Kollaj: Abai.kz
«Qazaq kitaby jáne naryq» degen asa zor problema 30 jyldan beri sheshilmei keledi. Jurttyń bári de qalamgerlerdiń bilik tendermen shyǵaratyn 1-2 myń tirajben shyǵatyn kitabyn mise tutyp, ol qolynda barlardan atan-túiedei surap alatyn kúige ushyrady.Mine, osyny eskermei, bylaiǵy jurt «qazaq kitap oqymaýǵa ainaldy» dep qara aspandy tóndiretin kúige jettik. «Ura berseń Qudaida óledi» demekshi, qazaq jurtynyń sanasyna osy pikir ábden sińip te ketti. Qazaq kitap oqymaidy emes, naryqtaǵy jaǵdai oqytpaidy degen jón sózdi uǵatyn jan tabylmaityn boldy.
Osy dogmanyń seńin belgili aqyn, ári qarymdy da, alymdy jazýshy Aqberen Elgezek «Dardai» romanymen buzdy.
Buǵan deiin Aqberen baýyrymyz prozada óziniń baǵyn synap, «Bolmaǵan balalyq shaq» romanymen ádebi tóńkeris jasaǵanyn da osy oraida aita ketpekpiz. Artynsha, bir jylda úsh birdei teatrda spektakl qoiylyp, áli kúnge jurt japyrylyp baratyn anshlag qoiylym bop keledi. 2025 jyldyń kókteminde shyǵarmamen attas kinotýyndy da úlken ekrandarǵa shyǵyp, 1,5 ai ainalymnan túspei, tabysty kinoónimge ainaldy.
«Bolmaǵan balalyq shaq» tyrnaqaldy týyndysymen prozadaǵy baǵyn synaǵan Aqberen Elgezek endi qazaq oqyrmanyna «Dardai» romanyn usynyp otyr. Ataqty kolýmbiialyq Markestiń «meni baspagerler ash qaldyrmaidy» degen sózin, Aqberen «Meni, ult qalamgeri retinde zamanalyq AI men IT ash qaldyrmaidy» dep mádeni uran tastady. Nege biz «mádeni uran tastady» dep otyrmyz!?
Iá, qai gazetti ashyp qalma, qai saitty basyp qalma kitabyn oqyrmanǵa jetkize almai zarlaǵan qalamgerler qaýymynan aiaq alyp júre almaisyń. Tipti AI men IT-di atsha erttep minýge tiis jastarǵa da osy aýrý, osy zarlaýyqtyq derti juǵypty. «Keńestik kezeńde 100 myńdy eńserýshi edik, qazir 1-2 myńdyq tenderge telmirip qaldyq», deitin aqsaqal jazýshylar buny aitsa quba qup der ediń? Osyǵan deiingi bastyqtar men biznesmenderdiń tabaldyryǵyn tozdyryp, «kitabymdy shyǵaryp ber» deitin tilenkeshtik adam jirenetin jaman ádetten arylýǵa jasalǵan alǵashqy qadamdy ushyratqanda shynyn aitý kerek qýandyq.
«Dardai» romany óli qazaq kitap naryǵynyń boiyna qan júgirtti. Qazaq kitap naryǵy degen qýraǵan terekke jan bitirdi. Jáne eń bastysy jalpyalashtyq «tutynýshylyq» naryǵynda kitapqa degen suranystyń bar ekenin tamyrshydai tap basa bildi. Ózge áriptesteri ańǵarmaǵan dúnieni birinshi bolyp baiqady.
Qazaqtyń tabiǵaty qashanda eshkim qolmen ustap kórmegen, biraq aty men ataǵyn syrttai biletin nárseniń ózinde bolýyn qalaýshylyqtan turady. Buny biznes tilimen «tutynýshylyq qasiet» dep ataidy. Iá, naryq qazaq ómirine kirgeli ultymyz tek brendke ainalǵan dúnielerdi ǵana tutynyp, qalǵandaryn mensinbeitin boldy. Kitapty da tap sondai qylyp, óziniń oily oqyrmanyna ázirge tek Aqberen Elgezek qana usyna aldy.
Jazýshylar arasynda da: «Bárimiz de kitap shyǵaryp kórip edik, biraq onlain satýǵa qoiǵandy birinshi ret kórdiktiń» dáýiri týdy. Ony týǵyzǵan Aqberen Elgezektiń «jazyp shyǵý maǵan – sert, onlain satylsań saǵan – sert» degen alapat týyndygerlik tirligi.
Telegram platformasynda Aqberen Elgezek jasaqtaǵan onlain kitap dúkeni áleýmettik jelide birneshe kúnnen beri edáýir talqyǵa tústi. Jalpy jurt avtorǵa qutty bolsyn aityp, romanǵa sáttilik tilep jatty. Al osy kúnderi halyq qur quttyqtaýmen shekteldi me, satylymnyń jaǵdaiy qalai degen suraqtar mazalaǵan soń, Aqberen Elgezektiń ózine habarlasqan edik.
- Aǵa, roman qutty bolsyn! Telegram kanal ashypsyz. Roman qalai ótip jatyr?
- Allaǵa shúkir, Telegram arnamyzǵa oqyrman óte belsendi kirip, kitap saýdasyn qyzý jasap jatyr. Shamalap osyndai bolatyn shyǵar degennen de asyp tústi. Jurt jańa shyǵarmaǵa sýsap qalǵan siiaqty. Onyń ústine qazir jańadan shyqqan kitaptar oqyrmanǵa múlde jetpeidi. Sosyn ishi pysqannyń bári «halyq kitap oqymaidy» dep jazyqsyz kinálap jatady. Oqyrmanǵa kitapty alýǵa jaǵdai jasa, sosyn oqymasa, renjýge bolady. Al meni oqyrman eshqashan renjitken emes. Óleń jazyp, áleýmettik jelige salsam, orta eseppen 40-50 myńnan astam oqyrman oqidy degen statistika alamyn. Buny kitabyń osyndai myńdaǵan taralymmen oqyldy deýge bolady. Al «Bolmaǵan balalyq shaq» ártúrli formatta, kitap túrinde bolsyn, onlain túrde bolsyn, pirattyq taralymmen taraǵany bolsyn, shamamen 1 millionnan astam adam oqydy. Óitkeni qaida barsam, osy kitapty oqydym degen adam aldymnan kóp shyǵady. Kinony kórgen adamnyń qarasy odan kóp. Kinony kóre almai qalǵandar, «qaidan kóre alamyz?» dep surap jatady. Sondyqtan ol kinony da osy arnaǵa júktep, kórermenge qol jetimdi etip qoidyq. Bizdiń baspa shyǵarǵan «Bolmaǵan balalyq shaq» kitabynyń resmi taralymy búgin 50 000 danadan asty. «Kaspi dúkennen» kúnine kem degende 10-15 dana satylady. Bul meni avtor retinde árine qýantady ári jańa shyǵarmalarǵa shabyttandyrady. Al endi «Dardaiǵa» keletin bolsaq, jańa roman jazyldy, Telegram kanalǵa shyqty degen kúnnen 2 táýlik ótpei, 100 den astam elektrondyq nusqasy satylyp ketti. Odan bólek bul arnaǵa qoiylǵan «Bolmaǵan balalyq shaq» kitaby men kinofilmi de osyǵan jaqyn nátije kórsetti. Áli jurt tolyq bilmei jatyr ǵoi, ábden bilip alǵan soń, kitaptyń elektrondyq nusqasynyń satylymy bolashaqta aiyna 3000 danadan asady dep senip otyrmyz. Árine oǵan jurtty sharshatyp almai, názik marketingtik qadamdar jasaimyz. Onlain dúken ashyp qoiyp, jumys istemei qolyńdy qýsyryp otyra berýge bolmaidy. Bul – naryq. Naryq bolǵasyn, onyń barlyq zańdylyqtaryn zerttep, talabyna kónip, soǵan sai áreketter jasaý kerek. Nan satsań da – sol, kitap satsań da – sol zańdylyqtar. Tek jalyqpaý kerek. Sharshadym demeý kerek. Kitabyn ótpese, oǵan memleketti ia qoǵamdy kinálamai, tek ózińdi júndei tútýge tiissiń. Sonda ǵana kózqarasyń, sanań ózgerip, naqty qadamdar jasap, qimyldai bastaisyń. Meniń aitarym sol.
- Rahmet, aǵa! Aldaǵy shyǵarmashylyq josparlaryńyz qandai?
- Amandyq bolsa, osy jyldyń aqpan aiynyń aiaq jaǵynda oqyrmanǵa taǵy bir kitap usynbaqshymyn. Bul endi ádebi týyndy emes. «Iasaýi tariqatynyń jaýhar syrlary» atty rýhani-tanymdyq eńbek bolady. Odan keiin balalarǵa arnalǵan taǵy bir kitabymdy kóktemge taiaý shyǵarsam degen oi bar. Osy eki kitapty usynyp bolǵan soń, oqyrmannan ruqsat surap, bir jylǵa jańa romanymdy jazýǵa apanyma qaitadan kirip ketsem dep otyrmyn).
- Sáttilik aǵa!
- Aman bolyńdar!
Jańa romandy oqyrmanǵa tanystyrý maqsatynda arnaiy jabyq Telegram arnasy ashylǵan. Bul platformada:
• «Dardai» romanynyń elektrondy nusqasy (shekteýli merzimge);
• «Bolmaǵan balalyq shaq» filminiń joǵary sapadaǵy nusqasy jáne attas kitaptyń elektrondy túri;
• Aqberen Elgezektiń eki poeziialyq jinaǵy syilyq retinde usynylady;
• Ár oqyrmanǵa kitaptar avtordyń jeke qoltańbasymen jetkiziledi.
Jańa romanmen tanysyp, avtordyń ózge de eńbekterin alý úshin tómendegi silteme arqyly Telegram-botqa ótýge bolady: https://t.me/yelgezek_bot
Endi ádebiet álemine «aspannan naizaǵai túsirgen» týyndynyń ózine qysqasha toqtala keteiik:
Shyǵarmanyń negizgi ideiasy avtorǵa shamamen eki jyl buryn tańǵy mezgilde «aian» túrinde kelgen. Sol sátte qaǵazǵa túsken alǵashqy qyryq bet keiinnen keńeitilip, roman biyl kúzde tolyq támamdalǵan. Endi araǵa sál-pál ýaqyt taýyp, oqyrmannyń kóz aiymyna ainalǵaly otyrǵan jaiy bar. Buryn biz tek balalarǵa arnalǵan fentezidi qanaǵat tutsaq endi Djordj Orýelldiń «1984», «Mal qora» jáne Frants Kafkanyń «Qubylý» shyǵarmalarymen úndes, fentezi tilinde jazylǵan qazaqy nusqany oqýǵa qol jetkizip otyrmyz.
Romanda magiialyq realizm tarihpen, saiasat sopylyq ilimmen, qarapaiym ómir metafizikamen, halyqtyń jan jarasy úmitpen tutasyp ketken. Basty keiipker Beket – Sovet zamanynyń ateist qoǵamynda ósip-jetilgen qarapaiym qurylysshy. Beket – Semei poligonynyń qurbandarynyń urpaǵy, radiatsiiamen jáne ǵasyr ótirigimen ýlanǵan kishkentai adam. Ol bir kúni Alataýdyń etegindegi úiinde 81 metrlik alyp bolyp oianady. Ózi de, ainalasy da bul ózgeristi qabyldai almaidy. Beket te óz ishinde ekige bólinip, qoǵam qaqqa jarylady. Adamzat mundai qubyjyqty qabyldaýǵa daiyn emes. Biraq Beket ǵalamat kúshin qiratýǵa emes, ózin ózi tanýǵa, halqyna qorǵan bolýǵa jumsaýǵa bekinedi...
Semei poligonynyń qurbandaryna baǵyshtalǵan, avtorǵa aian bop túsken rýhani-mistikalyq romanda qazaqi dúnietanymyzǵa tán aq kúshter men qara zulymdardyń soǵysy sýrettelip, adam men nápsiniń kúresi tóńireginde áńgime órbip, adamnyń ashkózdigi men ádiletsizdikten sharshaǵan ulttyń beinesi shuraily tilmen shiratyla somdalady. Osylaisha, Aqberen uiqydaǵy qazaq oqyrmandaryn dúr silkintip oiatyp, óziniń shyǵarmashylyqtaǵy jańalyǵyn tartý ete bildi.
«Dardai» — búgingi qoǵamnyń ózekti taqyryptaryn tereń qamtyǵan, saiasat, din, jáne tarih bir-birimen astasqan kórkemdik turǵydan kúrdeli shyǵarma retinde óz baǵalaýyn patsha peiil oqyrmandarynan alatyn bolady. Jańashyldyǵy men tylsymdyǵy astasqan jańa týyndyny qabyl alaiyq, Alash jurty!
Qazaq ádebietinde tyń baǵyt ashatyn, mistikalyq-fentezi janryndaǵy bul shyǵarma oqyrman úshin eleýli jańalyq bolary sózsiz.
