دەتەكتيۆ جانرى نەگە كەنجە قالىپ وتىر?

دەتەكتيۆ قازاق ەدەبيەتiندەگi كەنجە قالعان جانرلاردىڭ بiرiنەن سانالادى. بۇعان ەرقالاي سەبەپتەر بار. سولاردىڭ بiرi ەدەبيەتشiلەر تاراپىنان دەتەكتيۆتi جانر رەتiندە مەنسiنبەۋشiلiك بولسا كەرەك. جاعدايدىڭ بۇلاي قالىپتاسۋىنا ارزانقول دەتەكتيۆتiك شىعارمالاردىڭ كٶبەيiپ كەتۋi دە از ەسەر ەتپەي جاتقان جوق. امال قانشا, وسىلاي جٷرگەندە دەتەكتيۆتi گازەتتiك جانر سانايتىنداي جاعدايعا دا جەتiپ قالدىق. دەتەكتيۆكە كەلگەندە جاعدايدىڭ وسىلاي قالىپتاسۋى كەرەك پە ەدi, بiزدi ويلاندىراتىنى, مiنە, وسى.

كٶپشiلiك دەتەكتيۆتi باتىستىق ەدەبيەتتiڭ جەمiسi دەپ تٷسiنەدi. قازاق ەدەبيەتiنە ەلi سiڭiسە الماي جاتقاندىعىن دا وسى پايىمنان شىعارىپ تٷسiندiرۋگە قۇمار. ونىڭ ٷستiنە دەتەكتيۆتi جەڭiل جانر كٶرەتiنiمiز دە جاسىرىن ەمەس. بۇل باعىتتاعى تۋىندىلار قول بوستا, ساپار ٷستiندە ۋاقىت ٶتكiزۋ ٷشiن عانا كەرەك سيياقتى بولىپ سەزiلiپ جاتادى. قىسقاسى, دەتەكتيۆكە بايلانىستى ەدەبيەتشiلەر اراسىندا قالىپتاسىپ وتىرعان وي-پiكiر جاقىن ارادا ونىڭ كٶسەگەسi كٶگەرە قويمايتىندىعىن اڭعارتاتىنداي.

ال, بiزدiڭشە, وسى دەتەكتيۆ كەرەمەت جانر. راس, جانردىڭ ەرەكشەلiكتەرiن تٷگەل ەسكەرە وتىرىپ جازىلاتىن دٷنيەلەردi وقۋعا مٷمكiندiك تۋىپ جاتسا. ونىڭ ٷستiنە دەتەكتيۆتi باتىستىق ەدەبيەتتiڭ ەنشiسiندەگi دٷنيە كٶرۋ قاتە تۇجىرىم. سوڭعى كەزدە ورىس دەتەكتيۆتەرiنiڭ «جاڭبىردان كەيiنگi ساڭىراۋقۇلاقتاي» قاپتاۋى دا بۇل سٶزiمiزگە جاقسى دەلەل بولا السا كەرەك. شىنىن ايتساق, دەتەكتيۆتiڭ ايى وسىلاي وڭىنان تۋۋىنا كسرو سيياقتى الىپ يمپەرييا قۇلاعاننان كەيiنگi كەزەڭدە قىلمىس ەلەمiنiڭ كٷرت كٷش الىپ كەتۋi دە از ەسەر ەتiپ وتىرعان جوق. قىسقاسى, دەتەكتيۆكە ماتەريال جەتەرلiك. ەيتسە دە, ورىس ەدەبيەتiندەگi وسى جانرداعى سiلكiنiس قازاق ەدەبيەتiندە بايقالماۋى نەلiكتەن? بiزدi وسى جاعى ويلاندىرادى.

ەگەر, تامىرى تەرەڭ شىعىس ەدەبيەتiنە ٷڭiلسەك, دەتەكتيۆتiڭ باستاۋ ەلەمەنتتەرi سوناۋ ەرتە كەزدەن بۇل ەدەبيەتتە دە جەتەرلiك ەكەندiگiن اڭعارار ەدiك. قىتاي جەنە جاپون ەدەبيەتتەرiندە بۇل باعىت ورتا عاسىرلاردا-اق جەكە جانر رەتiندە قالىپتاسىپ قويعاندىعى دا ناقتى فاكتى. بiر مىسال كەلتiرە كەتەلiك, ورتا عاسىرلىق ەبۋ-ل-فارادج ەسiمدi قالامگەردiڭ «عاجايىپ ەڭگiمەلەر» اتتى جيناعىندا شاعىن ەڭگiمە بار. مازمۇنى تٶمەندەگiدەي. ەنتسيكلوپەديست عۇلاما ەبۋ ەلي يبن سينا جەرگiلiكتi ەمiرشiنiڭ قۋعىنداۋىنان باس ساۋعالاپ سيرييا اسادى. داماسك (دامشىق) شاھارىنىڭ كٶشەلەرiن ارالاپ كەلە جاتىپ, ەم-دوم جاساپ وتىرعان بiر دەرiگەردi ۇشىراتىپ قالادى. ەلدەبiر كەلiنشەكتiڭ تامىرىن ۇستاپ, دەرتiن انىقتاپ وتىرعان دەرiگەر ارا-تۇرا كەلiنشەكتi ەڭگiمەگە تارتىپ جاتسا كەرەك.

– قوجايىنىڭىز جەبiرەي مە?

كەلiنشەك:

– يە,– دەپ جاۋاپ قاتادى.

– شاھاردىڭ تٷستiك جاعىنداعى ماھاللادا تۇراسىز عوي?

– ونىڭىز دا راس.

– كەشە تاڭەرتەڭ قوجايىنىڭىز ايران iشiپ پە ەدi?

– بۇل جولى دا دەل ايتتىڭىز.

ەمشi كەلiنشەككە دەرiسiن بەرiپ قايتارىپ جiبەرەدi. مۇنداي سۇڭعىلالىقتى كٶرمەگەن ەبۋ ەلي يبن سينا اڭ-تاڭ. دەرiگەردەن:

– سiز كەلiنشەكتiڭ جەبiرەي ەكەندiگiن, قالانىڭ تٷستiك جاعىندا تۇراتىندىعىن, كەشە تاڭەرتەڭ قوجايىنىنىڭ ايران iشكەندiگiن قالاي دەل بiلدiڭiز? – دەپ سۇرايدى.

– وپ-وڭاي. كەلiنشەك جەبiرەي ەكەن. ال جەبiرەيلەر ٶز ۇلتىنىڭ ادامى بولماسا, ٶزگە ۇلتتىڭ ادامدارىنا قىزمەت ەتپەيدi. دەمەك, قوجايىنى دا جەبiرەي. ال جiبەيلەر تۇراتىن كۆارتال قالانىڭ تٷستiك جاعىندا. قوجايىننىڭ كەشە ايران iشكەنiن بiلگەنiم, كەلiنشەكتiڭ كٶيلەگiندە ايراننىڭ داعى بار ەكەن. بiر كٷندەي بولعانى سەزiلiپ تۇر. كەشە تاڭەرتەڭگiلiك جۇققان بولسا كەرەك دەپ جورامالدادىم. بايقايسىز عوي, تاڭ قالاتىنداي تٷك تە جوق. ال سiزدiڭ ەبۋ ەلي يبن سينانىڭ دەل ٶزi ەكەندiگiڭiزدi ايتسام جەنە تاڭ قالماڭىز. ٶيتكەنi مۇنداي جايتقا قىزىعۋشىلىق بiلدiرۋ تەك ەبۋ ەلي يبن سيناعا عانا تەن نەرسە بولسا كەرەك.

ەڭگiمە وسى عانا. بiراق ەڭگiمە كەيiپكەرiنiڭ جەكەلەگەن دەتالداردان جاساعان تۇجىرىمدارىنان كونان دويلدىڭ اتاقتى شەرلوح حولمسىنىڭ ويلاۋ جٷيەسi, قيسىنعا قۇرىلعان بايقامپازدىعى مەن مۇندالاپ تۇرعان جوق پا! شىعىس شەرلوك حولمستارى جايلى مۇنداي دەرەكتەردi كٶپتەپ كەلتiرۋگە بولادى. قازاقتىڭ جوعالعان تٷيەنiڭ بiر كٶزiنiڭ سوقىرلىعىن, قۇيرىعىنىڭ شولاقتىعىن ايتامىن دەپ ۇرى بولا جازداعان بايقامپاز جولاۋشى تۋرالى ەڭگiمەسi دە – دەتەكتيۆ جانرىنىڭ حالىق شىعارماشىلىعىنداعى وزىق ٷلگiلەرiنiڭ بiرi. سونداي-اق, وسى ەڭگiمەلەردەن دەتەكتيۆ جانرىنا قويىلاتىن باستى تالاپتاردىڭ بiرiن اڭعارماۋ دا مٷمكiن ەمەس. ياعني دەتەكتيۆ كەيiپكەرi بايقامپاز بولۋى شارت. لوگيكانىڭ يندۋكتسييا جەنە دەدۋكتسييا iسپەتتi باستى ويلاۋ تەسiلدەرi iز كەسۋشiنiڭ نەگiزگi قارۋىنا اينالۋى كەرەك. وقىرماننىڭ الار لەززاتى – دەتەكتيۆ قاھارمانىنىڭ قيىننان جول تابار وسىنداي ويلاۋ ماشىقتارىنان قۇمار قاندىرۋ بولاتىندىعىن ۇمىتپاعان جٶن. دەلiرەك ايتقاندا, دەتەكتيۆ جانرىنا قالام تەربەگiسi كەلەتiن تالاپكەر لوگيكا عىلىمىنىڭ بiلگiرi بولۋعا تيiس. ەدگار اللان پو, ارتۋر كونان دويل, اگاتا كريستي شىعارمالارىنىڭ دەتەكتيۆ جانرىنىڭ, جاپى ەدەبيەتتiڭ كلاسسيكالىق ٷلگiلەرiنە اينالۋىنا مۇرىندىق بولعان, مiنە, وسى ماتەماتيكالىق دەلدiكتەگi ويلاۋ جٷيەسiنە قۇرىلعاندىقتارى. وسى رەتتە اقىندىعىمەن دە مەشھٷر اللان پونىڭ مىنا سٶزi ويلاندىراتىنداي-اق: «قارعانى» جازۋ بارىسىندا مەن ەشقانداي كەزدەيسوق ورالىمدار مەن ەسەرشiل شالىقتاۋلارعا ۇرىنعان جوقپىن. و باستا ويلاستىرىلعانداي, اقىرىنا دەيiن لوگيكاعا سٷيەنە وتىرىپ ماتەماتيكالىق ەسەپتi شەشكەن سەكiلدi سالقىنقاندى بولدىم».

دەتەكتيۆ ەلدەكiمدەر ويلايتىنداي وڭاي جانر ەمەس ەكەندiگiن ەدەبيەت تاريحىنا زەر سالساق ايقىن اڭعارار ەدiك. مىسالى, شىعارماشىلىق عۇمىرىندا بەس مىڭداي كەيiپكەردi سومداعان ونورە بالزاكتىڭ ٶز زامانداسى, پاريجدiڭ اتاقتى iز كەسۋشiسi ۆيدوكپەن جاقسى تانىس بولعاندىعى, ودان ما­تەريالدار الىپ وتىرعاندىعى جازۋشىنىڭ شىعارماشىلى­­عى­نا قانشالىقتى ەسەر ەتكەندiگiن بٷگiندە دەل تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. بiراق بۇل تانىستىقتىڭ جەمiسسiز بولماعاندىعى انىق. ونىڭ بiر دەلەلi جازۋشىنىڭ شىعارماسىنان شىعارماسىنا كٶشiپ وتىراتىن ۆوترەن وبرازى.

سونداي-اق, دوستوەۆسكييدiڭ روماندارىندا دا دەتەكتيۆ ەدەمەنتتەرi از ۇشىراسپايتىندىعىن ەشكiم جوققا شىعارا المايدى. گازەتتەگi «قىلمىستى iستەر حرونيكاسى» ايدارىمەن بەرiلگەن كiشكەنتاي عانا حاباردى «قىلمىس پەن جازا» سەكiلدi عاجايىپ پسيحولوگييالىق رومانعا اينالدىرۋ – حاس شەبەرلiكتiڭ ٷلگiسi بولسا كەرەك. بiزدiڭشە, دەل وسى شەبەرلiكتi دەتەكتيۆ باسقا جانرلاردان ارتىق بولماسا كەم قاجەت ەتپەيدi. مەسەلە – اۆتوردىڭ ماتەريالدى قالاي يگەرۋiندە, وعان قاي قىرىنان كەلۋiندە. سٶزiمiز دەلەلسiز بولماسىن, ارگەنتين جازۋشىسى حورحە لۋيس بورحەستە «يۋدا ساتقىندىعىنىڭ ٷش ۆەرسيياسى» اتتى ەڭگiمە بار. سول ۆەرسييالاردىڭ بiرiندە اۆتور يۋدا ەمەس, يسا مەسiحتiڭ ٶزi ساتقىن ەدi دەيدi. اۆتوردىڭ پايىمداۋىنا سٷيەنسەك, راسىندا دا سولاي سيياقتى. بورحەس يۋدانى كٷنەھارلىق جولعا يسا مەسiحتiڭ ٶزi يتەرمەلەدi, ٶيتكەنi وسىلاي بولۋى ونىڭ ٶزiنە قاجەت ەدi دەپ سانايدى. Iزباسارلارىمەن بiرگە وتىرعاندا, «سەندەردiڭ بiرەۋلەرiڭ مەنi ساتاسىڭدار» دەپ جيi ايتۋى جەنە بۇل سٶزدi ايتقاندا سودان كٷدiكتەنگەندەي ەردايىم يۋداعا قارايتىندىعى يۋدانىڭ جان دٷنيەسiندە يساعا دەگەن رەنiشتiڭ تۋۋىنا ەكەلiپ سوقتىرۋى ەبدەن زاڭدى ەدi دەپ سانايدى اۆتور. ەيتپەسە, يسا مەسiحتiڭ ٶزiن كiمنiڭ ساتاتىندىعىن بiلiپ وتىرىپ, ونى اعات جولدان امان الىپ قالۋعا تىرىسپاۋى قالاي? بورحەس ەڭگiمەسiن وقىپ وتىرىپ, اۆتوردىڭ باتىل جورامالدارىنا تاڭقالماسقا شاراڭ جوق. ەرiكسiز يۋدا وپاسىزدىعىنىڭ مۇنداي دا بiر ۆەرسيياسى ٶمiر سٷرۋگە قاقىلى ەكەن-اۋ دەگەن ويعا قالاسىز. مiنە, بۇل – شەبەرلiك.

ٶركەنيەتتiڭ دامۋىمەن بiرگە, قىلمىستىڭ دا كٷردەلە تٷسەتiندiگi, ونىڭ جاڭا تٷرلەرi پايدا بولاتىندىعى زاڭدىلىق. سونىمەن بiرگە ونىمەن كٷرەستiڭ دە جاڭا تەسiلدەرi دٷنيەگە كەلەتiندiگi اقيقات. كريميناليستيكا تاريحىنا قاراساق, بۇل دامۋدىڭ قانداي قيىن ٶتكەلەكتەردەن ٶتكەندiگiن اڭعارار ەدiك. يدەنفيكاتسييا, داكتيلوسكوپييا, بالليستيكا, توكسيكولوگييا سەكiلدi كريميناليستيكا تاراۋلارىنىڭ ەرقايسىسى ٶز الدىنا بiر-بiر كٷردەلi سالا ەكەندiگiن, عىلىمنىڭ سوڭعى iزدەنiستەرiنiڭ جەتiستiكتەرiن مولىنان پايدالانىپ وتىراتىندىعىن سەزiنگەن ادامعا دەتەكتيۆ جانرىنىڭ ٷلكەن ەدەبيەتتiڭ قولبالاسى بولا المايتىندىعى ايقىن اڭعارىلار ەدi. مىسالى, بiز حIح عاسىرداعى فرانتسييادا قاۋiپتi قىلمىسكەرلەردi ەسەپكە الۋدىڭ بوي ٶلشەۋ, اياق كيiم مٶلشەرiن تiركەۋ سەكiلدi قاراپايىم تەسiلدەرi قولدانىلعاندىعىن بiلە بەرمەيمiز.ال وسى تەسiلدەرمەن بٷگiنگi كٷنi قانداي قىلمىستى اشا الار ەدiڭiز. ەشقانداي دا. بiر عانا الىپ قالادا بويى 180 سم. كەلەتiن, اياق كيiمi 42 رازمەرلi قانشاما قىلمىسكەر بار. ٶزiڭiز قولعا الىپ وتىرعان قىلمىستى iستiڭ وسىلاردىڭ قايسىسىنىڭ قولىنان بولعاندىعىن قالاي انىقتايمىن دەسەڭiز دە شاراسىزدىققا ۇرىنارىڭىز انىق. ال ادام ساۋساعىنىڭ تاڭباسى سەكiلدi بۇلتارتپاس ايعاقپەن كiرiسسەڭiز دەل قىلمىسكەردi تابۋىڭىز اناعۇرلىم جەڭiلدەيتiندiگi دەلەلدەۋدi قاجەت ەتپەيدi. بiراق بەدەرi ەر ادامدا مiندەتتi تٷردە ەرتٷرلi بولاتىن سول ساۋساق قۇپيياسىنا كريميناليستيكا بiر كٷندە ەندەگەن جوق قوي. سول سەكiلدi ارعى-بەرگi تاپانشا مەن مىلتىق تٷرلەرiنiڭ بارلىعىن بiر ورتاعا جيناپ, ولاردىڭ وعىنىڭ, اتىلۋ ەرەكشەلiكتەرiنiڭ مiنەزدەمەلەرiن جاساۋ دا ادام ميىنا بiر كٷندە كەلە قويماعاندىعى جاسىرىن ەمەس. قازiر عوي قىلمىس جاسالعان جەردە قالعان وقتىڭ مىلتىقتىڭ قانداي تٷرiنەن اتىلعاندىعىن بالليستيكالىق ەكسپەرتيزا ەپ-سەتتە-اق انىقتاپ بەرە الادى. سىرت قاراعاندا وپ-وڭاي سەكiلدi. مiنە, دەتەكتيۆ جازاتىن ادامنىڭ كريميناليس­تي­كا­نىڭ وسىنداي جاڭالىق, ەرەكشەلiكتەرiمەن جان-جاقتى جاقسى تانىس بولۋى شارت. ال, بۇل دەتەكتيۆشiدەن ٷلكەن عىلىمي دايىندىقتى قاجەت ەتەدi. بiزدiڭشە, وسىنداي ۇشقىر لوگيكا مەن عىلىمي نەگiزگە قۇرىلعان جەنە پسيحولوگييامەن ٶرiلگەن دەتەكتيۆ قانا شىن مەنiسiندەگi دەتەكتيۆ بولا السا كەرەك.

ەدەتتە, ۇلتتىق مەنتاليتەت, ۇلتتىق دٷنيەتانىم دەپ جاتامىز. قازاقتىڭ قانىندا اناۋ بار, مىناۋ جوق دەگەندi قوسىپ قويامىز. جوقتىڭ قاتارىندا كەيدە وسى دەتەكتيۆ تە كەتiپ قالىپ جاتادى. ٶكiنiشتi-اق. بiزدiڭشە, ۇلتتىق مەنتاليتەتتiڭ جارقىن كٶرiنە الار بiر تۇسى – وسى دەتەكتيۆ جانرى. مىسالى, قىلمىس ادام تاڭدامايدى. بiراق ۇلتتى تاڭدايتىن قىلمىستار بار. ياعني سيرەك تە بولسا جەكەلەگەن ۇلتتارعا عانا تەن قىلمىس تٷرلەرi بار دەگەن سٶز. عىلىم وسىلاي دەيدi. مۇنىسى نەگiزسiز دە ەمەس. قىلمىسپەن كٷرەس سالاسىندا ۇزاق جىل قىزمەت ەتكەن مامانداردىڭ ايتاتىنى دا وسى. اناۋ بiر جىلدارى ميليتسييا قىزمەتكەرلەرiنiڭ تىنىمسىز تiرشiلiگiنە اينالعان بiر كiتاپتان مىنانداي ەڭگiمە وقىعانىم بار. قاراقشىلار تٷن قۇشاعىندا ەلدەبiر قويمانىڭ قۇلپىن بۇزىپ توناپ كەتەدi. قىلمىس ورنىنا كەلگەن وپەراتيۆتiك توپ جەتەكشiسiنiڭ بiردەن كٶڭiلiنە تٷيگەنi بۇل ۇرلىقتى تسىگان ۇلتىنىڭ ٶكiلدەرi جاساعان بولسا كەرەك دەگەن وي بولادى. قىلمىسكەرلەردi iزدەستiرۋ جۇمىستارى دا وسى باعىتتا جٷرگiزiلەدi. جەنە سەتتi اياقتالادى. سوندا جاڭاعى iز كەسۋشi قانداي دەيەككە سٷيەندi دەيسiز عوي. بار بولعانى, قۇلىپتىڭ قانداي تەسiلمەن بۇزىلعاندىعىنا نازار اۋدارادى. ال قۇلىپتى بۇل جولعىداي كٶبiنەسە تسىگان ۇلتىنىڭ ٶكiلدەرi بۇزادى ەكەن. جورامال دۇرىس بولىپ شىعادى. مiنە, قىلمىس جەنە ۇلتتىق مەنتاليتەت دەگەنiمiزدiڭ ٶزارا توعىسىپ جاتاتىن وسىنداي تۇستارى بار. وسىنداي جولمەن دوستوەۆسكييدiڭ «قىلمىس پەن جازاسىنداعى» ٶسiمقور كەمپiردiڭ ۇلتىنىڭ قانداي ەكەندiگiن انىقتاۋعا بولار ما ەدi, ويلانىپ كٶرۋiڭiزگە بولادى.

قازاق دەتەكتيۆiنiڭ كەنجە قالۋىن ۇلتىمىزدىڭ قالاعا بەرتiنiرەكتە كەلۋiمەن, ال دالالىق تۇرمىستا قىلمىستىڭ بارىمتا مەن قىز ۇرلاۋدان ٶزگە تٷرلەرi بولماعاندىعىمەن تٷسiندiرگiسi كەلەتiندەر دە بار. جەنە بۇل سٶزدiڭ جانى دا جوق ەمەس. ٶيتكەنi ٶزiنە ٶزi قول كٶتەرۋ, تٷبi مانياكتىققا ەكەلiپ سوعاتىن پسيحيكانىڭ بۇزىلۋى iسپەتتi دەرتتەر نەگiزiنەن ٷلكەن قالالاردىڭ تۋدىرعان كەساپاتتارى ەكەندiگi قۇپييا ەمەس. دەلiرەك ايتقاندا, ٶركەنيەتتiڭ تۋدىرعان قۇبىجىقتارى دەۋiمiز ورىندى. قازاق دەتەكتيۆiنiڭ ەلi بالاڭداۋ بولىپ جاتقاندىعىنىڭ بiر سىرىن وسىنداي سەبەپتەرمەن دە تٷسiندiرۋگە, ۇعىندىرۋعا بولادى. بiراق بۇل قازاق دەتەكتيۆi دامىماۋعا, ٶسپەۋگە تيiس دەگەن سٶز ەمەس. ونىڭ مىقتى بولاشاعى بار ەكەندiگiنە كٷمەنiمiز جوق. دەتەكتيۆ جانرىنىڭ ەلەمدiك ەدەبيەتتەگi وزىق ٷلگiلەرiنەن ٷيرەنە وتىرىپ, ٶزiندiك داۋىسىن تانىتاتىن كەزi دە الداعى كٷندەردiڭ ٷلەسiندە ەكەندiگiنە سەنiمدiمiز. بۇل ماقالامەن بiزدiڭ ايتقىمىز كەلگەنi, دەتەكتيۆ ەدەبيەتتiڭ ٶگەي بالاسى ەمەس, ٶز بالاسى ەكەندiگiن, ونىڭ بەلدi جانرلارىنىڭ قاتارىنا جاتاتىندىعىن اڭعارتۋ ەدi. قوعامنىڭ كەسەلi, كٶلەڭكە جاقتارى قىلمىستى iستەر ارقىلى كٶرiنiس تاباتىندىعىن ەسكەرسەك, سول دەرتتi انىقتاپ بەرەتiن تامىرشى جانر وسى دەتەكتيۆ بولسا كەرەك. ولاي بولسا, ونى مەنسiنبەۋiمiز ورىنسىز.

ەندi قازاق دەتەكتيۆiنiڭ بٷگiنگi حالi جايلى از-ماز كٶڭiلگە تٷيگەنiمiزدi ايتا كەتەلiك. ايتساق, جاعدايى كٶڭiل جۇباتارلىقتاي ەمەس. اۆتورلارىنىڭ اتىن اتاپ, تٷسiن تٷستەپ جاتپاي-اق قويالىق, بۇل جانرداعى قازاق تiلiندەگi وقىرمانعا ۇسىنىلىپ جاتقان دٷنيەلەردiڭ بارلىعى دەرلiك نەگiزiنەن ورتانقول عانا تۋىندىلار. قىلمىس تاقىرىبىنا جازىلاتىن كٷندەلiكتi گازەت ماقالالارىنا ۇقساپ كەتiپ جاتاتىندارى دا از ەمەس. كەيبiرiنiڭ تاساسىنان ەدەبيەتتi «ساۋىندى سيىرىنداي» كٶرەتiنi دە اڭعارىلىپ قالادى. بۇل زاڭدى قۇبىلىس بولار, بiراق قاۋiپتi نىشان. سونداي-اق شىعارمالاردان بۋىنى قاتىپ قالعان ستەوروتيپ ويلاۋ جٷيەسiنiڭ سالقىنى ەسەدi. مىسالى, كٶبiنەسە «تٷنگi ساعات ەكiلەر شاماسىندا اۋداندىق قىلمىستى iزدەستiرۋ بٶلiمiنiڭ باستىعى كاپيتان سادىحانوۆتىڭ ٷيiندەگi تەلەفون تىنىشتىقتى قاق تiلiپ بەزەكتەپ قويا بەردi» دەگەن ىڭعايدا باستالاتىن دٷنيەلەردiڭ دەتەكتيۆ جانرىنا قانشالىقتى قاتىسى بارلىعىن بiز بiلە المادىق. قازاق دەتەكتيۆiنiڭ جارقىن كٷندەرi الدا دەيتiنiمiز دە سوندىقتان. تەك تالاپ دۇرىس بولسىن.