Qazaqstan Respýblikasynyń Ýkrainadaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi, saiasattaný ǵylymdarynyń doktory Darhan Káletaev Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jylǵy 1 qyrkúiektegi Qazaqstan halqyna Joldaýyna qatysty pikir bildirdi. "Ult aqparat" pikirdiń tolyq mátinin jariialaidy.
Prezident Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Joldaýy pandemiiadan keiingi Qazaqstan kelbetin sipattady deýge bolady. Qazir búkil halyqaralyq qaýymdastyqty aldaǵy ýaqytta ne bolatyny, memleket arasyndaǵy qatynastar qandai bolatyny, saýda, kólik, týrizm salasy qalai damityny týraly suraqtar alańdatady.
2008 jyldan bastap Qazaqstan osyndai daǵdarystarǵa beiimdelip, sabaq alýǵa jáne qiyndyqtardy múmkindikke ainaldyrýdy úirendi. Degenmen, bul jolǵy jaǵdai buryn-sońdy bolmaǵan. Pandemiia zamanaýi qoǵamnyń eń ózekti salalaryna áser etip, atap aitqanda – bailanysty, ózara qarym-qatynasty buza bastady. Adamzat eń mańyzdy nárseni joǵaltýy múmkin – bul adamdardyń bir-birimen bailanysy.
Buryn daǵdarystar týraly aitqan kezde jańa orta ǵasyrlarǵa qaita oralý qaýpin (new middle ages) meńzeitin bolsaq, qazirgi ýaqyttaǵy daǵdarys týraly aitqanda álem jańa ejelgi álemge, tipti tarihqa deiingi dáýirge qaita oralýy múmkin ekenin meńzeimiz. Árbir memleket, ulttyq ekonomika ómir súrýdiń eń tómengi standarttaryn, iaǵni tamaqtanýdy qamtamasyz etýge ǵana qaýqarly bolyp qalýy múmkin.
Alaida ekonomikalyq quldyraýdyń tarihi deńgeileri halyqtyń tólem qabiletiniń tómendeýine ákeledi. Sonymen qatar, azyq-túlik, tamaq – tirshiliktiń kózi retinde kún ótken saiyn qundy bola túsýde.
Uzaq merzimdi ózin-ózi oqshaýlaý rejimi, dúniejúzilik soǵystar dáýirinen beri umytylyp ketken karantin narazylyqtyń ósýine, turaqty kúizelis jaǵdaiynda júrgen halyqtyń psihologiialyq kúiiniń nasharlaýyna ákeldi.
Bilim, áleýmettik qamsyzdandyrý siiaqty áleýmettik infraqurylymǵa júkteme artty.
Osyǵan bailanysty Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýy – týyndaǵan syn-qaterlerge jan-jaqty jaýap berý deýge bolady.
Birinshiden, bul memlekettiń retteýshi fýnktsiialaryn qaita qaraý. Memleket ózin qaqpashydan, tártip saqshysynan, salyq jinaýshydan qaýiptiń aldyn alatyn tetikke ainaldyrýy kerek. Memleket – motivator.
Memlekettik qyzmetkerler – maqsatty túrde halyqtyń ómirin tsifrlandyrýǵa emes, strategiialyq maqsattarǵa jumys isteitin missionerler bolyp sanalady. Salyq zańnamasy – bul memlekettiń damýyn yntalandyratyn, Qazaqstandy jetistikke jetken qoǵamǵa ainaldyratyn negizgi qural.
Ekinshiden, bizge tarihi strategiialyq artyqshylyqtarymyzdy damytatyn kez keldi. Olar bar jáne olar barlyq resýrstardy osy baǵyttarǵa jumyldyra otyryp, naqty anyqtalýy kerek.
Bul aýylsharýashylyq óndirisi, óńdeý ónerkásibi, metallýrgiia, meditsina, farmatsevtika, himiia, metallýrgiia, mashina jasaý. Sonymen qatar, tranzittik áleýet, damyǵan adam kapitaly.
Úshinshiden, Joldaýda memlekettik apparattyń naqty ózgerýi kerektigi aityldy. Ministrlikterde bir adam basqarý júiesin qalpyna keltiriledi jáne ministrlikterdi saiasi ministr men ákimshilik jaýapty hatshy basqaratyn kezeń aiaqtalady.
Sonymen qatar, jeke memlekettik basqarý organy deńgeiinde memlekettik strategiialyq josparlaý men reformalar júiesi qalpyna keltirildi. Tiisti agenttiktiń qurylýy Ulttyq ekonomika ministrligi úshin «besinshi dóńgelektiń» ornyna strategiialyq josparlaýdy praktikalyq arnaǵa ainaldyrady.
Osylaisha, Qazaqstan júielik reformalardyń jańa kezeńine qadam basyp otyr. Ótken jyldary Qazaqstan bir orynda turmai, birqatar qaita qurýlar júrgizdi. Bes institýtsionaldyq reforma, 100 naqty qadam. Azamattarǵa arnalǵan úkimet, «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy, bilim berýdi damytý, densaýlyq saqtaý, indýstrialdy-innovatsiialyq damý. Osynyń bári eldiń ozyq pozitsiialarǵa, sonyń ishinde álemniń damyǵan 50 eliniń qataryna kirýin qamtamasyz etti. Qazaqstan BUU-nyń áleýmettik kún tártibine - 2030 turaqty damý maqsattaryna qosyldy.
Damýdyń negizgi faktorynyń biri – elorda. Ol investitsiia, áleýmettik jáne saiasi kommýnikatsiialardy tartý quralyna ainaldy. Bul jerde Nazarbaev Ýniversiteti, EXPO, Nazarbaev ziiatkerlik mektebi, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy siiaqty forvardtyq jobalar júzege asty. Josparlaýdyń jańa deńgeiine shyǵýǵa múmkindik beretin iri jobalardyń mańyzdy bóligi jinaqtaldy.
Sondai-aq, alǵa qarai jyljý úshin kóp kúsh, shyǵarmashylyq kúsh-qýat, jastardyń kóbirek qatysýy jáne múddeler turǵysynan túpkilikti nátijege nazar aýdaratyn áleýmettik toptar qajet. Endigi jastar – «jańǵyrý kezeńindegi» urpaq.
Bul – postmodernizatsiia býyny, olar úshin ózin-ózi damytý, utqyrlyq, belsendilik, qarym-qatynas múmkindigi siiaqty múldem jańa qundylyqtar mańyzdy. Mundai jaǵdaida memleket jastardyń yrqyna beiimdele alýy, ashyq bola túsýi kerek,sonymen qatar saiasatkerler men qoǵam arasyndaǵy qashyqtyq azaiýy kerek. Biz narazylyq kórinisterine tózimdilikpen qaraýymyz kerek. Sailaý básekelestikke toly bola túspek.
Sondyqtan Elbasynyń 1 qyrkúiektegi Joldaýy - bul is júzinde Qazaqstannyń pandemiiadan keiingi álemge ótýi, qazirgi zamannyń syn-qaterlerine sáikes keletin jáne olarǵa jaýap beretin jańa ekonomika qurý jónindegi is-qimyl baǵdarlamasy.
Ulttyq ideologiiaǵa meilinshe muqiiat bolý, memlekettik tildiń damýyn kúsheitý qajet bolady, iaǵni jalpy ulttyq erekshelikterin tiisti mazmunmen nyǵaitý úshin jumys isteý kerek. Bul eldiń tanylýyn ǵana emes, brendingin qamtamasyz etedi. Mádeni sipattamalar, óziniń eńbegin kórsetý múmkindigi – búginde ekonomikanyń sanaty bolyp sanalady jáne ony naqty investitsiiaǵa ainaldyrýǵa bolady.
Syrtqy saiasat salasynda Eýropada da, Aziiada da damyǵan qoǵamdarǵa tán damýshy demokratiia, saiasi jáne áleýmettik qundylyqtar jolymen júrýdi jalǵastyrý úshin Qazaqstan úshin qatynastardyń qajetti tepe-teńdigin qamtamasyz etý mańyzdy.
Prezidenttiń Joldaýy óte mańyzdy, óitkeni ol aldaǵy kezeńdegi Qazaqstannyń saiasi damýynyń kún tártibin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Alda parlament sailaýy ótedi. Sailaý men sailaý júiesi elderdiń saiasi, tipti geosaiasi damýyn eki jaqqa tartýshyǵa qalai ainalatynyn baiqaimyz.
Kóbine bul úkimettiń álemdik tendentsiialardy júielemegeni, qaýip-qaterlerge qarsy tetikterdi jasamaǵany úshin oryn alady. Burynǵy jeńisterdiń jetistikterine súienip, úrdisterdi baǵdarlaý qazirgi jaǵdaida óte qaýipti. Únemi sergek, jyldam bolý kerek.
Keler jyly Táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyl bolady, bul – bizge berile salǵan nárse emes, bul – únemi ózińdi damytyp otyrýǵa sebep bolatyn úrdis.
Elbasynyń joldaýy osy ideologiianyń baǵdary, memleket pen qoǵam úshin jahandyq daýyl aiasynda shamshyraq retinde qyzmet etedi.
