قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۋكرايناداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارحان كەلەتاەۆ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2020 جىلعى 1 قىركٷيەكتەگٸ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸردٸ. "ۇلت اقپارات" پٸكٸردٸڭ تولىق مەتٸنٸن جارييالايدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ جولداۋى پاندەمييادان كەيٸنگٸ قازاقستان كەلبەتٸن سيپاتتادى دەۋگە بولادى. قازٸر بٷكٸل حالىقارالىق قاۋىمداستىقتى الداعى ۋاقىتتا نە بولاتىنى, مەملەكەت اراسىنداعى قاتىناستار قانداي بولاتىنى, ساۋدا, كٶلٸك, تۋريزم سالاسى قالاي داميتىنى تۋرالى سۇراقتار الاڭداتادى.
2008 جىلدان باستاپ قازاقستان وسىنداي داعدارىستارعا بەيٸمدەلٸپ, ساباق الۋعا جەنە قيىندىقتاردى مٷمكٸندٸككە اينالدىرۋدى ٷيرەندٸ. دەگەنمەن, بۇل جولعى جاعداي بۇرىن-سوڭدى بولماعان. پاندەمييا زاماناۋي قوعامنىڭ ەڭ ٶزەكتٸ سالالارىنا ەسەر ەتٸپ, اتاپ ايتقاندا – بايلانىستى, ٶزارا قارىم-قاتىناستى بۇزا باستادى. ادامزات ەڭ ماڭىزدى نەرسەنٸ جوعالتۋى مٷمكٸن – بۇل ادامداردىڭ بٸر-بٸرٸمەن بايلانىسى.
بۇرىن داعدارىستار تۋرالى ايتقان كەزدە جاڭا ورتا عاسىرلارعا قايتا ورالۋ قاۋپٸن (new middle ages) مەڭزەيتٸن بولساق, قازٸرگٸ ۋاقىتتاعى داعدارىس تۋرالى ايتقاندا ەلەم جاڭا ەجەلگٸ ەلەمگە, تٸپتٸ تاريحقا دەيٸنگٸ دەۋٸرگە قايتا ورالۋى مٷمكٸن ەكەنٸن مەڭزەيمٸز. ەربٸر مەملەكەت, ۇلتتىق ەكونوميكا ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ەڭ تٶمەنگٸ ستاندارتتارىن, ياعني تاماقتانۋدى قامتاماسىز ەتۋگە عانا قاۋقارلى بولىپ قالۋى مٷمكٸن.
الايدا ەكونوميكالىق قۇلدىراۋدىڭ تاريحي دەڭگەيلەرٸ حالىقتىڭ تٶلەم قابٸلەتٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە ەكەلەدٸ. سونىمەن قاتار, ازىق-تٷلٸك, تاماق – تٸرشٸلٸكتٸڭ كٶزٸ رەتٸندە كٷن ٶتكەن سايىن قۇندى بولا تٷسۋدە.
ۇزاق مەرزٸمدٸ ٶزٸن-ٶزٸ وقشاۋلاۋ رەجيمٸ, دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستار دەۋٸرٸنەن بەرٸ ۇمىتىلىپ كەتكەن كارانتين نارازىلىقتىڭ ٶسۋٸنە, تۇراقتى كٷيزەلٸس جاعدايىندا جٷرگەن حالىقتىڭ پسيحولوگييالىق كٷيٸنٸڭ ناشارلاۋىنا ەكەلدٸ.
بٸلٸم, ەلەۋمەتتٸك قامسىزداندىرۋ سيياقتى ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمعا جٷكتەمە ارتتى.
وسىعان بايلانىستى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداۋى – تۋىنداعان سىن-قاتەرلەرگە جان-جاقتى جاۋاپ بەرۋ دەۋگە بولادى.
بٸرٸنشٸدەن, بۇل مەملەكەتتٸڭ رەتتەۋشٸ فۋنكتسييالارىن قايتا قاراۋ. مەملەكەت ٶزٸن قاقپاشىدان, تەرتٸپ ساقشىسىنان, سالىق جيناۋشىدان قاۋٸپتٸڭ الدىن الاتىن تەتٸككە اينالدىرۋى كەرەك. مەملەكەت – موتيۆاتور.
مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر – ماقساتتى تٷردە حالىقتىڭ ٶمٸرٸن تسيفرلاندىرۋعا ەمەس, ستراتەگييالىق ماقساتتارعا جۇمىس ٸستەيتٸن ميسسيونەرلەر بولىپ سانالادى. سالىق زاڭناماسى – بۇل مەملەكەتتٸڭ دامۋىن ىنتالاندىراتىن, قازاقستاندى جەتٸستٸككە جەتكەن قوعامعا اينالدىراتىن نەگٸزگٸ قۇرال.
ەكٸنشٸدەن, بٸزگە تاريحي ستراتەگييالىق ارتىقشىلىقتارىمىزدى دامىتاتىن كەز كەلدٸ. ولار بار جەنە ولار بارلىق رەسۋرستاردى وسى باعىتتارعا جۇمىلدىرا وتىرىپ, ناقتى انىقتالۋى كەرەك.
بۇل اۋىلشارۋاشىلىق ٶندٸرٸسٸ, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ, مەتاللۋرگييا, مەديتسينا, فارماتسەۆتيكا, حيمييا, مەتاللۋرگييا, ماشينا جاساۋ. سونىمەن قاتار, ترانزيتتٸك ەلەۋەت, دامىعان ادام كاپيتالى.
ٷشٸنشٸدەن, جولداۋدا مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ ناقتى ٶزگەرۋٸ كەرەكتٸگٸ ايتىلدى. مينيسترلٸكتەردە بٸر ادام باسقارۋ جٷيەسٸن قالپىنا كەلتٸرٸلەدٸ جەنە مينيسترلٸكتەردٸ ساياسي مينيستر مەن ەكٸمشٸلٸك جاۋاپتى حاتشى باسقاراتىن كەزەڭ اياقتالادى.
سونىمەن قاتار, جەكە مەملەكەتتٸك باسقارۋ ورگانى دەڭگەيٸندە مەملەكەتتٸك ستراتەگييالىق جوسپارلاۋ مەن رەفورمالار جٷيەسٸ قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ. تيٸستٸ اگەنتتٸكتٸڭ قۇرىلۋى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸ ٷشٸن «بەسٸنشٸ دٶڭگەلەكتٸڭ» ورنىنا ستراتەگييالىق جوسپارلاۋدى پراكتيكالىق ارناعا اينالدىرادى.
وسىلايشا, قازاقستان جٷيەلٸك رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭٸنە قادام باسىپ وتىر. ٶتكەن جىلدارى قازاقستان بٸر ورىندا تۇرماي, بٸرقاتار قايتا قۇرۋلار جٷرگٸزدٸ. بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما, 100 ناقتى قادام. ازاماتتارعا ارنالعان ٷكٸمەت, «نۇرلى جول» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى, بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, يندۋستريالدى-يننوۆاتسييالىق دامۋ. وسىنىڭ بەرٸ ەلدٸڭ وزىق پوزيتسييالارعا, سونىڭ ٸشٸندە ەلەمنٸڭ دامىعان 50 ەلٸنٸڭ قاتارىنا كٸرۋٸن قامتاماسىز ەتتٸ. قازاقستان بۇۇ-نىڭ ەلەۋمەتتٸك كٷن تەرتٸبٸنە - 2030 تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قوسىلدى.
دامۋدىڭ نەگٸزگٸ فاكتورىنىڭ بٸرٸ – ەلوردا. ول ينۆەستيتسييا, ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي كوممۋنيكاتسييالاردى تارتۋ قۇرالىنا اينالدى. بۇل جەردە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ, EXPO, نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەبٸ, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى سيياقتى فورۆاردتىق جوبالار جٷزەگە استى. جوسپارلاۋدىڭ جاڭا دەڭگەيٸنە شىعۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ٸرٸ جوبالاردىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ جيناقتالدى.
سونداي-اق, العا قاراي جىلجۋ ٷشٸن كٶپ كٷش, شىعارماشىلىق كٷش-قۋات, جاستاردىڭ كٶبٸرەك قاتىسۋى جەنە مٷددەلەر تۇرعىسىنان تٷپكٸلٸكتٸ نەتيجەگە نازار اۋداراتىن ەلەۋمەتتٸك توپتار قاجەت. ەندٸگٸ جاستار – «جاڭعىرۋ كەزەڭٸندەگٸ» ۇرپاق.
بۇل – پوستمودەرنيزاتسييا بۋىنى, ولار ٷشٸن ٶزٸن-ٶزٸ دامىتۋ, ۇتقىرلىق, بەلسەندٸلٸك, قارىم-قاتىناس مٷمكٸندٸگٸ سيياقتى مٷلدەم جاڭا قۇندىلىقتار ماڭىزدى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت جاستاردىڭ ىرقىنا بەيٸمدەلە الۋى, اشىق بولا تٷسۋٸ كەرەك,سونىمەن قاتار ساياساتكەرلەر مەن قوعام اراسىنداعى قاشىقتىق ازايۋى كەرەك. بٸز نارازىلىق كٶرٸنٸستەرٸنە تٶزٸمدٸلٸكپەن قاراۋىمىز كەرەك. سايلاۋ بەسەكەلەستٸككە تولى بولا تٷسپەك.
سوندىقتان ەلباسىنىڭ 1 قىركٷيەكتەگٸ جولداۋى - بۇل ٸس جٷزٸندە قازاقستاننىڭ پاندەمييادان كەيٸنگٸ ەلەمگە ٶتۋٸ, قازٸرگٸ زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرٸنە سەيكەس كەلەتٸن جەنە ولارعا جاۋاپ بەرەتٸن جاڭا ەكونوميكا قۇرۋ جٶنٸندەگٸ ٸس-قيمىل باعدارلاماسى.
ۇلتتىق يدەولوگيياعا مەيلٸنشە مۇقييات بولۋ, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ دامۋىن كٷشەيتۋ قاجەت بولادى, ياعني جالپى ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸن تيٸستٸ مازمۇنمەن نىعايتۋ ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋ كەرەك. بۇل ەلدٸڭ تانىلۋىن عانا ەمەس, برەندينگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. مەدەني سيپاتتامالار, ٶزٸنٸڭ ەڭبەگٸن كٶرسەتۋ مٷمكٸندٸگٸ – بٷگٸندە ەكونوميكانىڭ ساناتى بولىپ سانالادى جەنە ونى ناقتى ينۆەستيتسيياعا اينالدىرۋعا بولادى.
سىرتقى ساياسات سالاسىندا ەۋروپادا دا, ازييادا دا دامىعان قوعامدارعا تەن دامۋشى دەموكراتييا, ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك قۇندىلىقتار جولىمەن جٷرۋدٸ جالعاستىرۋ ٷشٸن قازاقستان ٷشٸن قاتىناستاردىڭ قاجەتتٸ تەپە-تەڭدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.
پرەزيدەنتتٸڭ جولداۋى ٶتە ماڭىزدى, ٶيتكەنٸ ول الداعى كەزەڭدەگٸ قازاقستاننىڭ ساياسي دامۋىنىڭ كٷن تەرتٸبٸن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. الدا پارلامەنت سايلاۋى ٶتەدٸ. سايلاۋ مەن سايلاۋ جٷيەسٸ ەلدەردٸڭ ساياسي, تٸپتٸ گەوساياسي دامۋىن ەكٸ جاققا تارتۋشىعا قالاي اينالاتىنىن بايقايمىز.
كٶبٸنە بۇل ٷكٸمەتتٸڭ ەلەمدٸك تەندەنتسييالاردى جٷيەلەمەگەنٸ, قاۋٸپ-قاتەرلەرگە قارسى تەتٸكتەردٸ جاساماعانى ٷشٸن ورىن الادى. بۇرىنعى جەڭٸستەردٸڭ جەتٸستٸكتەرٸنە سٷيەنٸپ, ٷردٸستەردٸ باعدارلاۋ قازٸرگٸ جاعدايدا ٶتە قاۋٸپتٸ. ٷنەمٸ سەرگەك, جىلدام بولۋ كەرەك.
كەلەر جىلى تەۋەلسٸزدٸك العانىمىزعا 30 جىل بولادى, بۇل – بٸزگە بەرٸلە سالعان نەرسە ەمەس, بۇل – ٷنەمٸ ٶزٸڭدٸ دامىتىپ وتىرۋعا سەبەپ بولاتىن ٷردٸس.
ەلباسىنىڭ جولداۋى وسى يدەولوگييانىڭ باعدارى, مەملەكەت پەن قوعام ٷشٸن جاھاندىق داۋىل اياسىندا شامشىراق رەتٸندە قىزمەت ەتەدٸ.
