Búgin kórnekti qoǵam qairatkeri, Túrkistan ólkesi halyqtarynyń azattyq kúresi jetekshileriniń biri, pýblitsist Mustafa Shoqaidyń (1889-1941) týǵan kúni, dep habarlaidy "Ult aqparat".
Qily taǵdyr iesi osydan 128 jyl buryn qazirgi Qyzylorda oblysy Shieli aýdanynda týǵan. Sulýtóbe stansasyndaǵy orys mektebinde bastaýysh bilim alǵan Mustafa 1902 jyly Tashkenttegi gimnaziiaǵa túsip, 1910 jyly ony úzdik bitirip shyǵady. Bolashaq qairatker 1910 jyly Sankt-Peterbor ýniversitetiniń zań fakýltetine oqýǵa túsip, ony 1917 jyly bitiredi.
Mustafa Shoqai stýdent shaǵynan qoǵamdyq-saiasi ómirge belsene aralasyp, túrki-musylman stýdent jastarynyń qozǵalysyna qatysady. 1917 jyly sáýirdiń 16-21-i aralyǵynda Tashkentte ótken Túrkistan ólkesi musylmandarynyń 1-shi sezine qatysyp, onyń tóralqasyna múshe bolyp sailandy. «Birlik týy» gazetiniń negizin qalap, onyń alǵashqy redaktory boldy. Túrkistan ólkesindegi jergilikti halyq múddesin qorǵaýdy maqsat etken qoǵamdyq-saiasi uiymdardyń qyzmetin úilestirý úshin qurylǵan «Túrkistan ólkesi musylmandarynyń ortalyq keńesine» tóraǵalyq etti. Birinshi jalpyqazaq sezine qatysyp, Búkilreseilik quryltai jinalysyna depýtattyqqa kandidat retinde usynyldy.
1917 jyly Qazan tóńkerisinen keiin Tashkenttegi jumysshy-soldat depýtattar keńesi jergilikti halyqtyń ózin-ózi basqarý quqyǵyn moiyndaýdan bas tartyp, qarashanyń 15-22-inde ótken keńesterdiń 3-shi sezi qabyldaǵan «ólkedegi barlyq bilik eýropalyq násil ókilderinen kuralǵan Túrkistan Halyq komissarlar keńesine kóshedi» degen qaýlysyn Mustafa Shoqai naǵyz ádiletsizdik dep baǵalady. Ulttyq qoǵamdyq-saiasi uiymdardy keńesterdiń qyryna alýyna bailanysty Mustafa Shoqai jetekshilik etken «Túrkistan ólkesi musylmandarynyń ortalyq keńesi» Tashkentten Qoqanǵa kóship, onda ólke musylmandarynyń tótenshe sezin tez arada ótkizý isin qolǵa aldy.
1917 jyly qarashanyń 28-inde ótken Túrkistan ólkesi musylmandarynyń tótenshe 4-shi seziniń tóralqasyna basshylyq etti. Osy sezd sheshimimen qurylǵan Túrkistan (Qoqan) avtonomiiasynyń 54 adamnan turatyn Ýaqytsha Halyq Keńesi quramyna sailandy jáne jańa Ýaqytsha úkimettiń Syrtqy ister ministri boldy. Ýaqytsha úkimetiniń tóraǵasy M.Tynyshbaev qyzmetinen ketkennen keiin onyń ornyna Mustafa Shoqai sailandy.
Sondai-aq Mustafa 1917 jyly jeltoqsanda Ekinshi jalpyqazaq sezine qatysyp, Alashorda quramyna sailandy. Sezd aiaqtalǵan soń Mustafa Shoqai birtutas avtonomiia qurý máselesin qaraý úshin Syrdariia qazaqtarynyń quryltaiyn shaqyrý týraly tiisti qairatkerlerge jedelhat joldady. Onda: «Syrdariia halqyna óz tarapymnan aitarym, teginde Alash balasynyń basy qosylatyn kezi osy búgin. Airylsaq, munan soń jurttyń basyn qosýymyz qiyn. Alash uranyna shappaityn qazaq balasy bolmas. Syrdariia qazaǵy keshikpei Alash týynyń astyna jinalar degen úmittemiz delingen edi. Mustafa Shoqaidyń Syrdariia óńiri qazaqtaryn Alash avtonomiiasyna qosý jolyndaǵy áreketi nátijesiz bolǵan joq. 1918 jyldyń bas kezinde ótken Syrdariia oblysy qazaqtarynyń sezi «Alashorda óz aldyna avtonomiia jariialap, Túrkistan (Qoqan) avtonomiiasymen odaq bolsa, Syrdariia qazaqtary Túrkistan avtonomiiasynan shyǵyp, Alash avtonomiiasyna kiredi» degen qaýly qabyldady. Qoqan qalasyn bolshevikter jaýlap alyp, Túrkistan (Qoqan) avtonomiiasyn qulatýyna bailanysty Mustafa Shoqai shetelge emigratsiiaǵa ketýge májbúr boldy.
1918 jyly mamyrda Shoqai Aqtóbege, odan Ekaterinbýrgke jetti. Onda keńestik bilikke qarsy oppozitsiia kúshterimen bailanys ornatyp, bolshevikter ústemdigine qarsy kúres júrgizýdiń joldaryn qarastyrdy. Búkilreseilik Quryltai jinalysynyń Samaradaǵy komiteti májilisterine qatysty. Osy komitettiń uiymdastyrýymen 1918 jyly qyrkúiekte Cheliabinskide shaqyrylǵan sezge qatyspaq bolyp barǵanynda ózge delegattarmen birge Kolchak áskerleri tarapynan tutqynǵa alyndy. Sáti túsip, tutqynnan bosap shyqqan soń 1919 jyly kóktemde Mańǵystaý arqyly Bakýge, odan Tbilisige keldi. Mustafa Shoqai onda 1921 jylǵy aqpannyń 25-ine deiin bolyp, osetindik belgili qairatker A.Tsalykovtyń redaktorlyǵymen shyǵatyn «Volnyi gorets» jáne Grýziia menshevikteriniń «Borba» gazetterinde istedi. 1920 jyly Tbiliside ýkraindyqtarmen birlese otyryp «Na rýbeje» jýrnalyn shyǵarýdy jolǵa qoiyp, onyń redaktory qyzmetin atqardy. Sonymen birge ol «Shafaq» («Tańsári») gazetine bas redaktor boldy. Tbilisi qalasy Keńes ókimetiniń qolyna ótken soń Mustafa Shoqai zaiybymen birge Túrkiiada biraz aialdap, sońynan Frantsiiaǵa aýysty.
Sheteldik emigratsiia jyldarynda kóptegen qiynshylyqtardy jeńe otyryp, Mustafa Shoqai keń aýqymdy, tereń mazmundy saiasi kúres júrgizdi. A.Kerenskiidiń «Dni» jáne P.Miliýkovtyń «Poslednie novosti» gazetterinde qyzmet etti. 1927 jyldan Záki Ýálidi Toǵannyń redaktorlyǵymen Parijde shyǵyp turǵan «Ieni Túrkistan» jýrnalyna atsalysyp, «Týrkestan milli birligi» («Túrkistan ulttyq birligi») uiymyna jetekshilik etti. Emigratsiiada júrgen túrki-musylman halyqtarynyń Á.Topchibashev jáne G.Ishaki sekildi ókilderimen jii aralasyp, pikirles boldy. Olardy Reseidegi túrki-musylman halyqtaryn azattyqqa jetkizýde kúsh biriktire áreket etýge úndedi. 1940 jyly Parijge nemis áskeri kirgende, Mustafa Shoqai tutqynǵa alynyp, birneshe ai kontslagerde otyryp shyǵady. Kóp uzamai Mustafa Shoqai Berlindegi «Viktoriia» aýrýhanasynda kúmándi jaǵdaida kóz jumyp, qaladaǵy musylmandar ziratyna jerlendi.
Qairatkerge Frantsiianyń Nojan-siýr-Marn (Val-de-Marn departamenti) qalasynda qazaq ult ókilderiniń qatysýymen eskertkish taqta ornatylǵan. Almaty qalasynda Mustafa Shoqai esimimen atalatyn kóshe bar. Qyzylorda qalasyndaǵy Ekologiia ýniversitetine Mustafa Shoqai esimi berilip, týǵan aýylyna eskertkishi qoiylǵan.
