Detektiv qazaq ádebietindegi kenje qalǵan janrlardyń birinen sanalady. Buǵan árqalai sebepter bar. Solardyń biri ádebietshiler tarapynan detektivti janr retinde mensinbeýshilik bolsa kerek. Jaǵdaidyń bulai qalyptasýyna arzanqol detektivtik shyǵarmalardyń kóbeiip ketýi de az áser etpei jatqan joq. Amal qansha, osylai júrgende detektivti gazettik janr sanaityndai jaǵdaiǵa da jetip qaldyq. Detektivke kelgende jaǵdaidyń osylai qalyptasýy kerek pe edi, bizdi oilandyratyny, mine, osy.
Kópshilik detektivti Batystyq ádebiettiń jemisi dep túsinedi. Qazaq ádebietine áli sińise almai jatqandyǵyn da osy paiymnan shyǵaryp túsindirýge qumar. Onyń ústine detektivti jeńil janr kóretinimiz de jasyryn emes. Bul baǵyttaǵy týyndylar qol bosta, sapar ústinde ýaqyt ótkizý úshin ǵana kerek siiaqty bolyp sezilip jatady. Qysqasy, detektivke bailanysty ádebietshiler arasynda qalyptasyp otyrǵan oi-pikir jaqyn arada onyń kósegesi kógere qoimaityndyǵyn ańǵartatyndai.
Al, bizdińshe, osy detektiv keremet janr. Ras, janrdyń erekshelikterin túgel eskere otyryp jazylatyn dúnielerdi oqýǵa múmkindik týyp jatsa. Onyń ústine detektivti Batystyq ádebiettiń enshisindegi dúnie kórý qate tujyrym. Sońǵy kezde orys detektivteriniń «jańbyrdan keiingi sańyraýqulaqtai» qaptaýy da bul sózimizge jaqsy dálel bola alsa kerek. Shynyn aitsaq, detektivtiń aiy osylai ońynan týýyna KSRO siiaqty alyp imperiia qulaǵannan keiingi kezeńde qylmys áleminiń kúrt kúsh alyp ketýi de az áser etip otyrǵan joq. Qysqasy, detektivke material jeterlik. Áitse de, orys ádebietindegi osy janrdaǵy silkinis qazaq ádebietinde baiqalmaýy nelikten? Bizdi osy jaǵy oilandyrady.
Eger, tamyry tereń Shyǵys ádebietine úńilsek, detektivtiń bastaý elementteri sonaý erte kezden bul ádebiette de jeterlik ekendigin ańǵarar edik. Qytai jáne japon ádebietterinde bul baǵyt orta ǵasyrlarda-aq jeke janr retinde qalyptasyp qoiǵandyǵy da naqty fakty. Bir mysal keltire ketelik, orta ǵasyrlyq Ábý-l-Faradj esimdi qalamgerdiń «Ǵajaiyp áńgimeler» atty jinaǵynda shaǵyn áńgime bar. Mazmuny tómendegidei. Entsiklopedist ǵulama Ábý áli ibn Sina jergilikti ámirshiniń qýǵyndaýynan bas saýǵalap Siriia asady. Damask (Damshyq) shaharynyń kóshelerin aralap kele jatyp, em-dom jasap otyrǵan bir dárigerdi ushyratyp qalady. Áldebir kelinshektiń tamyryn ustap, dertin anyqtap otyrǵan dáriger ara-tura kelinshekti áńgimege tartyp jatsa kerek.
– Qojaiynyńyz jebirei me?
Kelinshek:
– Iá,– dep jaýap qatady.
– Shahardyń tústik jaǵyndaǵy mahallada turasyz ǵoi?
– Onyńyz da ras.
– Keshe tańerteń qojaiynyńyz airan iship pe edi?
– Bul joly da dál aittyńyz.
Emshi kelinshekke dárisin berip qaitaryp jiberedi. Mundai suńǵylalyqty kórmegen Ábý Áli ibn Sina ań-tań. Dárigerden:
– Siz kelinshektiń jebirei ekendigin, qalanyń tústik jaǵynda turatyndyǵyn, keshe tańerteń qojaiynynyń airan ishkendigin qalai dál bildińiz? – dep suraidy.
– Op-ońai. Kelinshek jebirei eken. Al jebireiler óz ultynyń adamy bolmasa, ózge ulttyń adamdaryna qyzmet etpeidi. Demek, qojaiyny da jebirei. Al jibeiler turatyn kvartal qalanyń tústik jaǵynda. Qojaiynnyń keshe airan ishkenin bilgenim, kelinshektiń kóileginde airannyń daǵy bar eken. Bir kúndei bolǵany sezilip tur. Keshe tańerteńgilik juqqan bolsa kerek dep joramaldadym. Baiqaisyz ǵoi, tań qalatyndai túk te joq. Al sizdiń Ábý Áli ibn Sinanyń dál ózi ekendigińizdi aitsam jáne tań qalmańyz. Óitkeni mundai jaitqa qyzyǵýshylyq bildirý tek Ábý Áli ibn Sinaǵa ǵana tán nárse bolsa kerek.
Áńgime osy ǵana. Biraq áńgime keiipkeriniń jekelegen detaldardan jasaǵan tujyrymdarynan Konan Doildyń ataqty Sherloh Holmsynyń oilaý júiesi, qisynǵa qurylǵan baiqampazdyǵy men mundalap turǵan joq pa! Shyǵys Sherlok Holmstary jaily mundai derekterdi kóptep keltirýge bolady. Qazaqtyń joǵalǵan túieniń bir kóziniń soqyrlyǵyn, quiryǵynyń sholaqtyǵyn aitamyn dep ury bola jazdaǵan baiqampaz jolaýshy týraly áńgimesi de – detektiv janrynyń halyq shyǵarmashylyǵyndaǵy ozyq úlgileriniń biri. Sondai-aq, osy áńgimelerden detektiv janryna qoiylatyn basty talaptardyń birin ańǵarmaý da múmkin emes. Iaǵni detektiv keiipkeri baiqampaz bolýy shart. Logikanyń indýktsiia jáne dedýktsiia ispetti basty oilaý tásilderi iz kesýshiniń negizgi qarýyna ainalýy kerek. Oqyrmannyń alar lázzaty – detektiv qaharmanynyń qiynnan jol tabar osyndai oilaý mashyqtarynan qumar qandyrý bolatyndyǵyn umytpaǵan jón. Dálirek aitqanda, detektiv janryna qalam terbegisi keletin talapker logika ǵylymynyń bilgiri bolýǵa tiis. Edgar Allan Po, Artýr Konan Doil, Agata Kristi shyǵarmalarynyń detektiv janrynyń, japy ádebiettiń klassikalyq úlgilerine ainalýyna muryndyq bolǵan, mine, osy matematikalyq dáldiktegi oilaý júiesine qurylǵandyqtary. Osy rette aqyndyǵymen de máshhúr Allan Ponyń myna sózi oilandyratyndai-aq: «Qarǵany» jazý barysynda men eshqandai kezdeisoq oralymdar men ásershil shalyqtaýlarǵa urynǵan joqpyn. O basta oilastyrylǵandai, aqyryna deiin logikaǵa súiene otyryp matematikalyq esepti sheshken sekildi salqynqandy boldym».
Detektiv áldekimder oilaityndai ońai janr emes ekendigin ádebiet tarihyna zer salsaq aiqyn ańǵarar edik. Mysaly, shyǵarmashylyq ǵumyrynda bes myńdai keiipkerdi somdaǵan Onore Balzaktyń óz zamandasy, Parijdiń ataqty iz kesýshisi Vidokpen jaqsy tanys bolǵandyǵy, odan materialdar alyp otyrǵandyǵy jazýshynyń shyǵarmashylyǵyna qanshalyqty áser etkendigin búginde dál tap basyp aitý qiyn. Biraq bul tanystyqtyń jemissiz bolmaǵandyǵy anyq. Onyń bir dáleli jazýshynyń shyǵarmasynan shyǵarmasyna kóship otyratyn Votren obrazy.
Sondai-aq, Dostoevskiidiń romandarynda da detektiv edementteri az ushyraspaityndyǵyn eshkim joqqa shyǵara almaidy. Gazettegi «qylmysty ister hronikasy» aidarymen berilgen kishkentai ǵana habardy «Qylmys pen jaza» sekildi ǵajaiyp psihologiialyq romanǵa ainaldyrý – has sheberliktiń úlgisi bolsa kerek. Bizdińshe, dál osy sheberlikti detektiv basqa janrlardan artyq bolmasa kem qajet etpeidi. Másele – avtordyń materialdy qalai igerýinde, oǵan qai qyrynan kelýinde. Sózimiz dálelsiz bolmasyn, argentin jazýshysy Horhe Lýis Borheste «Iýda satqyndyǵynyń úsh versiiasy» atty áńgime bar. Sol versiialardyń birinde avtor Iýda emes, Isa másihtiń ózi satqyn edi deidi. Avtordyń paiymdaýyna súiensek, rasynda da solai siiaqty. Borhes Iýdany kúnáharlyq jolǵa Isa másihtiń ózi itermeledi, óitkeni osylai bolýy onyń ózine qajet edi dep sanaidy. Izbasarlarymen birge otyrǵanda, «Senderdiń bireýleriń meni satasyńdar» dep jii aitýy jáne bul sózdi aitqanda sodan kúdiktengendei árdaiym Iýdaǵa qaraityndyǵy Iýdanyń jan dúniesinde Isaǵa degen renishtiń týýyna ákelip soqtyrýy ábden zańdy edi dep sanaidy avtor. Áitpese, Isa másihtiń ózin kimniń satatyndyǵyn bilip otyryp, ony aǵat joldan aman alyp qalýǵa tyryspaýy qalai? Borhes áńgimesin oqyp otyryp, avtordyń batyl joramaldaryna tańqalmasqa sharań joq. Eriksiz Iýda opasyzdyǵynyń mundai da bir versiiasy ómir súrýge qaqyly eken-aý degen oiǵa qalasyz. Mine, bul – sheberlik.
Órkeniettiń damýymen birge, qylmystyń da kúrdele túsetindigi, onyń jańa túrleri paida bolatyndyǵy zańdylyq. Sonymen birge onymen kúrestiń de jańa tásilderi dúniege keletindigi aqiqat. Kriminalistika tarihyna qarasaq, bul damýdyń qandai qiyn ótkelekterden ótkendigin ańǵarar edik. Idenfikatsiia, daktiloskopiia, ballistika, toksikologiia sekildi kriminalistika taraýlarynyń árqaisysy óz aldyna bir-bir kúrdeli sala ekendigin, ǵylymnyń sońǵy izdenisteriniń jetistikterin molynan paidalanyp otyratyndyǵyn sezingen adamǵa detektiv janrynyń úlken ádebiettiń qolbalasy bola almaityndyǵy aiqyn ańǵarylar edi. Mysaly, biz HIH ǵasyrdaǵy Frantsiiada qaýipti qylmyskerlerdi esepke alýdyń boi ólsheý, aiaq kiim mólsherin tirkeý sekildi qarapaiym tásilderi qoldanylǵandyǵyn bile bermeimiz.Al osy tásildermen búgingi kúni qandai qylmysty asha alar edińiz. Eshqandai da. Bir ǵana alyp qalada boiy 180 sm. keletin, aiaq kiimi 42 razmerli qanshama qylmysker bar. Ózińiz qolǵa alyp otyrǵan qylmysty istiń osylardyń qaisysynyń qolynan bolǵandyǵyn qalai anyqtaimyn deseńiz de sharasyzdyqqa urynaryńyz anyq. Al adam saýsaǵynyń tańbasy sekildi bultartpas aiǵaqpen kirisseńiz dál qylmyskerdi tabýyńyz anaǵurlym jeńildeitindigi dáleldeýdi qajet etpeidi. Biraq bederi ár adamda mindetti túrde ártúrli bolatyn sol saýsaq qupiiasyna kriminalistika bir kúnde endegen joq qoi. Sol sekildi arǵy-bergi tapansha men myltyq túrleriniń barlyǵyn bir ortaǵa jinap, olardyń oǵynyń, atylý erekshelikteriniń minezdemelerin jasaý da adam miyna bir kúnde kele qoimaǵandyǵy jasyryn emes. Qazir ǵoi qylmys jasalǵan jerde qalǵan oqtyń myltyqtyń qandai túrinen atylǵandyǵyn ballistikalyq ekspertiza áp-sátte-aq anyqtap bere alady. Syrt qaraǵanda op-ońai sekildi. Mine, detektiv jazatyn adamnyń kriminalistikanyń osyndai jańalyq, erekshelikterimen jan-jaqty jaqsy tanys bolýy shart. Al, bul detektivshiden úlken ǵylymi daiyndyqty qajet etedi. Bizdińshe, osyndai ushqyr logika men ǵylymi negizge qurylǵan jáne psihologiiamen órilgen detektiv qana shyn mánisindegi detektiv bola alsa kerek.
Ádette, ulttyq mentalitet, ulttyq dúnietanym dep jatamyz. Qazaqtyń qanynda anaý bar, mynaý joq degendi qosyp qoiamyz. Joqtyń qatarynda keide osy detektiv te ketip qalyp jatady. Ókinishti-aq. Bizdińshe, ulttyq mentalitettiń jarqyn kórine alar bir tusy – osy detektiv janry. Mysaly, qylmys adam tańdamaidy. Biraq ultty tańdaityn qylmystar bar. Iaǵni sirek te bolsa jekelegen ulttarǵa ǵana tán qylmys túrleri bar degen sóz. Ǵylym osylai deidi. Munysy negizsiz de emes. Qylmyspen kúres salasynda uzaq jyl qyzmet etken mamandardyń aitatyny da osy. Anaý bir jyldary militsiia qyzmetkerleriniń tynymsyz tirshiligine ainalǵan bir kitaptan mynandai áńgime oqyǵanym bar. Qaraqshylar tún qushaǵynda áldebir qoimanyń qulpyn buzyp tonap ketedi. Qylmys ornyna kelgen operativtik top jetekshisiniń birden kóńiline túigeni bul urlyqty tsygan ultynyń ókilderi jasaǵan bolsa kerek degen oi bolady. Qylmyskerlerdi izdestirý jumystary da osy baǵytta júrgiziledi. Jáne sátti aiaqtalady. Sonda jańaǵy iz kesýshi qandai dáiekke súiendi deisiz ǵoi. Bar bolǵany, qulyptyń qandai tásilmen buzylǵandyǵyna nazar aýdarady. Al qulypty bul jolǵydai kóbinese tsygan ultynyń ókilderi buzady eken. Joramal durys bolyp shyǵady. Mine, qylmys jáne ulttyq mentalitet degenimizdiń ózara toǵysyp jatatyn osyndai tustary bar. Osyndai jolmen Dostoevskiidiń «Qylmys pen jazasyndaǵy» ósimqor kempirdiń ultynyń qandai ekendigin anyqtaýǵa bolar ma edi, oilanyp kórýińizge bolady.
Qazaq detektiviniń kenje qalýyn ultymyzdyń qalaǵa bertinirekte kelýimen, al dalalyq turmysta qylmystyń barymta men qyz urlaýdan ózge túrleri bolmaǵandyǵymen túsindirgisi keletinder de bar. Jáne bul sózdiń jany da joq emes. Óitkeni ózine ózi qol kóterý, túbi maniaktyqqa ákelip soǵatyn psihikanyń buzylýy ispetti dertter negizinen úlken qalalardyń týdyrǵan kesapattary ekendigi qupiia emes. Dálirek aitqanda, órkeniettiń týdyrǵan qubyjyqtary deýimiz oryndy. Qazaq detektiviniń áli balańdaý bolyp jatqandyǵynyń bir syryn osyndai sebeptermen de túsindirýge, uǵyndyrýǵa bolady. Biraq bul qazaq detektivi damymaýǵa, óspeýge tiis degen sóz emes. Onyń myqty bolashaǵy bar ekendigine kúmánimiz joq. Detektiv janrynyń álemdik ádebiettegi ozyq úlgilerinen úirene otyryp, ózindik daýysyn tanytatyn kezi de aldaǵy kúnderdiń úlesinde ekendigine senimdimiz. Bul maqalamen bizdiń aitqymyz kelgeni, detektiv ádebiettiń ógei balasy emes, óz balasy ekendigin, onyń beldi janrlarynyń qataryna jatatyndyǵyn ańǵartý edi. Qoǵamnyń keseli, kóleńke jaqtary qylmysty ister arqyly kórinis tabatyndyǵyn eskersek, sol dertti anyqtap beretin tamyrshy janr osy detektiv bolsa kerek. Olai bolsa, ony mensinbeýimiz orynsyz.
Endi qazaq detektiviniń búgingi hali jaily az-maz kóńilge túigenimizdi aita ketelik. Aitsaq, jaǵdaiy kóńil jubatarlyqtai emes. Avtorlarynyń atyn atap, túsin tústep jatpai-aq qoialyq, bul janrdaǵy qazaq tilindegi oqyrmanǵa usynylyp jatqan dúnielerdiń barlyǵy derlik negizinen ortanqol ǵana týyndylar. Qylmys taqyrybyna jazylatyn kúndelikti gazet maqalalaryna uqsap ketip jatatyndary da az emes. Keibiriniń tasasynan ádebietti «saýyndy siyryndai» kóretini de ańǵarylyp qalady. Bul zańdy qubylys bolar, biraq qaýipti nyshan. Sondai-aq shyǵarmalardan býyny qatyp qalǵan steorotip oilaý júiesiniń salqyny esedi. Mysaly, kóbinese «Túngi saǵat ekiler shamasynda aýdandyq qylmysty izdestirý bóliminiń bastyǵy kapitan Sadyhanovtyń úiindegi telefon tynyshtyqty qaq tilip bezektep qoia berdi» degen yńǵaida bastalatyn dúnielerdiń detektiv janryna qanshalyqty qatysy barlyǵyn biz bile almadyq. Qazaq detektiviniń jarqyn kúnderi alda deitinimiz de sondyqtan. Tek talap durys bolsyn.
