.png)
Foto: Ult.kz
Dapandji taǵamy Qazaqstanda kóptegen meiramhanalarda jasalatyn, suranysqa ie súiikti taǵamǵa ainalǵan. Qazirgi kezde ony úi jaǵdaiynda jasap jeitinder de kóp. Dapandjidy bireýler qytai taǵamy dese, taǵy bireýler uiǵyr, dúngen asyna jatqyzady. Alaida Ult.kz-tiń «Dámdi áńgime» Youtobe jobasyna kelgen qonaqtar dapandjidy Shyńjańdaǵy ulttardyń taǵamy ekenin aitty.«Dámdi áńgime» qonaqtary: etnograf Qýanysh Iliiasuly jáne L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia Ulttyq ýniversiteti, Aimaqtaný kafedrasynyń doktoranty Qanat Qaharuly.
Dapandjidiń qazaqsha ataýy bar
Ult.kz: Qýanysh myrza, dapandji qai jaqtyń taǵamy?
«Bul taǵamnyń qytaishasy ‒ dafandji. Biz kezinde Qytaida júrgende osy taǵamnyń ataýyn «tóre tabaq taýyq eti» dep turaqtandyrǵanbyz. Biraq Qazaqstan eline bunyń qytaisha ataýy kirdi. Kez kelgen kafe-ashananyń barlyǵy «dafandji» dep alyp júr. Is júzinde qazaqsha ataýyn alatyn bolsaq, «tóre tabaq taýyq eti». Dafandji ana ulttiki, myna ulttyki dep at qoiyp, aidar taǵyp, turaqtandyra almaimyz. Sebebi, bul astyń quramyna qosatyn qospalarynda bólek-bógenaiy joq. Taýyq eti bár ultta bar, kartop bár ultta bar, un bár ultta bar. Al bunyń dapandji bolyp bizge kirgen sebebi, qytai qazaqtarymen birge keldi. Iaǵni elimizge kelgen qytai qazaqtary ashqan ashana, qazirgi jalpylasqan tilmen aitsaq «qytaiskii kafelerdiń» basqy as máziriniń tórinde turǵan taǵamǵa ainaldy.
Ásirese bútkil Qytaiǵa jalpylasýy Shyńjańnan bastaldy dep aitýǵa bolady.
Biz Shyńjańda júrgen kezde bunyń «Saýanda paida bolypty, Saýannan tarapty, iaǵni Shyńjańdaǵy Tarbaǵataidyń Saýan aýdanynda shyǵyp, bútkil Qytaiǵa tarapty» degen aýyzeki áńgime boldy. Biraq bul jazbalarǵa da kirdi. Sebebi, qysqasha aita ketý kerek, bir kúni bizdiń jailaý bókterinde otyrǵan qara qosymyzǵa ishki qytaidan saiahatshylar kelgen. Ol kezde mal taýǵa ketedi, al aýlada taýyqtarhana bolǵan. Sosyn taýyqty soiyp, dál osyndai qylyp, dámdendirgishterin qosyp, jasap bergen. Olar jep kórmegen. «Oi, bul tamaqtyń aty ne?», ‒ degen, sodan bireý qaljyńdap: «Bul dafandji ‒ tóre tabaq taýyq eti», ‒ degen, sodan taralyp ketipti dep, aýyzsha aitylatyn áńgime.
Kim bizneske ainaldyrdy ‒ sonyń taǵamy
Biraq bul Shyńjańdaǵy Tarbaǵataidyń Saýan aýdanynan taralǵan degenge negiz ‒ jyl saiyn Shyńjańda dafandji merekesi ‒ tóre tabaq taýyq eti merekesi ótedi.
Buǵan ishki Qytaidan da jýrnalister, tilshiler kelip qatynasady. Saýan dep turaqtandyrýynyń ózi jańaǵy aýyzeki áńgimemen sáikesip jatyr. Biraqta biz buny qazaqtiki, bolmasa uiǵyrdiki, ne bolmasa qytaidiki dep turaqtandyra almaimyz. Buǵan eshqandai dálelimiz joq. Biraq buny kim úlken markaǵa ainaldyryp alyp ketti, keiin kim damytty, kim túrli qospalaryn qosyp, kez kelgen adamnyń tańdaiynyń silekeiin shubyrtatyndai qylyp jasady, kim bizneske ainaldyrdy, sonyń taǵamyna ainalyp bara jatyr».
Ult.kz: dapandji sóziniń maǵynasy ne?
«Dafan degenimiz ‒ úlken tabaq, dji degenimiz ‒ taýyq»
Ult.kz: Kei kezderi siyr eti, qoi eti qoldanylyp jatady ǵoi?
«Qoldanylady, biraq ony da qytaishy «dafanrý» dep ataidy. Dafanrý degenimiz qoidyń qabyrǵa etin kesip, dál osyndai formada jasaidy. Ony biz «tóre tabaq qoi eti» dep ataimyz».
Ult.kz: Qanat myrza, dapandjidi ishki Qytaida tutyna ma?
«Bul Shyńjań provintsiiasynyń dámdi taǵamynyń biri. Biraq ishki qytailarda da bar. Ol jergilikti halyqtyń mádenietine, tamaqtaný talǵamyna qarai ózgertken. Mysaly Sichýan provintsiiasynda týra osyndai dapandji shyǵarady. Biraq olar kóbinese buryshty kóbirek salady. Ózderiniń unatatyn dámine qarai beiimdegen.
Negizi Qytaidyń ár provintsiiasynyń óz taǵam mádenieti bar. Olar turyp jatqan dástúrine, geografiialyq ortasyna bailanysty ár túrli.
Mysalǵa Soltústik-Shyǵysta turatyn halyq kezindegi Manjýriia. Ol jerde turatyn halyqtar sýyq jerde turǵandyqtan, olardyń aýa raiy Astanaǵa jaqyndaý, kóbinese et pen un taǵamdaryn kóp tutynady. Sorpaǵa salynǵan undary bar, sony kóp tutynady. Al Ońtústik jaqtarynda halyq kóbine jeńil taǵamdar, kúrishten jasalǵan, kókónisten daiarlanǵan taǵamdar jeidi.
Degenmen bular tarihta qanshama patshalyqtar ózara bir birimen mádeniet almasty jáne qosyp alý, toǵysý boldy. Solar Soltústik-Batysyna barǵan kezde bul taǵamdar birigip, qazir Sichýanda da Soltústik-Shyǵysynda turatyn halyqtardyń taǵamdary da bar, Ońtústik-Shyǵysyndaǵy halyqtardyń tutynatyn taǵamdary da bar».
Ult.kz: Qýanysh myrza, dapandji taǵamynyń bizge lezde taralyp, súiikti taǵamǵa ainalyp ketýiniń sebebi nede?
«Qytaidan kelgen qandastardyń bizde ashanalaryn kóptep ashýy, odan keiin olardyń as mázirinde dapandji, iaǵni tóre tabaq taýyq etiniń kóptep oryn alýy. Odan da mańyzdysy osy taǵamǵa qosylatyn túrli dámdendirgishtar. Olardyń úsh negizgisi quramy ‒ taýyqtyń eti men kartop jáne qamyry bolsa, osynyń dámin keltirip turǵan túrli dámdendirgishter. Jáne ony bir jegen adam ainalyp kelip jegisi keletindei etip jasai alýynda.
Men Úrimji qalasynda uzaq jyl turdym. Búgingi sizder jasaǵan dapandjidiń dámi bólek. Ashtylyǵy tómen, basqa dámi odan jaqsy. Qalai jasasa da bunyń dámi negizgi qospalary ózgermegennen keiin asa ózgere qoimaidy».
Dapandji qytai taǵamy emes
Ult.kz: Qanat myrza, sizdiń pikirińiz qandai?
«Naqty bir nárseni aityp ketkim keledi, bul dapandji qytaidyń taǵamy emes, Shyńjań provintsiiasynan paida bolǵan.
Sondyqtan Qytai taǵamdary men Shyńjań taǵamdaryn aiyryp alǵan durys. Bizde kóbinese osynda kelgen ashanalardyń barlyǵyna «qytai taǵamdary» dep at qoiylady. Bul durys emes.
Qytai taǵamdarynyń óz mádenieti, ár provintsiianyń ár túrli taǵamdary bar. Biraq bizge kelgen qandastardyń osynda ashqan ashanalary men kafelerindegi taǵamdardyń kóbi Shyńjańdaǵy ulttardiki. Ol jerde birqansha ulttar turady. Olar ‒ dunǵan, uiǵyr, qazaq, tatar. Sol ulttardyń óz mádenietindegi dástúrli tutynatyn taǵamdarynyń barlyǵy toǵysqan. Sodan keiin baryp ‒ Shyńjań mádenieti, Shyńjań tańamdary boldy.
Men ishki Qytaida 4 jyl oqyǵanmyn, ol jaqtaǵy taza qytailardyń ózderi ony biledi. Shyńjań tańamdary dep arnaiy meiramhanalarǵa baryp tamaqtanady».
