Pýshkin jáne bir óleńniń tarihy
Pýshkin shyǵarmashylyǵy dese, kim-kimniń de aldymen esine túsiretini násili záńgi, ulty orys aqynnyń «Ia pomniý chýdnoe mgnovene» dep bastalatyn óleńi bolatyn bolar. Bálkim, basqa óleńi bolýy da múmkin. Biraq ekiniń biri osy óleńdi biletindigi anyq. Bul óleńdi qazaq jazba aqyndarynyń barlyq býyny aýdarýǵa tyrysty, qaisybir býyndarda eki-úshten talpynys jasalǵan kezderi de bar. Eń sońǵysy, shamasy, Batyrbolat Aitbolatulyniki shyǵar. Áiteýir, sońynda 1994 jyl dep kórsetilip tur. Daý joq, sátti aýdarma:
Jadymda jaýhar jalqy sát:
Janymdy terbep, jolyqtyń,
Jarq ete qalyp, jaltqa usap,
Jan teńespesi kóriktiń.
Kóńilge túsken qaiaý-muń,
Ý-shýly kúnder kóshinde
Áldilep jandy aiaýly ún,
Úr beineń qaldy esimde.
Júitkidi jyldar. Báz únin
Jutty da turmys armannyń,
Úzildi talyp názik ún,
Súreńsiz kúnge aldandym.
Jyljidy jalqaý jyraqta ai,
Syrǵidy kúnder kóńilsiz.
Tabyntpai, tátti muńaitpai,
Qushtarsyz, ińkár sezimsiz.
... Janyma jaidy baq qushaq:
Tosynnan qaita jolyqtyń,
Jarq ete qalyp, jaltqa usap,
Perishtesi bop kóriktiń.
Júrek tur rát jyr aityp,
Eltitip taǵy erke únge,
Tabyntyp, terbep, muńaityp,
Talpynyp, nurly erteńge.
Pýshkin qalamynan týǵan álemdik poeziianyń jaýhary budan keiin de qazaq tiline aýdaryla beretindigine senimdimiz. Biri sátti, bir sátsiz bolar, biraq másele onda emes, basqada. Ol basqamyz – bul óleńniń ár tolqynnyń kóńil túkpirinde qaitadan túlep jańǵyra beretindiginde, bálkim, máńgilik jastyǵynda. Jastyq barda, qushtarlyq sezim barda bul óleń de qatar júrip ómir súre bermek, ár tolqynnyń kókeiindegisin dóp basyp aita bermek.
Biraq bizdiń búgingi aitpaǵymyz osy óleńniń ózi emes, onyń jazylý kezeńi, bul kezeńniń, ondaǵy oqiǵalardyń Pýshkin ómirindegi oryny týraly bolmaq. Iá, óleń keiipkeri Pýshkin biograftary naqty jazatynyndai, Anna Petrovna Kern dep atalatyn hanym ekeni belgili. Oy bir áielge Pýshkin 20 jasynda áldebir otyrysta alǵash kezdestirip qalǵan sátten bastap qulai ǵashyq bolǵan. Alyp ushpa aqynnyń ózine degen yntyqtyq sezimin «qýlyǵy qyryq esekke júk» sulý bikesh te jii-jii qozdyryp otyrǵan sekildi. Áiteýir, Pýshkinniń hattarynan biletinimiz, aqynnyń ózi joq jerde bul áiel onyń poeziiasy týraly jyly-jyly pikirler bildirip otyrǵan. Al bul lebizderdiń Pýshkin dostarynyń hattary arqyly oǵan jetpei qalýy múmkin emes-ti. Óz geniii men sylqym sulý talǵamynyń arasynda qandai da bir bailanys bar ekendigin seziný – aqyn úshin munyń da az baqyt bolmaǵandyǵy anyq. Qysqasy, osy bir jyldardaǵy Pýshkinniń Kern tóńireginde júrgen óz dostarynan ol týraly qaita-qaita surastyra bergendigin ańǵarýǵa bolady. Munyń aqyry ekeýiniń kezdesýlerine, ózara hat jazysýlaryna ulasqan. Mine, Pýshkin jazǵan sol hattardyń biriniń úzindisi mynandai: «... Qosh bolyńyz! Qazir tún, meni sizdiń muńly da yntyzarlyqqa toly beineńiz mazalaýda. Sizdiń janaryńyzdy, sál-pál túrik ádemi erinderińizdi kórip turǵandai bola beremin. Qosh bolyńyz. Men sizdiń aiaǵyńyzdyń janynda, sizdiń qos tizeńizdi qushaqtap otyrǵandai sezinemin – men dál osyndai qiialymnyń eń bolmasa bir minýty naqty shyndyqqa ainalsa, oǵan bar ǵumyrymdy sarp etýge daiarmyn. Qosh bolyńyz jáne meniń sandyraǵyma senińiz; ol birtúrlileý kóriner, biraq onda shyndyq bar». Mine, Pýshkinniń Kernge jazǵany osy saryndas hattar.
Al A.P.Kernniń ózi Pýshkinniń joǵarydaǵy óleńdi ózine syilaǵan sátin bylai jazady: «Bizdiń áńgimemizdiń ne týraly bolǵany naqty esimde joq; ol bizdiń Oleninderdiń úiindegi alǵashqy kezdesýimizdi eske aldy, ol týraly áserlene áńgimeledi... Ol ertesine tańerteń keldi. Qolynda «Oneginniń» ekinshi taraýy bar. Qoshtasar sátimizdiń belgisi retinde ony maǵan tartý etti. Osy kesilmegen betterdiń birinen tórt búktelgen paraqqa jazylǵan «Jadymda jaýhar jalqy sát» jáne basqa da óleńderdi taýyp aldym. Men bul jyr-tartýlardy qobdishama jasyrǵym kelgen. Ol meniń qimylymdy jiti qadaǵalap turdy, sosyn óleńderdi qolymnan julyp alǵany. Ol olardy kópke deiin bermeýge tyrysty. Men olardy zorǵa degende qaita surap aldym. Dál osy sátte onyń basyna qandai qiial kelgenin bile almai-aq qoidym...»
Iá, Pýshkin áigili óleńin osy óleń ózine arnalǵan áielge bergisi kelmegen. Biraq qaitaryp alýǵa shamasy kelmegendigi jáne ras. Bul jerde ne qupiia jatýy múmkin?
Pýshkin óz ǵashyǵynyń júrgish áiel ekenin jaqsy biletin-di. Bul kezderdegi astanalyq aqsúiek qaýymnyń ortasynda A.P.Kern Babyl saiqaly degen laqap atpen de málim-di. Áldebir shalǵa zorlap turmysqa berilgen ózi sulý, ózi aqyldy áieldiń qyzyqty ózge jaqtan izdeýin, árine, túsinýge bolady. Biraq Pýshkinniń Babyl saiqalymen bailanysýyn túsine alatyn adam bar ma? Tek bailanysyp qoimai, uly aqynyńyz oǵan eń úzdik óleńderiniń birin arnap otyrsa she? Shamasy, Pýshkin joǵarydaǵy qoshtasý sátinde óziniń bolashaǵynyń aldynda bir sátke bolsa da esep berýge tyrysqan sekildi. Pýshkinge barlyq pendeshiligin keshirgen urpaqtyń onyń saldaqymen bailanysýyn keshirmei qoiýy múmkin ǵoi. Iá, ábden múmkin. Muny kemeńger basymen Pýshkinniń túsinbeýi múmkin emes-ti. Onyń Kernge óleń jazylǵan qaǵazdaryn berip alyp, artynsha-aq olardy qaitaryp alýǵa tyrysýynda osyndai syr jatqandai.
Degenmen Kernmen ótkizilmek bir tún úshin Pýshkinniń 8 jylyn sarp etkeni ras. 1828 jyly ol zamandasy S.A.Sobolevskiige bylai dep jazady: «... Sen men ózińe qaryz 2100 týraly eshteńe jazbaisyń, kerisinshe, men jaqynda ǵana Qudaidyń shapaǵatymen... Kern týraly jazasyń» dep naz bildiredi.
Árine, kóp núkteniń ornynda neniń turǵandyǵy belgili.
Al endi ózine «Jadymda jaýhar jalqy sát» sekildi jampoz jyr jazdyrtqan, sol jyrdy jazdyrtar telegei teńiz sezim syilaǵan arýdy «qalaǵanyn» alǵasyn aqynnyń kóp tómen etektiniń biri qylyp muqata salýy adam qiialyna siiatyn nárse me? «Árine, «joq» der edi bizdiń biraz oqyrman. «Aqyndiki durys» der edi jáne birazy. Qysqasy, eger Pýshkin qazaq bolsa, onyń Kerni qazaqtyń kelinshegi bolsa, Pýshkin men onyń «júrgish» mahabbaty tóńireginde úlken aitys-tartys bastalyp keter edi. «Pýshkin – perishte» der edi kópshilik. «Perishte bolǵan, perishte bolyp qala berýge tiis» der edi sosyn nyǵarlap. Áiteýir, bul qazaqtyń «qazaq» Pýshkinge shań jýytpaýǵa tyrysatyndyǵy anyq. Sosyn «aqty aq, qarany qara» dep aitýǵa tyrysatyn jańaǵy birqansha azdyń júikesine shi júgirtip rahattanar edi bul qazaq. Al mundai dertti psihologiia tilinde ne dep ataitynyn bilesizder me?..
«Iirim» men «Jazmysh»
Sońǵy kezderi qazaq ádebietinde kóp shý shyǵaryp júrgen, ádebi ortada áńgime bolmai qalmaityn dúnielerdiń qataryna Qadyr Myrza Áli aǵamyzdyń osy eki kitabyn jatqyzýǵa bolady. Biz eki kitapty de kemshilikten qur alaqan dei almaimyz. Joǵaryda aittyq, Pýshkin – uly aqyn. Biraq perishte emes ekendigi jáne ras. Perishteliginen pendeshiligi basym túspese, jańaǵy Sobolevskiige jazǵandai hatyn jazbaǵan bolar edi. Jazǵan eken, demek, eki aiaqty pendege tán kemshilikter ony da syrt ainalyp ótpegendigi. Pýshkinniń ózi týraly osyndai pikir túiýimizge onyń artynda qalǵan muralary (mura tek óleń ǵana emes qoi) sebepshi bolyp otyr, al qazirgi kózi tiri klassik aqynymyz Qadyr Myrza Álidi perishte dei almaitynymyz ózinen-ózi-aq belgili, basy ashyq nárse emes pe! Tómennen túptesek – shyndyq, joǵarydan kóktesek – aqiqat. Pýshkinde bar kemshilik Qadyr Myrza Álide de bar. Dál Pýshkindikindei bolmasa da, basqasha saryndaǵy kemshilikter. Buǵan Qadyr Myrza Áli aǵamyz kelisedi ǵoi dep oilaimyn. Biraq Myrza Áli dúnielerinen tek kemshilikterdi ǵana kórýge tyrysý jáne durys emes.
Meniń bir syilas inim «Qazaq ólisiniń artynan ǵaibat sóz aitpaǵan» deidi. Osylai dep alyp bir top aqyndardyń óleńderin mysalǵa keltiredi. Ishinde, árine, Abai da bar. Dálirek aitsaq, aqynnyń inisi Ospan qaitys bolǵanda jazǵan joqtaý jyrlarynan úzindiler. Meni qinaityny, inimniń óziniń ýájin Abaidyń sózimen jáne qiratýǵa bolatynyn ańǵarmaityndyǵy. Al onyń shamyrqanyp shúiligip otyrǵan avtory bolsa, ol árine, osy Qadyr Myrza Áli, onyń atyshýly «Iirimi». Inime qarsy aitar ýájdi osy «Iirimniń» ózinen, onyń uly aqynymyz Jumeken týraly betterinen tapqym keledi:
«... – Biz ózi o bastan ońyp turǵan joq ekenbiz ǵoi!
– Abai atamyzdyń ózin al! Aitysatyn tiri aqyn qalmaǵandai keiin súiekteri qýrap qalǵan Buqar jyraý men Shortanbaiǵa tiisedi!
– Biz ózderimiz she? – dedi Jumeken. – Ońyp turmyz ba?
– Ońyp turǵan joqpyz, árine!
Jalpy pendeshilikten biikteý turǵan jazýshy taba qoiar ma ekenbiz...» (Qadyr Myrza Áli, «Iirim», Almaty, «Atamura» baspasy, 2004, 154-bet).
Al endi aqiqatyn aitaiyq, Abai tiisti eken dep, Buqar jyraý men Shortanbailardyń namysyn jyrtyp jatqan qazaq qaida bar? Álde kemeńger Abaidy júndei almaityn qazaqtyń shamasy shymyr saqadai shap-shaǵyn Qadyr Myrza Álige ǵana jete me?..
Eger «Iirim» bolmasa, meniń Jumeken men Muqaǵali sekildi eki uly aqynnyń Taldyqorǵan jaqta kádimgidei «shekisip» qalǵanyn ómir boiy bilmei ketýim múmkin-di. «Iapyr-aý,– deimin ishimnen, – eger eki uly talant «men myqtymyn, men myqtymyn» dep tiresip qalǵan bolsa, onda turǵan ne kinarat bar eken? Qaita bul olardyń aqyndyq temperamentterin, ózderine degen, ózderiniń shyǵarmashylyǵyna degen ishki senimderin ańǵartatyn arǵy-bergi ádebiette bola bermeitin sirek oqiǵa emes pe!» Iá, kádýilgi Esenin men Maiakovsiidiń teketiresi sekildi. Álde tek orys aqyndarynyń birinshilikke talasýyna bolady da, qazaq aqyndary olardan sorly ma? Aqyn tóbelese bilýi kerek. Qajet jerde óz shyǵarmashylyǵyn judyryqpen de qorǵai alatyn bolýǵa tiis. Bul – aqyndyq ónerdiń jazylmaǵan zańdylyqtarynyń biri. Bizdiń Mahambet, orystyń Pýshkini, vengerdiń Petefii... sózimizge dáleldi ondap, júzdep keltirýge bolady. Jasyq adamnan aqyn shyqpaq emes. Al jalyndy adamda shalt basqan qimyldardyń da bolatyny anyq. Adam janynyń bilgiri atanǵan Dostoevskiidiń ózi: «Meniń tvorchestvom ózimdi kúnáhar sezingen sátten bastaý alǵan» degen. Al biz bul qalamger qaýymynyń bárin dini, adami ýaǵyz aitatyn shirkeý ne meshit tóńiregindegilerge ainaldyrǵymyz keledi. Odan qalsa perishte jasamaq, tas tulǵasyna tamsanyp otyrmaq nietimiz jáne bar. Shamasy, qatelesip júrgen aqyndarymyz emes, biz bolarmyz. Áitpese, Fransýa Viionnyń áigili tentekteý bir shýmaǵyna tamsanyp alyp, ózimizdiń uly aqyndardan tek perishteniń elesin kóre bergimiz keletindigine ne sebep?..
Zymiian da osylar... Ziialy da
Aqyn jaily óleń kóp. Tólegen Aibergenovtyń óleńi bar, jańaǵy Qadyr Myrza Áli aǵamyzdyń da qanatty bir shýmaǵy óleń súier kim-kimniń de esinde bolsa kerek. Degenmen aqyn jaily aqiqatty tap basyp aitatyn óleń Muqaǵali Maqataevtiki sekildi:
Aqyn jaily aitady qyzyqty ańyz,
Biraq sen qyzyqpa, qyz!
Ras-aq, bizder – patsha!
Mujyq ta biz...
Túzik te – biz, túnergen buzyq ta biz!
Aqyndarǵa qyzyqpa,
Qyzyqpa, qyz!
Shynymen aqyn janyn qalaisyń ba?
Shydaisyń ba, shynymen talai synǵa?
Aqyn degen birde qart, birde sábi,
Qartty syilap, sábige qaraisyń ba?
Ilikpe qyz,
Aqynnyń tuiaǵyna.
Zymiian da osylar...
Ziialy da.
(«Qyzyqpa qyz!»)
Menińshe, osy óleńniń ár jolyn tarqatyp aitar bolsaq, Qadyr Myrza Álidiń «Iirimi» bolmasa da, sol «Iirimniń» tóńiregindegi dúnie kelip shyǵar edi. Olai bolsa, aqyn týraly aqynnyń ózi aityp turǵan aqiqattan biz nege qashqaqtaimyz?! Álde qorqaq bolǵanymyz ba?
Áigili «Ýlisstiń» avtory Djeims Djois týraly áieliniń, tósekti birge bólisken, tirshilik mehnatyn birge shekken jarynyń mynandai sarynda jazǵan esteligi bar: «Ras, men onyń jazǵandaryn kádýilgi oqyrmandary sekildi tamsanyp oqimyn. Daý joq, úlken talant. Al onyń ózi adam retinde óte buzylǵan jan. Keibir qylyqtaryn kórgende tipti júregim ainityn...» Bul Djeims Djoisqa, ádebiettegi úlken bir baǵyttyń kóshbastaýshysy bolǵan Djoisqa qoiylǵan diagnoz. Mundai diagnoz, aqyndar jaily ańyzdardan aqiqattyń jumyrtqasyn arshyp ala bilýdi úirensek, bizdiń de talai aitýly qalamgerlerimizge qoiylatyn diagnoz bolatyndyǵyna kúmánim joq. Bul «eki jerdegi eki tórt bolatyndyǵy» sekildi shyndyq.
Shyǵarmashylyq adamy adam jan-dúniesiniń qaltarys-bultarystaryn ózi tanyp-bile alǵan deńgeide ǵana jaza alady. Mysaly, Tolstoidyń áldebir keiipkeriniń mundai sátte qandai kóńil-kúidi bastan keshiretinin túisinip bilý úshin ózin-ózi óltirmekke niettengeni sekildi deńgeide. Al adam balasynyń basynda bar basqa kemshilikter, júikeden kelip shyǵatyn ózge de syrqat-dertter she? Olardy shyǵarmashylyq adamy qalai tanyp-bilmek? Bireýlerden estý arqyly ǵana ma? Óitse, onysy qur jalań dúnie bolyp shyqpai ma? Jalǵan dúniege oqyrmandy qalai sendire, ilandyra almaq? Mine, osy jerde shyǵarmashylyq adamy esepti, esepsiz halda nar-táýekelge basyn tigetin sát týady. Uly adamdy dúniege keltiretin de osyndai sátter. Biz Jaratqannan osyndai sátter kóp bolsyn dep tileiik.
Ras, aqyn myna ómirge óz ómiriniń tek nurly jaǵyn ǵana qaldyryp, qara jaǵyn ózimen birge kórge alyp ketýge tyrysady. Qai-qai uly sýretshiniń de asyl muraty osy. Biraq sýretshi muraty osy eken dep, bizdiń olardy túsinbeýge tyrysýymyz bizdiń qateligimiz bolyp shyqpai ma? Óiter bolsaq, medaldiń ekinshi beti qaida qalady? Sosyn, ekinshi beti joq medal bola ma?
Estelik, estelik... taǵy da estelik...
Menińshe, Qadyr Myrza Álidiń «Iirimi», Muhtar Maǵaýinniń «Meni» tóńireginde aitylyp júrgen áńgimelerdiń bári bizde ózge ozyq ádebietterdegidei emes, esti estelik jazý úrdisine qaraǵanda ony oqý mádenietiniń kemshin túsip jatqanynan sekildi.
Árine, estelikti ár adam óz tanymy, parasaty biiginen qarap jazady.
Áitpese, Lermontovty aqyn túgili, adamnyń qatarynan shyǵaryp tastaityn estelikter jazylmas edi ǵoi.
Áitpese, Ivan Býnin tek Maiakovskii emes, orys poeziiasynyń simvoly ispetti Eseninniń de eki aiaǵyn bir etikke tyqpas edi ǵoi.
Áitpese...
Áitpese...
Biraq osy áitpeselerden orys ádebieti utylyp otyr ma? Árine, joq.
Muqaǵali aqyn aitqandai «zymiianyńyz da, ziialyńyz da – aqyndar».
Olar da jumyr basty adam. Bálkim, esimderi tarih paraǵyna bas árippen jazylýǵa tiis adamdar. Olardan perishte jasaýǵa talpynýdyń esh qajeti joq. Bul adam emes, Allanyń qolyndaǵy sharýa bolar. Al perishte jasaýǵa talpyna bersek, bul aqynnyń qiialilyǵy emes, bizdiń qiialilyǵymyz bolyp shyǵady. Qiiali bolyp otyryp, aqyn jyryndaǵy aqiqat qisynyn tap basamyn deý – bos áýreshilik.
Shamasy, bos áýre bolmas úshin ne isteý kerek, endigi jerde osyǵan bas qatyrýymyz kerek-aý.
Qazirgi áńgimemizge qarasaq, bizde geniiler de, talanttar da joq sekildi.
Bizde bári perishteler ispetti.
Solai ma?
Ámirhan Balqybek,
«Qasqyr qudai bolǵan kez» kitabynan
