داپاندجي قاي ۇلتتىڭ تاعامى, قالاي جاسالادى?

فوتو: Ult.kz

«دەمدٸ ەڭگٸمە» قوناقتارى: ەتنوگراف قۋانىش ٸليياسۇلى جەنە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, ايماقتانۋ كافەدراسىنىڭ دوكتورانتى قانات قاھارۇلى. 

داپاندجيدٸڭ قازاقشا اتاۋى بار

Ult.kz: قۋانىش مىرزا, داپاندجي قاي جاقتىڭ تاعامى?

«بۇل تاعامنىڭ قىتايشاسى ‒ دافاندجي. بٸز كەزٸندە قىتايدا جٷرگەندە وسى تاعامنىڭ اتاۋىن «تٶرە تاباق تاۋىق ەتٸ» دەپ تۇراقتاندىرعانبىز. بٸراق قازاقستان ەلٸنە بۇنىڭ قىتايشا اتاۋى كٸردٸ. كەز كەلگەن كافە-اسحانانىڭ بارلىعى «دافاندجي» دەپ الىپ جٷر. ٸس جٷزٸندە قازاقشا اتاۋىن الاتىن بولساق, «تٶرە تاباق تاۋىق ەتٸ». دافاندجي انا ۇلتتٸكٸ, مىنا ۇلتتىكٸ دەپ ات قويىپ, ايدار تاعىپ, تۇراقتاندىرا المايمىز. سەبەبٸ, بۇل استىڭ قۇرامىنا قوساتىن قوسپالارىندا بٶلەك-بٶگەنايى جوق. تاۋىق ەتٸ بەر ۇلتتا بار, كارتوپ بەر ۇلتتا بار, ۇن بەر ۇلتتا بار. ال بۇنىڭ داپاندجي بولىپ بٸزگە كٸرگەن سەبەبٸ, قىتاي قازاقتارىمەن بٸرگە كەلدٸ. ياعني ەلٸمٸزگە كەلگەن قىتاي قازاقتارى اشقان اسحانا, قازٸرگٸ جالپىلاسقان تٸلمەن ايتساق «قىتايسكيي كافەلەردٸڭ» باسقى اس مەزٸرٸنٸڭ تٶرٸندە تۇرعان تاعامعا اينالدى.

ەسٸرەسە بٷتكٸل قىتايعا جالپىلاسۋى شىڭجاڭنان باستالدى دەپ ايتۋعا بولادى. 

بٸز شىڭجاڭدا جٷرگەن كەزدە بۇنىڭ «ساۋاندا پايدا بولىپتى, ساۋاننان تاراپتى, ياعني شىڭجاڭداعى تارباعاتايدىڭ ساۋان اۋدانىندا شىعىپ, بٷتكٸل قىتايعا تاراپتى» دەگەن اۋىزەكٸ ەڭگٸمە بولدى. بٸراق بۇل جازبالارعا دا كٸردٸ. سەبەبٸ, قىسقاشا ايتا كەتۋ كەرەك, بٸر كٷنٸ بٸزدٸڭ جايلاۋ بٶكتەرٸندە وتىرعان قارا قوسىمىزعا ٸشكٸ قىتايدان ساياحاتشىلار كەلگەن. ول كەزدە مال تاۋعا كەتەدٸ, ال اۋلادا تاۋىقتارحانا بولعان. سوسىن تاۋىقتى سويىپ, دەل وسىنداي قىلىپ, دەمدەندٸرگٸشتەرٸن قوسىپ, جاساپ بەرگەن. ولار جەپ كٶرمەگەن. «وي, بۇل تاماقتىڭ اتى نە?», ‒ دەگەن, سودان بٸرەۋ قالجىڭداپ: «بۇل دافاندجي ‒ تٶرە تاباق تاۋىق ەتٸ», ‒ دەگەن, سودان تارالىپ كەتٸپتٸ دەپ, اۋىزشا ايتىلاتىن ەڭگٸمە.

كٸم بيزنەسكە اينالدىردى ‒ سونىڭ تاعامى

بٸراق بۇل شىڭجاڭداعى تارباعاتايدىڭ ساۋان اۋدانىنان تارالعان دەگەنگە نەگٸز ‒ جىل سايىن شىڭجاڭدا دافاندجي مەرەكەسٸ ‒ تٶرە تاباق تاۋىق ەتٸ مەرەكەسٸ ٶتەدٸ. 

بۇعان ٸشكٸ قىتايدان دا جۋرناليستەر, تٸلشٸلەر كەلٸپ قاتىناسادى. ساۋان دەپ تۇراقتاندىرۋىنىڭ ٶزٸ جاڭاعى اۋىزەكٸ ەڭگٸمەمەن سەيكەسٸپ جاتىر. بٸراقتا بٸز بۇنى قازاقتٸكٸ, بولماسا ۇيعىردٸكٸ, نە بولماسا قىتايدٸكٸ دەپ تۇراقتاندىرا المايمىز. بۇعان ەشقانداي دەلەلٸمٸز جوق. بٸراق بۇنى كٸم ٷلكەن ماركاعا اينالدىرىپ الىپ كەتتٸ, كەيٸن كٸم دامىتتى, كٸم تٷرلٸ قوسپالارىن قوسىپ, كەز كەلگەن ادامنىڭ تاڭدايىنىڭ سٸلەكەيٸن شۇبىرتاتىنداي قىلىپ جاسادى, كٸم بيزنەسكە اينالدىردى, سونىڭ تاعامىنا اينالىپ بارا جاتىر». 

Ult.kz: داپاندجي سٶزٸنٸڭ ماعىناسى نە?

«دافان دەگەنٸمٸز ‒ ٷلكەن تاباق, دجي دەگەنٸمٸز ‒ تاۋىق»

Ult.kz: كەي كەزدەرٸ سيىر ەتٸ, قوي ەتٸ قولدانىلىپ جاتادى عوي?

«قولدانىلادى, بٸراق ونى دا قىتايشى «دافانرۋ» دەپ اتايدى. دافانرۋ دەگەنٸمٸز قويدىڭ قابىرعا ەتٸن كەسٸپ, دەل وسىنداي فورمادا جاسايدى. ونى بٸز «تٶرە تاباق قوي ەتٸ» دەپ اتايمىز».

Ult.kz: قانات مىرزا, داپاندجيدٸ ٸشكٸ قىتايدا تۇتىنا ما?

«بۇل شىڭجاڭ پروۆينتسيياسىنىڭ دەمدٸ تاعامىنىڭ بٸرٸ. بٸراق ٸشكٸ قىتايلاردا دا بار. ول جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ مەدەنيەتٸنە, تاماقتانۋ تالعامىنا قاراي ٶزگەرتكەن. مىسالى سيچۋان پروۆينتسيياسىندا تۋرا وسىنداي داپاندجي شىعارادى. بٸراق ولار كٶبٸنەسە بۇرىشتى كٶبٸرەك سالادى. ٶزدەرٸنٸڭ ۇناتاتىن دەمٸنە قاراي بەيٸمدەگەن.

نەگٸزٸ قىتايدىڭ ەر پروۆينتسيياسىنىڭ ٶز تاعام مەدەنيەتٸ بار. ولار تۇرىپ جاتقان دەستٷرٸنە, گەوگرافييالىق ورتاسىنا بايلانىستى ەر تٷرلٸ.

مىسالعا سولتٷستٸك-شىعىستا تۇراتىن حالىق كەزٸندەگٸ مانجۋرييا. ول جەردە تۇراتىن حالىقتار سۋىق جەردە تۇرعاندىقتان, ولاردىڭ اۋا رايى استاناعا جاقىنداۋ, كٶبٸنەسە ەت پەن ۇن تاعامدارىن كٶپ تۇتىنادى. سورپاعا سالىنعان ۇندارى بار, سونى كٶپ تۇتىنادى. ال وڭتٷستٸك جاقتارىندا حالىق كٶبٸنە جەڭٸل تاعامدار, كٷرٸشتەن جاسالعان, كٶكٶنٸستەن دايارلانعان تاعامدار جەيدٸ. 

دەگەنمەن بۇلار تاريحتا قانشاما پاتشالىقتار ٶزارا بٸر بٸرٸمەن مەدەنيەت الماستى جەنە قوسىپ الۋ, توعىسۋ بولدى. سولار سولتٷستٸك-باتىسىنا بارعان كەزدە بۇل تاعامدار بٸرٸگٸپ, قازٸر سيچۋاندا دا سولتٷستٸك-شىعىسىندا تۇراتىن حالىقتاردىڭ تاعامدارى دا بار, وڭتٷستٸك-شىعىسىنداعى حالىقتاردىڭ تۇتىناتىن تاعامدارى دا بار».

Ult.kz: قۋانىش مىرزا, داپاندجي تاعامىنىڭ بٸزگە لەزدە تارالىپ, سٷيٸكتٸ تاعامعا اينالىپ كەتۋٸنٸڭ سەبەبٸ نەدە?

«قىتايدان كەلگەن قانداستاردىڭ بٸزدە اسحانالارىن كٶپتەپ اشۋى, ودان كەيٸن ولاردىڭ اس مەزٸرٸندە داپاندجي, ياعني تٶرە تاباق تاۋىق ەتٸنٸڭ كٶپتەپ ورىن الۋى. ودان دا ماڭىزدىسى وسى تاعامعا قوسىلاتىن تٷرلٸ دەمدەندٸرگٸشتار. ولاردىڭ ٷش نەگٸزگٸسٸ قۇرامى ‒ تاۋىقتىڭ ەتٸ مەن كارتوپ جەنە قامىرى بولسا, وسىنىڭ دەمٸن كەلتٸرٸپ تۇرعان تٷرلٸ دەمدەندٸرگٸشتەر. جەنە ونى بٸر جەگەن ادام اينالىپ كەلٸپ جەگٸسٸ كەلەتٸندەي ەتٸپ جاساي الۋىندا. 

مەن ٷرٸمجٸ قالاسىندا ۇزاق جىل تۇردىم. بٷگٸنگٸ سٸزدەر جاساعان داپاندجيدٸڭ دەمٸ بٶلەك. اشتىلىعى تٶمەن, باسقا دەمٸ ودان جاقسى. قالاي جاساسا دا بۇنىڭ دەمٸ نەگٸزگٸ قوسپالارى ٶزگەرمەگەننەن كەيٸن اسا ٶزگەرە قويمايدى».

داپاندجي قىتاي تاعامى ەمەس

Ult.kz: قانات مىرزا, سٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸز قانداي?

«ناقتى بٸر نەرسەنٸ ايتىپ كەتكٸم كەلەدٸ, بۇل داپاندجي قىتايدىڭ تاعامى ەمەس, شىڭجاڭ پروۆينتسيياسىنان پايدا بولعان. 

سوندىقتان قىتاي تاعامدارى مەن شىڭجاڭ تاعامدارىن ايىرىپ العان دۇرىس. بٸزدە كٶبٸنەسە وسىندا كەلگەن اسحانالاردىڭ بارلىعىنا «قىتاي تاعامدارى» دەپ ات قويىلادى. بۇل دۇرىس ەمەس. 

قىتاي تاعامدارىنىڭ ٶز مەدەنيەتٸ, ەر پروۆينتسييانىڭ ەر تٷرلٸ تاعامدارى بار. بٸراق بٸزگە كەلگەن قانداستاردىڭ وسىندا اشقان اسحانالارى مەن كافەلەرٸندەگٸ تاعامداردىڭ كٶبٸ شىڭجاڭداعى ۇلتتاردٸكٸ. ول جەردە بٸرقانشا ۇلتتار تۇرادى. ولار ‒ دۇنعان, ۇيعىر, قازاق, تاتار.  سول ۇلتتاردىڭ ٶز مەدەنيەتٸندەگٸ دەستٷرلٸ تۇتىناتىن تاعامدارىنىڭ بارلىعى توعىسقان. سودان كەيٸن بارىپ ‒ شىڭجاڭ مەدەنيەتٸ, شىڭجاڭ تاڭامدارى بولدى. 

مەن ٸشكٸ قىتايدا 4 جىل وقىعانمىن, ول جاقتاعى تازا قىتايلاردىڭ ٶزدەرٸ ونى بٸلەدٸ. شىڭجاڭ تاڭامدارى دەپ ارنايى مەيرامحانالارعا بارىپ تاماقتانادى». 

 Ult.kz-تٸڭ «دەمدٸ ەڭگٸمە» Youtobe جوباسىنداعى داپاندجي تاعامى تۋرالى شىعارىلىمدى كٶرۋ ٷشٸن: 

داپاندجي تاعامىنىڭ دايىندالۋ جولى كەلەسٸ سٸلتەمەدە: ناعىز داپاندجي تاعامىن جاساۋدىڭ 12 قادامى