بٷگٸن كٶرنەكتٸ قوعام قايراتكەرٸ, تٷركٸستان ٶلكەسٸ حالىقتارىنىڭ ازاتتىق كٷرەسٸ جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ, پۋبليتسيست مۇستافا شوقايدىڭ (1889-1941) تۋعان كٷنٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
قيلى تاعدىر يەسٸ وسىدان 128 جىل بۇرىن قازٸرگٸ قىزىلوردا وبلىسى شيەلٸ اۋدانىندا تۋعان. سۇلۋتٶبە ستانساسىنداعى ورىس مەكتەبٸندە باستاۋىش بٸلٸم العان مۇستافا 1902 جىلى تاشكەنتتەگٸ گيمنازيياعا تٷسٸپ, 1910 جىلى ونى ٷزدٸك بٸتٸرٸپ شىعادى. بولاشاق قايراتكەر 1910 جىلى سانكت-پەتەربور ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زاڭ فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷسٸپ, ونى 1917 جىلى بٸتٸرەدٸ.
مۇستافا شوقاي ستۋدەنت شاعىنان قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرگە بەلسەنە ارالاسىپ, تٷركٸ-مۇسىلمان ستۋدەنت جاستارىنىڭ قوزعالىسىنا قاتىسادى. 1917 جىلى سەۋٸردٸڭ 16-21-ٸ ارالىعىندا تاشكەنتتە ٶتكەن تٷركٸستان ٶلكەسٸ مۇسىلماندارىنىڭ 1-شٸ سەزٸنە قاتىسىپ, ونىڭ تٶرالقاسىنا مٷشە بولىپ سايلاندى. «بٸرلٸك تۋى» گازەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاپ, ونىڭ العاشقى رەداكتورى بولدى. تٷركٸستان ٶلكەسٸندەگٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىق مٷددەسٸن قورعاۋدى ماقسات ەتكەن قوعامدىق-ساياسي ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸن ٷيلەستٸرۋ ٷشٸن قۇرىلعان «تٷركٸستان ٶلكەسٸ مۇسىلماندارىنىڭ ورتالىق كەڭەسٸنە» تٶراعالىق ەتتٸ. بٸرٸنشٸ جالپىقازاق سەزٸنە قاتىسىپ, بٷكٸلرەسەيلٸك قۇرىلتاي جينالىسىنا دەپۋتاتتىققا كانديدات رەتٸندە ۇسىنىلدى.
1917 جىلى قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن تاشكەنتتەگٸ جۇمىسشى-سولدات دەپۋتاتتار كەڭەسٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ قۇقىعىن مويىنداۋدان باس تارتىپ, قاراشانىڭ 15-22-ٸندە ٶتكەن كەڭەستەردٸڭ 3-شٸ سەزٸ قابىلداعان «ٶلكەدەگٸ بارلىق بيلٸك ەۋروپالىق نەسٸل ٶكٸلدەرٸنەن كۇرالعان تٷركٸستان حالىق كوميسسارلار كەڭەسٸنە كٶشەدٸ» دەگەن قاۋلىسىن مۇستافا شوقاي ناعىز ەدٸلەتسٸزدٸك دەپ باعالادى. ۇلتتىق قوعامدىق-ساياسي ۇيىمداردى كەڭەستەردٸڭ قىرىنا الۋىنا بايلانىستى مۇستافا شوقاي جەتەكشٸلٸك ەتكەن «تٷركٸستان ٶلكەسٸ مۇسىلماندارىنىڭ ورتالىق كەڭەسٸ» تاشكەنتتەن قوقانعا كٶشٸپ, وندا ٶلكە مۇسىلماندارىنىڭ تٶتەنشە سەزٸن تەز ارادا ٶتكٸزۋ ٸسٸن قولعا الدى.
1917 جىلى قاراشانىڭ 28-ٸندە ٶتكەن تٷركٸستان ٶلكەسٸ مۇسىلماندارىنىڭ تٶتەنشە 4-شٸ سەزٸنٸڭ تٶرالقاسىنا باسشىلىق ەتتٸ. وسى سەزد شەشٸمٸمەن قۇرىلعان تٷركٸستان (قوقان) اۆتونوميياسىنىڭ 54 ادامنان تۇراتىن ۋاقىتشا حالىق كەڭەسٸ قۇرامىنا سايلاندى جەنە جاڭا ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ بولدى. ۋاقىتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ تٶراعاسى م.تىنىشباەۆ قىزمەتٸنەن كەتكەننەن كەيٸن ونىڭ ورنىنا مۇستافا شوقاي سايلاندى.
سونداي-اق مۇستافا 1917 جىلى جەلتوقساندا ەكٸنشٸ جالپىقازاق سەزٸنە قاتىسىپ, الاشوردا قۇرامىنا سايلاندى. سەزد اياقتالعان سوڭ مۇستافا شوقاي بٸرتۇتاس اۆتونومييا قۇرۋ مەسەلەسٸن قاراۋ ٷشٸن سىردارييا قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىن شاقىرۋ تۋرالى تيٸستٸ قايراتكەرلەرگە جەدەلحات جولدادى. وندا: «سىردارييا حالقىنا ٶز تاراپىمنان ايتارىم, تەگٸندە الاش بالاسىنىڭ باسى قوسىلاتىن كەزٸ وسى بٷگٸن. ايرىلساق, مۇنان سوڭ جۇرتتىڭ باسىن قوسۋىمىز قيىن. الاش ۇرانىنا شاپپايتىن قازاق بالاسى بولماس. سىردارييا قازاعى كەشٸكپەي الاش تۋىنىڭ استىنا جينالار دەگەن ٷمٸتتەمٸز دەلٸنگەن ەدٸ. مۇستافا شوقايدىڭ سىردارييا ٶڭٸرٸ قازاقتارىن الاش اۆتونوميياسىنا قوسۋ جولىنداعى ەرەكەتٸ نەتيجەسٸز بولعان جوق. 1918 جىلدىڭ باس كەزٸندە ٶتكەن سىردارييا وبلىسى قازاقتارىنىڭ سەزٸ «الاشوردا ٶز الدىنا اۆتونومييا جارييالاپ, تٷركٸستان (قوقان) اۆتونوميياسىمەن وداق بولسا, سىردارييا قازاقتارى تٷركٸستان اۆتونوميياسىنان شىعىپ, الاش اۆتونوميياسىنا كٸرەدٸ» دەگەن قاۋلى قابىلدادى. قوقان قالاسىن بولشەۆيكتەر جاۋلاپ الىپ, تٷركٸستان (قوقان) اۆتونوميياسىن قۇلاتۋىنا بايلانىستى مۇستافا شوقاي شەتەلگە ەميگراتسيياعا كەتۋگە مەجبٷر بولدى.
1918 جىلى مامىردا شوقاي اقتٶبەگە, ودان ەكاتەرينبۋرگكە جەتتٸ. وندا كەڭەستٸك بيلٸككە قارسى وپپوزيتسييا كٷشتەرٸمەن بايلانىس ورناتىپ, بولشەۆيكتەر ٷستەمدٸگٸنە قارسى كٷرەس جٷرگٸزۋدٸڭ جولدارىن قاراستىردى. بٷكٸلرەسەيلٸك قۇرىلتاي جينالىسىنىڭ ساماراداعى كوميتەتٸ مەجٸلٸستەرٸنە قاتىستى. وسى كوميتەتتٸڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 1918 جىلى قىركٷيەكتە چەليابينسكٸدە شاقىرىلعان سەزگە قاتىسپاق بولىپ بارعانىندا ٶزگە دەلەگاتتارمەن بٸرگە كولچاك ەسكەرلەرٸ تاراپىنان تۇتقىنعا الىندى. سەتٸ تٷسٸپ, تۇتقىننان بوساپ شىققان سوڭ 1919 جىلى كٶكتەمدە ماڭعىستاۋ ارقىلى باكۋگە, ودان تبيليسيگە كەلدٸ. مۇستافا شوقاي وندا 1921 جىلعى اقپاننىڭ 25-ٸنە دەيٸن بولىپ, وسەتيندٸك بەلگٸلٸ قايراتكەر ا.تسالىكوۆتىڭ رەداكتورلىعىمەن شىعاتىن «ۆولنىي گورەتس» جەنە گرۋزييا مەنشەۆيكتەرٸنٸڭ «بوربا» گازەتتەرٸندە ٸستەدٸ. 1920 جىلى تبيليسيدە ۋكرايندىقتارمەن بٸرلەسە وتىرىپ «نا رۋبەجە» جۋرنالىن شىعارۋدى جولعا قويىپ, ونىڭ رەداكتورى قىزمەتٸن اتقاردى. سونىمەن بٸرگە ول «شافاق» («تاڭسەرٸ») گازەتٸنە باس رەداكتور بولدى. تبيليسي قالاسى كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ قولىنا ٶتكەن سوڭ مۇستافا شوقاي زايىبىمەن بٸرگە تٷركييادا بٸراز ايالداپ, سوڭىنان فرانتسيياعا اۋىستى.
شەتەلدٸك ەميگراتسييا جىلدارىندا كٶپتەگەن قيىنشىلىقتاردى جەڭە وتىرىپ, مۇستافا شوقاي كەڭ اۋقىمدى, تەرەڭ مازمۇندى ساياسي كٷرەس جٷرگٸزدٸ. ا.كەرەنسكييدٸڭ «دني» جەنە پ.ميليۋكوۆتىڭ «پوسلەدنيە نوۆوستي» گازەتتەرٸندە قىزمەت ەتتٸ. 1927 جىلدان زەكي ۋەليدي توعاننىڭ رەداكتورلىعىمەن پاريجدە شىعىپ تۇرعان «يەني تٷركٸستان» جۋرنالىنا اتسالىسىپ, «تۋركەستان ميللي بيرليگي» («تٷركٸستان ۇلتتىق بٸرلٸگٸ») ۇيىمىنا جەتەكشٸلٸك ەتتٸ. ەميگراتسييادا جٷرگەن تٷركٸ-مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ ە.توپچيباشەۆ جەنە گ.يسحاكي سەكٸلدٸ ٶكٸلدەرٸمەن جيٸ ارالاسىپ, پٸكٸرلەس بولدى. ولاردى رەسەيدەگٸ تٷركٸ-مۇسىلمان حالىقتارىن ازاتتىققا جەتكٸزۋدە كٷش بٸرٸكتٸرە ەرەكەت ەتۋگە ٷندەدٸ. 1940 جىلى پاريجگە نەمٸس ەسكەرٸ كٸرگەندە, مۇستافا شوقاي تۇتقىنعا الىنىپ, بٸرنەشە اي كونتسلاگەردە وتىرىپ شىعادى. كٶپ ۇزاماي مۇستافا شوقاي بەرليندەگٸ «ۆيكتورييا» اۋرۋحاناسىندا كٷمەندٸ جاعدايدا كٶز جۇمىپ, قالاداعى مۇسىلماندار زيراتىنا جەرلەندٸ.
قايراتكەرگە فرانتسييانىڭ نوجان-سيۋر-مارن (ۆال-دە-مارن دەپارتامەنتٸ) قالاسىندا قازاق ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن ەسكەرتكٸش تاقتا ورناتىلعان. الماتى قالاسىندا مۇستافا شوقاي ەسٸمٸمەن اتالاتىن كٶشە بار. قىزىلوردا قالاسىنداعى ەكولوگييا ۋنيۆەرسيتەتٸنە مۇستافا شوقاي ەسٸمٸ بەرٸلٸپ, تۋعان اۋىلىنا ەسكەرتكٸشٸ قويىلعان.
