Daniiar Salamat – 1970 jyly dúniege kelgen. 1998 jyly T.Júrgenov atyndaǵy teatr jáne kino institýtyn kinodramatýrgiia mamandyǵy boiynsha bitirgen. «Jóshá» (2005), «Ákem ekeýmiz» (2008), «Báiterek» (2009), «Kishkentai» (2011), «Saǵyntaidyń birinshi áieli», (2015) atty filmderdiń stsenariin jazǵan jáne túsirgen. «Sháken juldyzdary», Evraziia kinofestivaliniń laýreaty, Germaniianyń Kotbýs qalasynda ótken Shyǵys Eýropa filmderi kinofestivaliniń arnaiy júldesiniń iesi.
«Erdiń jasy elýge» taiap qalǵan rejissermen qazaq kinosynyń búgingi jai-kúii týraly áńgimelesken edik.
– Kino – qai elde de memlekettik ideologiianyń basty quralynyń biri ekeni talassyz. Búgingi qazaq kinosy qazaqtyń ulttyq ideologiiasyna qyzmet ete ala ma?
– Elimiz egemendik alǵanǵa deiin kino – ideologiianyń quraly bolǵany ras. Iaǵni, keńestik kezeńde kino óneri memlekettik ideologiiany ornyqtyrýǵa, memleket saiasatyn sanaǵa sińirýge jáne sol arqyly halyqty bir maqsatqa jumyldyrýǵa úlken áser etti. Biraq keiin, táýelsizdik kezeńinde ideologiialyq túp qazyǵymyz ornyqpaǵandyqtan kino da eseńgirep qalǵandai.
Ulttyq ideologiiany sóz etpes buryn ult uǵymyn túsinip alýymyz kerek. Ulttyń basty belgisi – til. Ult bolýy úshin til kerek, til arqyly ult qalyptasqan soń baryp ulttyq ideologiia paida bolatyny anyq. Demek, til, ult, ideologiia degen uǵymdar bir-birimen tyǵyz bailanysty. Biraq bizdiń elimizde tildik saiasat alǵa shyǵyp turǵan joq. Al ult bolyp uiysý úshin til – ideologiialyq temirqazyq.
Bizdegi qostildilik, keiingi úshtildilik máselesi ónerdiń ideologiia quraly bolýyna kóleńkesin túsirip tur. Til birligi bolmaǵan jerde birneshe tilde sóileitin halyqtyń bir maqsat jolynda tize qosyp qimyldaýy ekitalai. Sondyqtan bizdiń qazirgi meje – memleket azamattarynyń bir tilde sóileitin halyqqa ainalýy. Onsyz bizdiń kino kimge qyzmet etedi? Sol sebepti búgingi qazaq kinosy – ideologiialyq júgi joq, jelikken jurttyń kóńil kóterý quralyna ainalyp ketkendei. Mysaly, biyl Qazaqstanda otyzdan asa film túsirilipti. Al sonyń, ary ketse, úsh-tórteýi ǵana qazaq tilinde eken. Al budan qandai ideologiialyq maqsatty kórýge bolady? Ony tek aqsha tabý úshin jasalǵan jumys deýge bolar.
– Búgingi álemdik kinoindýstriiadaǵy úrdister jáne onyń bizdiń kinomyzǵa tigizip jatqan áseri jaiynda ne aita alasyz?
– Ár eldiń kinoǵa degen ózindik maqsaty bar. Barlyǵy da kino arqyly óz memleketiniń ustanymyn, halqynyń bolmysyn álemge pash etip keledi. Mysaly, AQSh-taǵy Gollivýdta jylyna ortasha 100-120 kino túsiriledi. Onyń bári Amerika turmysyn, amerikalyq ustanymdy, amerikalyq kózqarasty úndeidi. Negizinen kinoteatrǵa baratyn jastar desek, AQSh-tyq kinolar jastardy eliktiretin keiipkerlerdi (máselen, Terminator, Órmekshi adam, Betman, Temir adam t.b) oilap tabady. Sol keiipkerlerdi ulyq qyp áspettep, sonyń obrazyna ózindik ustanymdaryn synalap engizip otyrady. Sol arqyly kórermenderdiń miyna óz maqsattaryn aqyryn-aqyryn sińire beredi. Bul – bizge kelip jatqan tolassyz ekspantsiia. Mine, osyndai kinosy damyǵan alpaýyt memleketterdiń kinoónimderiniń astarynda biz aitqan múdde jatýy bek múmkin. Degenmen ol kinoónimderdiń negizinde taza óner jatady.
Amerikada kinodan góri kinoindýstriia qatty damyǵandyqtan, ol el búkil álemdi gollivýdtyq ónimdermen jaýlap, sol arqyly belgili bir dárejede paida túsirýdi kózdeidi. Ekinshi jaǵynan, olar kinoda taza formalyq izdenisterge jii baryp, kinony óner retinde damytýǵa kúsh salady. Qalai desek te, álemdik kinodaǵy basty úrdis – óziniń ulttyq, memlekettik kinolaryn jasaý jáne óz ustanymdaryn álemge taratý bolyp qala bermek.
– Bizdiń kinoda qazaq tili máselesi aqsap jatqany aiqyn, kinolarymyzdyń kóbi orys tilinde túsiriledi. Kinoǵa úlken aýditoriia izdeimiz dep, qazaqy sanany bul ónerden alystatyp almaimyz ba?
– Árine, bul belgili bir jaǵdaida úlken túitkil. Sebebi kino – ideologiiany damytýǵa, taratýǵa zor paidasy tietin avangardtyq óner. Sondyqtan onda memlekttik til máselesiniń sheshimin tappai jatýy - qaýipti qubylys.
Óner damýynyń negizinde til jatatynyn bir sát te esten shyǵarýǵa bolmaidy. Mysaly, biz buryn kitap oqityn edik. Kitap oqý arqyly tarihymyzdy tanyp, ózimizdiń jan-dúniemizge úńiletin edik. Al búginde kitaptan góri vizýaldyq óner alǵa shyqqan kezde jastar barlyq rýhani azyqty oiyna ekran arqyly sińiretin boldy. Demek, osyǵan deiin kitaptan alatynymyzdy endi kinoekrannan alamyz. Biraq ókinishke qarai, ekranda qazaq tili joq. Til bolǵannyń ózinde ásersiz, aýdarma til. Eń qaýiptisi osy! Eger tilimiz, sol arqyly jan-dúniemiz ekrannan kórinbeitin bolsa, urpaq dúbáralana túsedi. Rýhani temirqazyǵynan adasyp, tamyrynan ajyrai bastaidy. Sondyqtan búginde ult bolmysyn saqtaýda úlken ideologiialyq kúshke ainalyp otyrǵan kinoǵa qazaqi tanym-túsinik negizinde óner týyndysyn jasai alatyn qazaqtildi, qazaqsha oilap, qazaqsha jaza biletin jastar kelýi kerek.
Ádebietimizde qanshama tiptik obrazdar bar, solardyń bir de biri bizdiń kinomyzda kórinis tappai jatyr. Onyń sebebi – bizdiń kino jasap jatqan adamdardyń qazaqi tanym-túsinikten alys bolýy. Ol – ulttyq ádebietten alys bolý degen sóz. Bizdiń halyq óz bolmysyn ádebiet arqyly tanyǵan halyq. Sondyqtan biz ádebiet arqyly tanyp-bilgenimizdi keiingi urpaqqa tanytýymyz kerek. Al bul nárse kinoda qalys qaldy. Qazir kinomyzda kim ekeni túsiniksiz, dúbáralaý, túsi ǵana qazaq – tek rejisserlerdiń qiialynan týǵan keiipkerler paida boldy. Ekrandaǵy gibrid keiipkerler ony kórip otyrǵan jastardyń oi-sanasyn gibridtik halge túsirýi múmkin. Kinomyzda taza qazaq tili ústemdik qurýy kerek dep otyrǵanymyzdyń máni sol.
– Bizde tarihi taqyrypqa túsirilgen filmder, biren-saran serialdar bar. Degenmen túrik, korei serialdary siiaqty eldiń yqylasyna bólenip jatqany az. Bizdiń kinoshylarǵa sol dárejege jetýge ne kedergi?
– Bizde kino sál keshteý damydy. Al serialǵa keletin bolsaq, serial degen, beinelep aitqanda, kinonyń inisi ǵoi. Serialǵa jetý úshin aldymen kinomyzdy óz dárejesinde túsire bilýimiz kerek. «Aldyńǵy arba qalai júrse, sońǵy arba solai júredi». Bizdiń kinomyz sandyraqtap, qai baǵytqa burylýdy bilmei júrgen kezde, serialymyz qaidan ońsyn? Tarihi serialdy túsirý úshin úlken daiyndyq, qyrýar qarjy kerek. Mysaly, túriktiń áigili «Sultan Súleimen» atty serialyna eki milliondai AQSh dollary jumsalsa, sonyń bir serialyna jumsalatyn qarjyǵa bizdiń tutas bir serialymyz túsirilip jatady. Sol sebepti tarihi serialdy jasaý úshin oǵan degen kózqaras búgingidei bolmaý kerek. Bilikti kinomamandar tartylyp, qabiletti kinostsenarister, talantty akterlar erkin jumys isteitin jaǵdai jasalyp, mol qarjy jumsalsa, oidaǵydai serialdar jasaýǵa bolar edi. Shyn máninde serialdarymyz endi ǵana qaz-qaz basyp kele jatyr.
– Bizdiń kino ónerimizde kásibi kinoakterlardyń azdyǵy sezilip tur, ondaǵy rólderdi kóbine-kóp teatr ártisteri oinap jatady. Sol siiaqty búgingi kinoǵa túsetinderdiń kóbi, qabiletinen góri bet-beinesiniń ádemiligi úshin ǵana tańdalatyn sekildi...
– Bizde kásibiligi joǵary ártister az emes. Biraq myna nárseni este saqtaýymyz kerek: teatr men kino – eki bólek óner. Keide teatr akterlary kinoǵa jaramai qalady, kinoakterlar bolsa teatr sahnasyna shyǵýǵa qabiletsiz bolady. Sondyqtan ár sala akterlerine ózine tiisti salaǵa qatysty baǵa berý kerek. Ol úshin aldymen kinonyń atqaratyn isin, kóteretin júgin – janrlyq ereksheligin, baǵyttaryn ajyrata bilý kerek. Mysaly, avtorlyq filmder túsiretin bolsaq, keibir avtorlyq filmderdiń tabiǵaty ómirge jaqyn bolady. Iaǵni keiipker ómirde qalai sóilese, qalai júrip tursa – ony ekranda solai kórsetýge týra keledi. Bundai jaǵdaida sahna tabiǵatyna úirenip qalǵan jáne pafosqa beiimdelgen akterlar ony shyǵara almaýy múmkin. Sondai jaǵdailarda avtorlyq filmderge teatrdan akter almaityny ras. Keide mynadai maqsatpen túsiriledi: kino túsirýshi keibir kósheden alyp kelgen akterlardyń óz deńgeiinde oinaǵanyn qalamaidy, iaǵni qandaida bir nárseni jetkizbei tastaidy. Tipti, kásibi sheberligin jasyryp tastaityn da kezder bolady. Bul da kinoda ózindik bir ádis. Ony kórermender kemshilik dep qabyldaýy múmkin. Biraq ol arnaiy maqsatpen jasalǵandyqtan kino zańdylyǵyna qaishy emes.
Ár akterdiń oiyny týraly aitqan kezde, eń birinshi, túsirilgen dúnieniń qandai baǵytta, onyń maqsaty ne, oǵan qandai akterlyq oiyn ádisi laiyqty, sony ajyrata bilý kerek, sodan keiin ǵana oǵan baǵa berýge bolady.
Árine, bizde Nurmuqan Jantórin, Asanáli Áshimov, Esbolǵan Jaisańbaev, Tuńǵyshbai Jamanqulov, Dosqan Joljaqsynov sekildi teatr men kinoda birdei tanylǵan akterlar bar. Alaida olar sekildi kinoda keń tanymal bolǵan akterlar azdaý. Ýaqyt óte kele kino damyp, filmder kóbeigen saiyn akterlar da kóbeiip jatqandyqtan olardyń arasynan naǵyz kásibi kinoakterlardy taný halyqqa da ońai timei otyr. Biraq zamanaýi kinoda álemge tanylyp jatqan kinojuldyzdar da joq emes. Máselen, keshe ǵana 71-ret ótkizilgen Kann festivalinde reseilik rejisser Sergei Dvortsevoidyń «Aika» filmindegi basty róli úshin «Úzdik áiel aktrisa» nominasyn jeńip alǵan Samal Esliamova – shyn máninde talantty aktrisa. Bul bizdiń kinoakterlarymyzdyń álemdik deńgeide baǵalanyp jatqanynyń dáleli. Budan buryn S.Dvortsevoidyń «Tiýlpan» degen filminde Samaldyń oryndaǵan rólin kórgenmin. Onda mynadai bir stsena esimde qalyp qoiypty: kamera bir núkteden ekinshi, úshinshi núktege baryp kelgende basty róldegi qyzdyń kózinen jas shyǵady. Bul óte eseptelgen oiyn. Bul degenińiz kez kelgen sátte obrazǵa kirip, kerek qimyldy áp-sátte jasai alatyn sheberligi tolysqan aktrisany tanytady. Men sol kezde onyń sheberligine tań qalǵanmyn, onyń bolashaqta úlken jetistikke jetetinine kúmándanbaǵam. Shynymen de solai boldy.
– Jasyratyny joq, elimizde kinorejisserlerdiń isine halyqtyń kóńili tolmai jatady. Jalpy, kinoónerde sheberlik pen patriotizmdi ushtastyrý arqyly naǵyz halyqtyq óner týyndysyn jasaý bizge nege buiyrmai tur?
– Bizde nege az? Óitkeni kinoǵa ulttyq qundylyqtardan alys adamdar kelip jatyr. Óziniń ultyna tán eshteńeni ekrannan kórmegennen keiin halyqtyń qarny ashady. Iaǵni, kinoónerinen ózderine rýhani azyq bolarlyq nárse tappaǵan halyqtyń «Bizde kino joq» dep ashynýy zańdy. Nege biz rejisserlarǵa riza bolmaimyz? Bizde memlekettik turǵydan kinorejissýraǵa degen reforma kerek siiaqty. Men mynany aitar edim: ádebietke qandai talap qoiylsa, dál sondai talap bizdiń kinoǵa qoiylýy tiis. Mysaly, bizdiń ádebietke keletin adam qazaq tilin jaqsy bilmese, sol tilde jasalǵan úzdik ádebi shyǵarmalardy tolyq oqyp, boiyna sińirmese ol jaqsy shyǵarma jaza ala ma? Árine, joq. Men kórermenderge kinony taný úshin mynadai bir tásildi aitar edim: kórip otyrǵan kinońyzdy ádebiet retinde kózińizge elestetip kórińizshi, sonda onyń shikiligi birden kózge urady. Máselen, kinoda kiiz úidi kórsetip jatyr, basqury týyrlyqtyń syrtynan bailanǵan. Al ádebiette basqurdyń kerege men ýyqtyń túiisken jerinen tartylyp, kiizdiń astynda qalyp, kiiz úidiń ishindegi adamǵa kórinetini dál jazylady. Mine, osyndai qarapaiym ǵana nárseni kórermen ne kinosynshy kórip qoiady da, seniń jasaǵan dúnieńe qaramai qoiady. Osyndai kinodan kóretin talai qisynsyzdyqty ádebietten taba alamyz ba? Joq. Óitkeni ádebiet bizde qalyptasqan. Ádebiet bizde baqylaýda. Ony qarap otyrǵan, onyń tabiǵatyn uǵyp, zańdylyqtaryn túsindirip otyrǵan adamdar bar. Al kinoǵa kelgende osy talaptar ádirem qalady. Kóredi, janyna jaqpaidy, birdeńe unamaidy, biraq neniń unamaitynyn aita almaidy. Al sol kórermen sezse de, tiline túspei turǵan nárse ult edi. Ult joq edi kinoda! Kórermenniń janyndaǵy nárse ekrannan kórinip turǵan joq edi. Biraq ony kópshiliktiń ony túsindirip berýge tili jetpei jatady. Al sol nárse ádebietimizde bar.
Bizdiń kinogerlerimiz ádebietke daiyndyqpen kelgen aqyn-jazýshylardai kinoǵa daiyndyqpen kelmeidi. Sondai daiyndyq bolmaǵasyn bizdiń ulttyq kinonyń órkendeýi qiyn. Jastar kinoǵa ulttyq bolmysyn tanyp kelmese – úmittený beker.
Jastardy teatr jáne kino institýtyna alady, ol birneshe kino kórgen, biraq qazaqsha túk bilmeitin adam ne qazaqsha mektep bitirse de ultynyń salt-dástúrin, shuraily til bailyǵyn igermegen adam bolyp shyǵady. Ol oqýǵa túsedi, bitiredi. Kinoǵa keledi. Ol adamǵa tarihi kino túsirý júkteledi. Sonda ne bolady? Ol kino túsirý tehnikasyn igergen adam, biraq ol óziniń ultyn osyǵan deiin túsirilgen dúbára filmder arqyly tanyǵan adam. Eger ol ádebiet arqyly tanyǵan bolsa, onda ulttyq mádeniettiń tumasynan qanyp ishken adam bolar edi. Ondai adam ultynyń jan-dúniesin ekranda tolyq tanyta alar edi.
– Qazaq qinotanýshylaryn, synshylaryn halyq bile bermeitin tárizdi. Syn, taldaý bolmaǵan jerde ónerdiń óristeýi múmkin be?
– Bizde kino syny bar. Marqum Baýyrjan Nógerbek aǵamyz boldy. Úlken kinosynshy, professor edi. Sol kisi osy qazaq kinosynyń hal-jaǵdaiyn oilaǵan sebepti kinosynshylardyń basyn biriktirip jumys istep, kóptegen shákirtter daiyndaǵan-dy. Sol siiaqty tulǵaly synshylarymyzdyń biri Gúlnár Ábikeeva da qazaq kinosynyna zor úles qosyp keledi. Qazirde Názira Muqysheva, Gúljan Naýryzbekova, Inna Ismailova, Gúlnár Múrsálimova, Moldiiar Ergebekov, Gúlzat Kóbek, Baýbek Nógerbek, Erjan Jumabekov, Dana Ámirbekova sekildi kinotanýshylar bar. Olardyń bári de búgingi qazaq kinolary jaiynda pikirlerin bildirip jatady.
Jalpy, qai óner salasyn bolsa da taldap, tarazylap otyratyn synshylary bolmasa, ol sala damymaidy. Qazaq kinosyny da ádebietimizdegidei synai bilýdiń, taldap-tarazylaýdyń biigine kóterile alsa, kinomyzdaǵy búgingi olqylyqtar men kemshilikterdiń bolashaqta joly kesiledi ǵoi dep oilaimyn.
Ádebietimiz ben mýzykamyzdaǵy ulttyq rýh kinomyzda da jalaýyn jelbiretse, zamanaýi óner memleketimizdiń, bolashaq urpaqtyń igiligi úshin qyzmet etetin qudiretti kúshke ainalary sózsiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Suhbattasqan Ahmet ÓMIRZAQ,
"Túrkistan" gazeti, mamyr
Túpnusqadaǵy taqyryp: "Ekrandaǵy gibrid keiipkerler - qaýipti kesel"
