sybyrlap, – «Qasqyrdan tóbet qoryqqanmen, qanshyq qoryqpas» degen, áielmen aiqasyp abyroi tappaisyń, qoi endi!
– «Bir aýyldyń iti bir aýylǵa baryp úrmes» degen, meniń sharýamda ne shataǵyń bar seniń? «Buralqy it úrgenimen jaǵady» dep, qatynǵa jaǵynyp qalaiyn dep pe eń? Kóldeneńnen qosylǵan kók tóbettei bolmai jaiyńa otyr bylai! – dedi ol ars etip.
It meni qapsa, men itti qapsam, itten aiyrmam ne bolǵany, únsiz turdym da, júre berdim jónime.
Solai, shyraǵym, qazaqtyń itke degen kózqarasy, mine, osy. Al basqa halyq... oi-oi, olar degenińiz itti iesindei, qa sietti kiesindei kóredi. Máselen, qarańyz... jýyqta Máskeý televiziiasynan sóilep otyrǵan bir úlken azamat ne dedi deisiz ǵoi?.. «It adamnyń dosy emes, – dedi ol. – Iá, dosy emes. Ony adamǵa dos degennen ittiń de, adamnyń da abyroiy asyp ketpeidi. Al shyn máninde it – semianyń bir múshesi. Dál solai. Áieliń men balańa qalai qarasań, itke de solai qaraýyń kerek...»
Mine, sóz! Mine, itke berilgen naǵyz baǵa. Endeshe, aǵaiyndar-aý, adamdy it dep qorlaǵanymyz bylai tursyn, itti kórgende «Ainalaiyn súiiktim, janym, jaryǵym, jalǵyzym» dep nege óbektep turmaimyz? Iá, sóiteiik, it jylynda itti óstip qadirleiik, dostar!..
Didahmet Áshimhanuly
