يت جىلى
يت مٸنٸپ يرەك قامشىلاپ, يتشٸلەپ جٷرٸپ, يت جىلىنا دا جەتتٸك-اۋ. ينشاللا!
«يت – جەتٸ قازىنانىڭ بٸرٸ» عوي, بۇل جىلى يت تە, قۇس تا, يتتٸڭ يتاقايى دا ىرىس-نەسٸبەگە كەنەلٸپ, يت باسىنا ٸركٸت تٶگٸلگەن كٷندەردٸ كٶرەدٸ دەپ سەنەمٸن. ٶيتكەنٸ... كٷتۋ مەن ٷمٸتتەن عانا تۇراتىن يت تٸرلٸكتٸڭ سوڭىندا جادىراپ شىعار كٷن, جارقىراپ جەتەر بٸر جاقسىلىق بار شىعار. تەك سونى يتكە عانا بٸتەر تٶزٸممەن, بٷگٸلمەيتٸن يتجاندىلىقپەن كٷتۋ كەرەك. ول جاقسىلىق باياعىداي يت ارقاسى قيياندا ەمەس, دەل قاسىمىزدا, يەك استىمىزدا تۇرعانداي. ولاي دەيتٸنٸم, بار تاماشا, بار قازىنا قازاقستاندا دەپ, يت ٶلگەن جەردەن مۇندا اعىلىپ جاتقان بٶگدە-بٶتەن از با قازٸر? مەن بٸلسەم, ولاردىڭ تۇمسىعى يتتەن يٸسشٸل. ەستەرٸڭٸزدە بولار, ەرتەدە سولار يت جەگٸپ, يت قورلىعىن كٶرٸپ, يتجەككەن مەن الياسكاعا دا جەتتٸ ەمەس پە? اقىرى سوندا يتەلمەن, ينك, يندەيٸس دەگەن حالىقتاردى اتاجۇرتىنان يتتەي قىلىپ قۋىپ, ٶزدەرٸ قاپ-قارا التىندى يتشانالارىنا تيەپ, الىستاعى ەلٸنە تاسىدى ەمەس پە? سٶيتٸپ جەردٸڭ ارعى بەتٸندەگٸ يت تۇمسىعى ٶتپەس ورماندار مەن يت ٸزدەسە تاپپاس يەن مەكەندە يتارقا قوستارىن تٸگٸپ, يت جٷگٸرتٸپ, قۇس سالىپ جٷرگەن بەيبٸت حالىقتىڭ يتٸن شىعارىپ, يتجەمٸ ەتتٸ ەمەس پە? ال, «يت تويعان جەرٸنە» دەپ, سول ارادا قالىپ قويعان بٶگدەلەردٸڭ كٶبٸ كەيٸن جەكە-جەكە ەل بولىپ كەتتٸ ەمەس پە?
بۇعان قاراپ سٸزدەر قازاقستانعا كەلٸپ جاتقاندارعا يت كٶرگەن ەشكٸكٶزدەنۋدٸڭ جٶنٸ جوق. باياعى ەسكيموس, شٷكشە, ينك, يتەلمەندەر كٶرگەن كٷن ەندٸ ادامدى قويىپ يتتٸڭ تٷسٸنە كٸرمەيدٸ, زامان باسقا, ەل باسقا. «تەرٸنٸ يلەي بٸلمەگەن يترەسۋە ەتەدٸ» دەگەندەي, بارىمىزدى ٸس قىلماي, بايلىعىمىزدى يگەرە الماي جاتقاندا, بٸرەۋلەر كٶمەكتەسەم, جارىلقايمىن دەسە, ولاردان اياعاندى يت جەسٸن. بٷگٸندە يتكە كەرەكسٸز بولىپ, ەر جەردە شاشىلىپ جاتقان بايلىعىمىز ەرتەڭگٸ كٷنٸ ەل يگٸلٸگٸنە اسار كٶل-كٶسٸر قازىناعا اينالسا, يتتەن سٷيەك بٸزگە دە اۋىسار. ال ەزٸرگە يت جىلى جٶنٸندەگٸ ەڭگٸمەمٸزدٸ ەرٸ جالعاستىرا تۇرايىق.
مەنٸڭشە, بٸرەۋلەردٸڭ يت دەگەندە يتجىندارى ۇستاپ, اۋىزدارىنان اق يت كٸرٸپ, كٶك يت شىعىپ جاتسا دا, جالپى يتتەن باقىتتى ماقۇلىق جوق. ەسٸرەسە, قالا يتتەرٸ. ال قويعا ەرٸپ, قوتان كٷزەتٸپ, ەڭبەك سٸڭٸرٸپ جٷرگەن اۋىل يتتەرٸ بۇرىن دا يت ەسەبٸندە بولاتىن, قازٸر دە يت قالپىندا قالعان عوي. ولار تۋرالى بار شىندىقتى اشىپ سالساڭ, يٸسٸ يت بالاسىنىڭ بەدەلٸ تٷسەدٸ, قادٸرٸ كەتەدٸ. سوندىقتان قالا يتتەرٸ تۋرالى كٶبٸرەك ايتقان دۇرىس. كٶبٸرەك ايتپاسقا لاجىڭ دا جوق, ٶيتكەنٸ ولار ٶزٸ دە كٶپ قوي قالادا, ٶتە كٶپ. كٶشە-كٶشەدە بيتتەي ٶرٸپ جٷرگەن اق يت... كٶك يت. كٶلٸك ٸشٸندە كٶرٸنگەننٸڭ بەتٸن جالاپ, ەتەگٸن يٸسكەپ, ەركەلەپ تۇرعان قارا يت... سارى يت... ەر پەتەردٸڭ تٶرٸندە جاتقان تٶبەت يت... قانشىق يت. تٶبەت دەمەكشٸ, مەنٸمەن بالا كەزٸندە يتكٶيلەكتٸ بٸرگە توزدىرعان يتەمگەن دەگەن دوسىم ماعان مىناداي قىزىق ەڭگٸمە ايتقانى بار:
– ٷرەرگە يتٸم, سىعارعا بيتٸم جوق, بويداق كەزٸم. اۋىلدان قالاعا كەلٸپ, يتتەي قاڭعىپ جٷرٸپ, اقىرى باسپانا دەپ تاپقانىم – بەس ەتاجدى ٷيدٸڭ بەسٸنشٸ قاباتىنداعى بەس بٶلمەلٸ پەتەردٸڭ قۋىقتاي بٸر قۋىسى. ول قۋىستا – ٶزٸمدەي جەنە بەس جٸگٸت, اۋا جەتپەيدٸ, قۇيرىق اينالمايدى. ال ات شاپتىرىم تٶرگٸ بٶلمەدە تٶبەدەي بولىپ تۋزيك دەگەن تٶبەت جاتادى. بٸز يتتەي ىرىلداعان ٷي يەسٸنەن گٶرٸ جٷنٸ تٸكٸرەيگەن سول يتتەن قورقامىز. ول كەزٸگٸپ قالعاندا, قايىن اتامىزدى كٶرگەندەي يٸلٸپ-بٷگٸلٸپ, يمەنٸپ ٶتەمٸز. ول ىر ەتسە, ٷي يەسٸ شىر ەتە تٷسەدٸ. «يەسٸن سىيلاساڭ يتٸنە سٷيەك تاستا» دەگەن عوي, قوجايىنعا دەگەن بار قۇرمەتٸمٸزدٸ يتٸ ارقىلى بٸلدٸرگٸمٸز كەلٸپ تۇرادى. وسى يتكە بولا كەيدە ٶزٸمٸز دە بٸر-بٸرٸمٸزبەن يتشە ىرىلداسىپ قالامىز. ٶيتكەنٸ ارامىزدا بٸرەۋلەر تۋزيككە ارتىعىراق جاعىنىپ قويادى دا, باسقامىزدىڭ بەدەلٸمٸز تىم قۇلدىراپ كەتەدٸ. بۇعان قالاي شىدايمىز, يتكە جاعىنۋ جاعىنان دەرەۋ جارىسقا تٷسۋگە ۇمتىلامىز. ىقىلاسى تٷسٸپ تۋزيك كٸمنٸڭ بەتٸن بٸر جالاپ كەتسە – جارىستا سونىڭ وزعانى, باسىنا باقتىڭ قونعانى. نەسٸن ايتاسىڭ, تۋزيك شٸركٸن يتتٸڭ يتٸ, تەكتٸلەردٸڭ تەكتٸسٸ ەدٸ عوي. تەكتٸلٸگٸ سوندا – بٸز قاتقان ناندى تاسقا ۇرىپ قاۋجاپ وتىرعاندا... تۋزيك بازاردان جاڭا ەكەلگەن ەتتٸڭ جىپجىلى سۆەجىيى بولماسا, سۋىپ قالعانىن يٸسكەمەيتٸن دە. بٸز تارى كٶجەنٸ تالعاجاۋ ەتٸپ جاتقاندا... تۋزيك شٸركٸن ۇرتىنا جۇققان مايلى سورپانى جالاپ قويۋعا دا ەرٸنەتٸن... سٶيتكەن تۋزيك, تەكتٸ تۋزيك مەنٸ بٸر كٷن يت قىلدى عوي اقىرى. قالاي دەيسٸز بە?.. بٸردە تالما تٷستە تالىقسىپ ۇيىقتاپ كەتكەن ەكەنمٸن... تٷسٸمدە... اۋىلداعى سٷيٸكتٸ جەڭگەلەرٸمنٸڭ بٸرٸ ٷس تٸمە سىزدىقتاتىپ ىستىق سۋ قۇيە-ەپ تۇر. «ويباي, تەتە-اۋ, قويساڭشى!» – دەپ بۇلقىنا ويانا كەلسەم... بٸزدٸڭ تۋزيك, ەركە تۋزيك ارتقى اياعىن كٶتەرٸپ... اپپاق شابىن اشىپ... ٷستٸمە كٸش ەتە-ەپ تۇر. «كەت ەكەڭ!..» – دەپ ٸشتەن ىڭقيتا بٸر تەپتٸم. تۋزيك ىر ەتتٸ, يەسٸ شىر ەتتٸ... مەنٸ ەسٸك سىرتىنا شىعارىپ, ارتىمنان بٸر تەپتٸ... مەن ينە جۇتقان يتتەي بۇرالىپ, جەتٸمدەر بۇرىشىنان بٸر-اق شىقتىم. ال, يتپەن ويناپ كٶر ەندٸ!..
بۇل ەڭگٸمە تٷك ەمەس. ماعان قاراعاندا يتەمگەن دوس يتتەن وڭاي قۇتىلعان. بٸر يتتٸ ٸشتەن بٸر تەپكەنٸ ٷشٸن جەتٸمدەر بۇرىشىنان شىعۋ دەگەن نە تەيٸرٸ? ال مەن?.. ەنشەيٸندە يتتٸ قويىپ, بٶرٸنٸ بٶكتەرٸپ جٷرە بەرەتٸن مىنا مەن كٶرشٸنٸڭ بٸر جامان كٶپەك يتٸ ٷشٸن تٷرمەدە شٸري جازداعام. قالاي دەيسٸز عوي? بىلاي...
بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ الدىندا ات تۋلاعىنداي عانا دٶڭگەلەك گٷلزار بارتۇعىن. ول گٷلزار – ماڭايداعى بٷكٸل يتتٸڭ سەرۋەن باعى, دەمالىس پاركٸنە اينالعان. شٶپتٸ تاپتاپ, گٷلگە سارىپ, سايران سالعان شٸركٸندەرگە «كەت, ەي!» دەيتٸن پەندە جوق. ال مەنٸڭ بەس جاستاعى جالعىز ۇلىم اسفالتتىڭ سىرتىنا اياق اتتاسا بولدى, سىپىرعىش سابى شوشاڭداپ, ەل شەتٸنە جاۋ تيگەندەي دٷنيە تٷگەل دٷرلٸگٸپ شىعا كەلەدٸ. قانىم قايناپ, ٸشتەي تىنىپ مەن وتىرامىن. سٶيتٸپ وتىرا دا بەرەر ەدٸم, بٸر كٷنٸ سول جالعىز ۇلىم – جارىق كٷنٸم دالا جاقتان داۋىس سالىپ كەلسٸن دە, ەسٸكتەن وزباي ەتپەتٸنەن قۇلاسىن. جىرىم-جىرىم شورتىسى. بەتەڭكەسٸنٸڭ بٸر سىڭارى جەنە جوق... اپپاق قارداي ەتٸ كٶك. شورتىنى قويشى, «شورت س نيم», ۇلىمنىڭ تٸكەنگە قيماس تەنٸنە تٸسٸ تيگەن يتتەردٸڭ. ٶلەيٸن-اي, ٶلەيٸن, بۇنى كٶرگەنشە ٶلٸپ نەگە كەتپەيٸن دەپ اتىپ شىقتىم دالاعا. اتويلاپ جەتتٸم گٷلزارعا. قانتالاعان كٶزٸمە كٶرٸنگەنٸ – كٶپەك يت. كٶپەك يتتٸڭ اۋزىندا – كٶك بەتەڭكەسٸ ۇلىمنىڭ. ەسٸم كەتە ۇمتىلدىم. ەكٸ سيراقتان ۇستادىم. باسىمنان اسىرا يٸرٸپ-يٸرٸپ, كٶشەدەن ەرٸ شىرقاتتىم دا جٸبەردٸم.
– ٶلتٸردٸ! – دەدٸ وڭ جاعىمنان بٸر داۋىس.
– فاشيس! – دەدٸ سول جاعىمنان بٸر داۋىس.
– ميليتسييا! قايداسىڭ, ميليتسييا?! مىنا جاۋىز قىردى عوي بٸزدٸ تاپا-تال تٷستە! قايران بوبيك! ٶلدٸڭ-اۋ, بوبيك! – دەدٸ تۋرا الدىمنان زارلاعان اششى بٸر داۋىس.
قاراسام... كٶپەك يتتٸڭ يەسٸ كٶرشٸم ەكەن باياعى. ونىڭ دا ەكٸ اياعىنان ۇستاپ اپ, باسىمنان اسىرا يٸرٸپ-يٸرٸپ لاقتىرايىن دەپ ەدٸم, بٸراق ول مەنەن بۇرىن يتٸنە قاراي ۇمتىلدى. ال يتٸ... مۇنداي يتجاندى بولار ما, ٶلمەك تٷگٸل... شاڭىمدى قاعىپ بەرگەنٸڭە راحمەت دەگەندەي, ماعان قاراپ سٸلكٸنٸپ-سٸلكٸنٸپ قويدى دا, يەسٸنە ەركەلەي ۇمتىلدى ەمەس پە.
ە, بۇل دا بٸر بٸتكەن ٸس بولدى دەدٸم دە ٷيگە كٸرٸپ, ۇلىمدى يٸسكەپ, شارۋا جاعىن شالۋلاپ كەتتٸم قاپەرسٸز. سٶيتٸپ قاپەرسٸز جٷرە دە بەرەر ەدٸم... سول كٷنٸ كەشكە... كەشكٸ اسىمدى ەندٸ اۋزىما الا بەرگەندە... فۋراجكاسى قوقايعان, بەتٸ سوپايعان بٸر ميليتسيونەر ٷيگە كٸرٸپ كەلدٸ ەنتٸگٸپ.
– يتتٸ سوققان سەنبٸسٸڭ? – دەدٸ گٷج ەتٸپ.
– مەن ەمەس, – دەدٸم شىنىممەن. – يتتٸ سوعىپ نەم بار... تەك با سىمنان اسىرا يٸرٸپ-يٸرٸپ لاقتىرىپ جٸبەرگەنٸم راس.
– نەگە لاقتىردىڭ?
– بالاما تيٸسكەن سوڭ.
– بالاڭا نەگە تيٸسەدٸ?
– ونى ٶزٸنەن سۇرا.
– كٸمنەن?
– يتتەن? ميليتسيونەر اتىپ تۇردى ورنىنان.
– سەن بٸلەسٸڭ بە, قىلمىستىق كودەكستٸڭ بەلەنبايىنشى بابى بويىنشا, حايۋاناتتى قورلاعان ادام ەكٸ جىلعا دەيٸن باس بوستان دىعىنان ايرىلاتىنىن?
– نە دەيدٸ?!. – جٷرەگٸم سۋ ەتٸپ باقايشىعىمنىڭ باسىنا تٷسٸپ كەتتٸ. – بىلاي... جٸگٸتٸم, وتىرشى. ەڭگٸمەلەسەيٸك تە جٶنٸمەن. بىلاي... كەلٸسۋگە دە بولادى عوي... – دەپ قويىن قالتاما قول سالا باستادىم.
ميليتسيونەردٸڭ تٸزەسٸ بٷگٸلە بەردٸ. مەنٸڭ قويىن قالتامنان شىققان قولىمدى قايتا قىسىپ «امانداسقان» سوڭ... تٷسٸ دە بٸردەن جىلىندى, بەتٸنە قان جٷگٸردٸ.
– بۇل ٸستٸ مەن تەرگەۋشٸگە بىلاي... جۇمسارتىڭقىراپ تاپسىرارمىن. ونىمەن دە بىلاي... دۇرىستاڭقىراپ سٶيلەسەرسٸز, – دەدٸ ول قوشتاسارىندا.
ەرتەڭٸندە سالىپ-ۇرىپ تەرگەۋشٸ جەتتٸ ٷيٸمە. سٶز كەشەگٸدەي ٶربٸدٸ. اياعى سول كەشەگٸدەي اياقتالدى. مەنٸڭ قويىن قالتامنان شىققان قولىمدى ول دا قاتتى قىسىپ تۇرىپ:
– بۇل ٸستٸ مەن پروكۋرورعا بىلاي... سٸزدٸڭ جاققا قيسايتىڭقىراپ بەرەمٸن. ول كٸسٸمەن دە بىلاي... تٸل تابىسارسىز, – دەدٸ.
بٸرنەشە كٷننەن سوڭ مەنٸ ٶزٸنە پروكۋرور شاقىرتتى. سٶز باياعىداي باستالدى, اياعى دا سولاي تىندى.
– بۇل ٸستٸ مەن سوت الدىندا بىلاي... ەرٸ-سەرٸ ەتٸپ جٸبەرەرمٸن. بٸراق سٸز دە وعان دەيٸن بىلاي... قامسىز وتىرماسسىز, – دەدٸ ول مەنٸڭ وتتاي ىستىق الاقانىمدى قايتا-قايتا قىسا تٷسٸپ.
قامسىز وتىراتىنداي مەن نە, اقىماقپىن با, ەپتٸ قولىمدى سوتقا دا ۇسىنىپ ٷلگەردٸم.
قىسقاسى, «يتتٸڭ يەسٸ بولسا, بٶرٸنٸڭ تەڭٸرٸسٸ بار» دەگەندەي, ٶستٸپ-ٶستٸپ اقىرى مەن جەڭدٸم عوي. جەڭگەندە... كٶپەك يتتٸ كٶرگە بٸر-اق تىقتىم. يت مەنٸڭ بالاما يتتٸك جاساسا, مەن وعان نەگە يتتٸك ٸستەمەيمٸن, سوتقا بارعانشا سانەپيدەمستانساداعى بٸرەۋگە دە سٷيەك تاستاۋ ارقىلى كٶپەك يتتٸ «قۇتىرعان يت» ەتٸپ العانمىن. قۇتىرعاننان سٶيتٸپ قۇتىلعانمىن. بٸراق... وسىنىڭ بەرٸ مەنٸڭ مىقتىلىعىم دەيسٸز بە, ەر قالتاعا سۇعىپ-سۇعىپ جٸ بەرگەن مايلى سٷيەكتەردٸڭ ارقاسى دا. سولاي, شىراعىم, سٷيەكتٸڭ قۇدٸرەتٸ وسىنداي!..
جە, بۇنى يتتٸككە بولا ٸستەلگەن يتتٸك دەلٸك, ال التى الاسى, بەس بەرەسٸ جوق بٸرەۋلەردٸڭ يت دەسە يتجىندارى ۇستايتىنى نەسٸ? وسىنى ويلاي-ويلاي يتٸم شىعىپ بٸتتٸ ەبدەن. يە, قازاقتىڭ ەر سٶزٸ «ە» دەسە «يتتەن» باستالادى. «مە» دەگەننٸڭ اۋزىن «يتپەن» جابادى. «يتتٸ» تۇزدىقتاپ سوعار ماقال-مەتەلٸ قانشاما?! بٸربٸرٸنٸڭ اراسىن «يت» جىمداستىرىپ تۇراتىن تۇراقتى سٶز تٸركەسٸ دە باcتان اسادى. مەسەلەن, قازاق بالاسى الىستى «الىس» دەي سالسا, اۋزى قيسايىپ كەتە مە, «يت ارقاسى قيياندا», «يت ٶلگەن جەر» دەپ دٸلمەرسيتٸنٸن قايتەرسٸڭ? تٸزە بەرسەڭ, مۇنداي سٶزدەر يتتٸڭ بوعىنان كٶپ. ولاردى قاي جەردەن, قالاي تەرٸپ العانىن كٸم بٸلسٸن, يتەمگەن دوستىڭ ەيەلٸ دە بۇ جاعىنان الدىنا جان سالمايتىنىن تاياۋدا ٶز كٶزٸممەن كٶرٸپ, قايران قالعانىم بار.
يتەكەڭ ەسٸكتەن كٸرە بەرە, ول يت تەرٸسٸن باسىنا قاپتادى دەرسٸڭ:
– كٷن ۇزاق قاڭعىعان يتتەي قايدا جٷرسٸڭ وسى سەن? بايلاعان يتتەي بوساعاڭدى كٷزەتٸپ قاشانعى جالعىز وتىرامىن وسى مەن? بٷيتٸپ يت قورلىعىن كٶرگەنشە ٶلٸپ نەگە قالمايمىن, ويباي?! «جاقسى يت ٶلٸمتٸگٸن كٶرسەتپەيدٸ» دەپ, بۇل ٷيدەن نە مەن كەتەيٸن, نە سەن كەت, بٸلدٸڭ بە? جو-جو, مەن ەمەس, سەن كەت! «كەت دەگەندە يت تە كەتەدٸ», بٸلدٸڭ بە?! «يتتٸڭ بوعى دەرٸ بولسا, داريياعا تىشادى» دەپ, قيت ەتسە اقشا تاۋىپ جاتقانىڭدى الدىما ساپ, باسىما شى عىپ بٸتتٸڭ عوي, تٷگە. «يتتٸڭ بوعى قىلشىقسىز بولماس» دەپ, ول اقشانى قانداي جولمەن تاۋىپ جٷرگەنٸڭ بٸزگە بەلگٸلٸ. «ۇرى يتتٸڭ ارتىن سۇق يت جالايدى» دەپ, بانكتەگٸ اناۋ تازىداي جىلماڭداعان قۇتتىاياق ەكەۋٸڭ جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ الىپ, مايلى جٸلٸكتٸڭ باسىن قالاي مٷجٸپ جاتقاندارىڭدى ەلدەن جاسىرارسىڭدار دا, مەنەن جاسىرا المايسىڭدار, بٸلدٸڭ بە?!. بانك, اقشا, قىلمىس جٶنٸندە ون جەردەن زاڭ شىقسا دا, سەندەرگە ونىڭ قايسىسى توسقاۋىل بولار دەيسٸڭ, ٶيتكەنٸ «يت قورىعان جەرگە ٶش» ەمەس پە?! زاڭ دەيمٸن-اۋ, زاڭدى ٸسكە اسىرار قاتال تەرتٸپ بولماعان سوڭ, سەندەر ەسٸرمەي كٸم ەسٸرەدٸ, «قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدٸ» دەگەن وسى دا...
– ەي, يت, قىسقارت! – دەپ اقىردى وسى تۇستا يتەكەڭ. – «يتتٸڭ ٸشٸنە سارى ماي جاقپاس» دەپ, ەبدەن تويىنعان ەكەنسٸڭ سەن. قاتىندىعىن ٸستەپ ەڭ جاندى جەرٸممەن يتتەي قاۋىپ جاتقانىن قاراشى, ەي! يتتەي ۇلىتىپ ٷيدەن بٸر-اق قۋايىن با ٶزٸڭدٸ?! «يت ىرىلداماي بەرمەس» دەپ, بٸر شىنى شايىڭدى كٷندە ٶستٸپ يتٸمدٸ شىعارىپ بەرەتٸن ەدەتٸڭ قاشان قالادى وسى? «يت ٷرەدٸ, كەرۋەن كٶشەدٸ» دەپ ٷنسٸز جٷرە بەرەيٸن دەسەم, بۇنىڭ «ەنٸ» كٷن سايىن ٷدەي-ٷدەي تٷسەدٸ, ەي! ٶمٸرٸ يت پەن مىسىقتاي بوپ ٶتكەن شەشەڭنەن ەزەر قۇتىلىپ ەدٸم, ەندٸ «يت جوقتا شوشقا ٷرەدٸ قوراعا» دەپ, الدىمنان سەن شىقتىڭ-اۋ ابالاپ. «يتتٸ سٷيەكپەن سوقساڭ, قاپپاس» دەپ, اۋزى-باسىڭدى التىنعا كٶمٸپ مەن جٷرمٸن, ال سەن... جاقسىلىقتى تٷسٸنبەيتٸن يت ەكەنسٸڭ, بٸلدٸڭ بە?!.
– يتەكە, – دەدٸم مەن بۇدان ەرٸ شىداماي, قۇلاعىنا سىبىرلاپ, – «قاسقىردان تٶبەت قورىققانمەن, قانشىق قورىقپاس» دەگەن, ەيەلمەن ايقاسىپ ابىروي تاپپايسىڭ, قوي ەندٸ!
– «بٸر اۋىلدىڭ يتٸ بٸر اۋىلعا بارىپ ٷرمەس» دەگەن, مەنٸڭ شارۋامدا نە شاتاعىڭ بار سەنٸڭ? «بۇرالقى يت ٷرگەنٸمەن جاعادى» دەپ, قاتىنعا جاعىنىپ قالايىن دەپ پە ەڭ? كٶلدەنەڭنەن قوسىلعان كٶك تٶبەتتەي بولماي جايىڭا وتىر بىلاي! – دەدٸ ول ارس ەتٸپ.
يت مەنٸ قاپسا, مەن يتتٸ قاپسام, يتتەن ايىرمام نە بولعانى, ٷنسٸز تۇردىم دا, جٷرە بەردٸم جٶنٸمە.
سولاي, شىراعىم, قازاقتىڭ يتكە دەگەن كٶزقاراسى, مٸنە, وسى. ال باسقا حالىق... وي-وي, ولار دەگەنٸڭٸز يتتٸ يەسٸندەي, قا سيەتتٸ كيەسٸندەي كٶرەدٸ. مەسەلەن, قاراڭىز... جۋىقتا مەسكەۋ تەلەۆيزيياسىنان سٶيلەپ وتىرعان بٸر ٷلكەن ازامات نە دەدٸ دەيسٸز عوي?.. «يت ادامنىڭ دوسى ەمەس, – دەدٸ ول. – يە, دوسى ەمەس. ونى ادامعا دوس دەگەننەن يتتٸڭ دە, ادامنىڭ دا ابىرويى اسىپ كەتپەيدٸ. ال شىن مەنٸندە يت – سەميانىڭ بٸر مٷشەسٸ. دەل سولاي. ەيەلٸڭ مەن بالاڭا قالاي قاراساڭ, يتكە دە سولاي قاراۋىڭ كەرەك...»
مٸنە, سٶز! مٸنە, يتكە بەرٸلگەن ناعىز باعا. ەندەشە, اعايىندار-اۋ, ادامدى يت دەپ قورلاعانىمىز بىلاي تۇرسىن, يتتٸ كٶرگەندە «اينالايىن سٷيٸكتٸم, جانىم, جارىعىم, جالعىزىم» دەپ نەگە ٶبەكتەپ تۇرمايمىز? يە, سٶيتەيٸك, يت جىلىندا يتتٸ ٶستٸپ قادٸرلەيٸك, دوستار!..
ديداحمەت ەشٸمحانۇلى
