Búgin Elbasynyń "Uly dalanyń jeti qyry" atty maqalasy jaryq kórgen bolatyn. Osy maqalaǵa orai saiasattanýshy, "QAZAQSTAN" RTRK tóraǵasy Erlan Qarin óz pikirin bildirdi.
Ulttyq sana-sezimniń negizgi bir tiregi – tarihi sana-sezim. Árbir jeke adamǵa óz ómirindegi missiiasyn túsiný úshin óziniń arǵy tegin, ata-babalarynyń jolyn bilýi qandai qajetti bolsa, dál solai jalpy ulttyń missiiasyn, jalpy adamzat órkenietindegi ornyn aiqyndaý úshin ol óziniń tarihi ornyn anyqtap bilgeni durys. Qarap otyrsaq, ulttyq táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynda ult bolyp uiysý protsesine tarihi taqyryptarǵa qatysty diskýssiialar qozǵaýshy kúsh bolyp otyrdy.
Esterińizde bolsa, 90 jyldary ulttyq sana-sezimge úlken dúmpý bergen de tarihqa qatysty pikirtalastar. Sol kezde paida bolǵan tarihtyń aqtandaqtary máselesi, repressiia kezinde qurban bolǵandardy aqtaý, Alash qairatkerleriniń esimderin jańǵyrtý, bahadúr batyr babalarymyzdyń astaryn berip, toilaryn atap ótý - ulttyq tarihi sana-sezimniń qalyptasýyna úlken serpilis berdi. Odan keiin, jańa myńjyldyqqa aiaq basqanda, Elbasynyń bastamasymen júzege asqan «Mádeni mura» baǵdarlamasy – ulttyq tarihymyzdaǵy joǵymyzdy túgendep, jinaqtaýǵa múmkindik týdyrdy. 2013 jyly Elbasynyń bastamasymen ulttyq tarihty akademiialyq turǵydan túgendeý jolynda jumystar júrgizildi. Ótken jylǵy Elbasynyń «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy da osy diskýssiialarǵa taǵy bir qozǵaý saldy. Al, búgingi maqalany Elbasynyń ulttyq tarih jónindegi taqyryptyq týyndysy dep qarastyrýǵa bolmaidy. «Uly dalanyń jeti qyry» - ultty jańa oilarǵa jeteleitin kezekti baǵdarlamalyq maqala. Munyń aldyndaǵy «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqala qazaq qoǵamynyń kún tártibin anyqtaýǵa múmkindik berse, búgingi maqala da ulttyq sana-sezimniń qalyptasýyndaǵy jańa diskýrs.
Búgingi maqalanyń oiy nede? Búgingi kúnge deiin biz tarihymyzdy jinaqtap, tolyqtyryp, bary men joǵyn anyqtaýmen keldik. Endigi rette qazaq ultynyń álemdik órkeniettegi ornyn jáne úlesin kórsetý. Túsingen adam úshin, shyn mánisinde, memlekettiń táýelsizdigi men egemendigi sharttarynyń biri. Memlekettiń bolashaqtaǵy ómirsheńdiginiń tiisti institýtsionaldy sharttarǵa: memlekettik qurylymy, shekarasy, ulttyq valiýtasy, ekonomikasy, áskeri, memlekettik institýttarymen qatar rýhani qundylyqtarmen de anyqtalady.
Biz japon, qytai, arab mádenietterimen tamsanyp, súisinemiz. Olar sol mádenietterin kórsete alǵandarynyń arqasynda memlekettiliginiń ómirshendigin de qalyptastyra aldy. Bul ulttyq mádenietter erteń ońai joǵalyp ketpeidi. Jahandaný zamanynda qazaq ulty óz ornyn saqtap qalýy úshin, sonymen qatar, basqalarǵa adamzat órkenietine qosqan úlesimizdi kórsete bilýimiz kerek.
Biz kezdeisoq paida bolǵan, álemdik periferiiada kezdeisoq faktorlar áserinen qalyptasqan ult emespiz. Biz myńdaǵan jyldar boiy adamzat órkenietiniń qalyptasýyna árqashan úles qosyp qoimai, tipti úlken álemdik tarihi protsesterdiń ortasynda boldyq. Biz Jibek jolynyń boiynda emes - biz Jibek jolynyń toǵysqan orny boldyq. Biz Batys pen Shyǵys arasyndaǵy órkenietterdi bailanystyrdyq. Sol arqyly qazaq mádenieti óz aldyna bólek órkeniet bolyp qalyptasa aldy.
Qazaq mádenieti álemdik mádeniettiń ajyramas bóligi, ózegi. Túrki mádenieti, islam mádenieti, kóshpeli mádenietterdiń epitsentrinde bolǵan qazaqtyń sanasyna óziniń bai mádenietiniń ornyn anyqtaýymyz qajet. Bul memlekettiliktiń bir mańyzdy tiregi. Biz Memlekettilikti qurdyq, endi memleketshildikti qalyptastyrýymyz kerek. Al memleketshildiktiń negizgi alǵysharty - ulttyq sana-sezim men tarihi sana-sezim. Búgingi maqala qazaq qoǵamyna tereń pikir qalyptastyrýǵa, kólemdi diskýssiialarǵa úlken negiz bolmaq.
Erlan Qarin
