پۋشكين جەنە بiر ٶلەڭنiڭ تاريحى
پۋشكين شىعارماشىلىعى دەسە, كiم-كiمنiڭ دە الدىمەن ەسiنە تٷسiرەتiنi نەسiلi زەڭگi, ۇلتى ورىس اقىننىڭ «يا پومنيۋ چۋدنوە مگنوۆەنە» دەپ باستالاتىن ٶلەڭi بولاتىن بولار. بەلكiم, باسقا ٶلەڭi بولۋى دا مٷمكiن. بiراق ەكiنiڭ بiرi وسى ٶلەڭدi بiلەتiندiگi انىق. بۇل ٶلەڭدi قازاق جازبا اقىندارىنىڭ بارلىق بۋىنى اۋدارۋعا تىرىستى, قايسىبiر بۋىنداردا ەكi-ٷشتەن تالپىنىس جاسالعان كەزدەرi دە بار. ەڭ سوڭعىسى, شاماسى, باتىربولات ايتبولاتۇلىنiكi شىعار. ەيتەۋiر, سوڭىندا 1994 جىل دەپ كٶرسەتiلiپ تۇر. داۋ جوق, سەتتi اۋدارما:
جادىمدا جاۋھار جالقى سەت:
جانىمدى تەربەپ, جولىقتىڭ,
جارق ەتە قالىپ, جالتقا ۇساپ,
جان تەڭەسپەسi كٶرiكتiڭ.
كٶڭiلگە تٷسكەن قاياۋ-مۇڭ,
ۋ-شۋلى كٷندەر كٶشiندە
ەلديلەپ جاندى اياۋلى ٷن,
ٷر بەينەڭ قالدى ەسiمدە.
جٷيتكiدi جىلدار. بەز ٷنiن
جۇتتى دا تۇرمىس ارماننىڭ,
ٷزiلدi تالىپ نەزiك ٷن,
سٷرەڭسiز كٷنگە الداندىم.
جىلجيدى جالقاۋ جىراقتا اي,
سىرعيدى كٷندەر كٶڭiلسiز.
تابىنتپاي, تەتتi مۇڭايتپاي,
قۇشتارسىز, iڭكەر سەزiمسiز.
... جانىما جايدى باق قۇشاق:
توسىننان قايتا جولىقتىڭ,
جارق ەتە قالىپ, جالتقا ۇساپ,
پەرiشتەسi بوپ كٶرiكتiڭ.
جٷرەك تۇر رەت جىر ايتىپ,
ەلتiتiپ تاعى ەركە ٷنگە,
تابىنتىپ, تەربەپ, مۇڭايتىپ,
تالپىنىپ, نۇرلى ەرتەڭگە.
پۋشكين قالامىنان تۋعان ەلەمدiك پوەزييانىڭ جاۋھارى بۇدان كەيiن دە قازاق تiلiنە اۋدارىلا بەرەتiندiگiنە سەنiمدiمiز. بiرi سەتتi, بiر سەتسiز بولار, بiراق مەسەلە وندا ەمەس, باسقادا. ول باسقامىز – بۇل ٶلەڭنiڭ ەر تولقىننىڭ كٶڭiل تٷكپiرiندە قايتادان تٷلەپ جاڭعىرا بەرەتiندiگiندە, بەلكiم, مەڭگiلiك جاستىعىندا. جاستىق باردا, قۇشتارلىق سەزiم باردا بۇل ٶلەڭ دە قاتار جٷرiپ ٶمiر سٷرە بەرمەك, ەر تولقىننىڭ كٶكەيiندەگiسiن دٶپ باسىپ ايتا بەرمەك.
بiراق بiزدiڭ بٷگiنگi ايتپاعىمىز وسى ٶلەڭنiڭ ٶزi ەمەس, ونىڭ جازىلۋ كەزەڭi, بۇل كەزەڭنiڭ, ونداعى وقيعالاردىڭ پۋشكين ٶمiرiندەگi ورىنى تۋرالى بولماق. يە, ٶلەڭ كەيiپكەرi پۋشكين بيوگرافتارى ناقتى جازاتىنىنداي, اننا پەتروۆنا كەرن دەپ اتالاتىن حانىم ەكەنi بەلگiلi. وى بiر ەيەلگە پۋشكين 20 جاسىندا ەلدەبiر وتىرىستا العاش كەزدەستiرiپ قالعان سەتتەن باستاپ قۇلاي عاشىق بولعان. الىپ ۇشپا اقىننىڭ ٶزiنە دەگەن ىنتىقتىق سەزiمiن «قۋلىعى قىرىق ەسەككە جٷك» سۇلۋ بيكەش تە جيi-جيi قوزدىرىپ وتىرعان سەكiلدi. ەيتەۋiر, پۋشكيننiڭ حاتتارىنان بiلەتiنiمiز, اقىننىڭ ٶزi جوق جەردە بۇل ەيەل ونىڭ پوەزيياسى تۋرالى جىلى-جىلى پiكiرلەر بiلدiرiپ وتىرعان. ال بۇل لەبiزدەردiڭ پۋشكين دوستارىنىڭ حاتتارى ارقىلى وعان جەتپەي قالۋى مٷمكiن ەمەس-تi. ٶز گەنييi مەن سىلقىم سۇلۋ تالعامىنىڭ اراسىندا قانداي دا بiر بايلانىس بار ەكەندiگiن سەزiنۋ – اقىن ٷشiن مۇنىڭ دا از باقىت بولماعاندىعى انىق. قىسقاسى, وسى بiر جىلدارداعى پۋشكيننiڭ كەرن تٶڭiرەگiندە جٷرگەن ٶز دوستارىنان ول تۋرالى قايتا-قايتا سۇراستىرا بەرگەندiگiن اڭعارۋعا بولادى. مۇنىڭ اقىرى ەكەۋiنiڭ كەزدەسۋلەرiنە, ٶزارا حات جازىسۋلارىنا ۇلاسقان. مiنە, پۋشكين جازعان سول حاتتاردىڭ بiرiنiڭ ٷزiندiسi مىنانداي: «... قوش بولىڭىز! قازiر تٷن, مەنi سiزدiڭ مۇڭلى دا ىنتىزارلىققا تولى بەينەڭiز مازالاۋدا. سiزدiڭ جانارىڭىزدى, سەل-پەل تٷرiك ەدەمi ەرiندەرiڭiزدi كٶرiپ تۇرعانداي بولا بەرەمiن. قوش بولىڭىز. مەن سiزدiڭ اياعىڭىزدىڭ جانىندا, سiزدiڭ قوس تiزەڭiزدi قۇشاقتاپ وتىرعانداي سەزiنەمiن – مەن دەل وسىنداي قييالىمنىڭ ەڭ بولماسا بiر مينۋتى ناقتى شىندىققا اينالسا, وعان بار عۇمىرىمدى سارپ ەتۋگە دايارمىن. قوش بولىڭىز جەنە مەنiڭ ساندىراعىما سەنiڭiز; ول بiرتٷرلiلەۋ كٶرiنەر, بiراق وندا شىندىق بار». مiنە, پۋشكيننiڭ كەرنگە جازعانى وسى سارىنداس حاتتار.
ال ا.پ.كەرننiڭ ٶزi پۋشكيننiڭ جوعارىداعى ٶلەڭدi ٶزiنە سىيلاعان سەتiن بىلاي جازادى: «بiزدiڭ ەڭگiمەمiزدiڭ نە تۋرالى بولعانى ناقتى ەسiمدە جوق; ول بiزدiڭ ولەنيندەردiڭ ٷيiندەگi العاشقى كەزدەسۋiمiزدi ەسكە الدى, ول تۋرالى ەسەرلەنە ەڭگiمەلەدi... ول ەرتەسiنە تاڭەرتەڭ كەلدi. قولىندا «ونەگيننiڭ» ەكiنشi تاراۋى بار. قوشتاسار سەتiمiزدiڭ بەلگiسi رەتiندە ونى ماعان تارتۋ ەتتi. وسى كەسiلمەگەن بەتتەردiڭ بiرiنەن تٶرت بٷكتەلگەن پاراققا جازىلعان «جادىمدا جاۋھار جالقى سەت» جەنە باسقا دا ٶلەڭدەردi تاۋىپ الدىم. مەن بۇل جىر-تارتۋلاردى قوبديشاما جاسىرعىم كەلگەن. ول مەنiڭ قيمىلىمدى جiتi قاداعالاپ تۇردى, سوسىن ٶلەڭدەردi قولىمنان جۇلىپ العانى. ول ولاردى كٶپكە دەيiن بەرمەۋگە تىرىستى. مەن ولاردى زورعا دەگەندە قايتا سۇراپ الدىم. دەل وسى سەتتە ونىڭ باسىنا قانداي قييال كەلگەنiن بiلە الماي-اق قويدىم...»
يە, پۋشكين ەيگiلi ٶلەڭiن وسى ٶلەڭ ٶزiنە ارنالعان ەيەلگە بەرگiسi كەلمەگەن. بiراق قايتارىپ الۋعا شاماسى كەلمەگەندiگi جەنە راس. بۇل جەردە نە قۇپييا جاتۋى مٷمكiن?
پۋشكين ٶز عاشىعىنىڭ جٷرگiش ەيەل ەكەنiن جاقسى بiلەتiن-دi. بۇل كەزدەردەگi استانالىق اقسٷيەك قاۋىمنىڭ ورتاسىندا ا.پ.كەرن بابىل سايقالى دەگەن لاقاپ اتپەن دە مەلiم-دi. ەلدەبiر شالعا زورلاپ تۇرمىسقا بەرiلگەن ٶزi سۇلۋ, ٶزi اقىلدى ەيەلدiڭ قىزىقتى ٶزگە جاقتان iزدەۋiن, ەرينە, تٷسiنۋگە بولادى. بiراق پۋشكيننiڭ بابىل سايقالىمەن بايلانىسۋىن تٷسiنە الاتىن ادام بار ما? تەك بايلانىسىپ قويماي, ۇلى اقىنىڭىز وعان ەڭ ٷزدiك ٶلەڭدەرiنiڭ بiرiن ارناپ وتىرسا شە? شاماسى, پۋشكين جوعارىداعى قوشتاسۋ سەتiندە ٶزiنiڭ بولاشاعىنىڭ الدىندا بiر سەتكە بولسا دا ەسەپ بەرۋگە تىرىسقان سەكiلدi. پۋشكينگە بارلىق پەندەشiلiگiن كەشiرگەن ۇرپاقتىڭ ونىڭ سالداقىمەن بايلانىسۋىن كەشiرمەي قويۋى مٷمكiن عوي. يە, ەبدەن مٷمكiن. مۇنى كەمەڭگەر باسىمەن پۋشكيننiڭ تٷسiنبەۋi مٷمكiن ەمەس-تi. ونىڭ كەرنگە ٶلەڭ جازىلعان قاعازدارىن بەرiپ الىپ, ارتىنشا-اق ولاردى قايتارىپ الۋعا تىرىسۋىندا وسىنداي سىر جاتقانداي.
دەگەنمەن كەرنمەن ٶتكiزiلمەك بiر تٷن ٷشiن پۋشكيننiڭ 8 جىلىن سارپ ەتكەنi راس. 1828 جىلى ول زامانداسى س.ا.سوبولەۆسكييگە بىلاي دەپ جازادى: «... سەن مەن ٶزiڭە قارىز 2100 تۋرالى ەشتەڭە جازبايسىڭ, كەرiسiنشە, مەن جاقىندا عانا قۇدايدىڭ شاپاعاتىمەن... كەرن تۋرالى جازاسىڭ» دەپ ناز بiلدiرەدi.
ەرينە, كٶپ نٷكتەنiڭ ورنىندا نەنiڭ تۇرعاندىعى بەلگiلi.
ال ەندi ٶزiنە «جادىمدا جاۋھار جالقى سەت» سەكiلدi جامپوز جىر جازدىرتقان, سول جىردى جازدىرتار تەلەگەي تەڭiز سەزiم سىيلاعان ارۋدى «قالاعانىن» العاسىن اقىننىڭ كٶپ تٶمەن ەتەكتiنiڭ بiرi قىلىپ مۇقاتا سالۋى ادام قييالىنا سيياتىن نەرسە مە? «ەرينە, «جوق» دەر ەدi بiزدiڭ بiراز وقىرمان. «اقىندiكi دۇرىس» دەر ەدi جەنە بiرازى. قىسقاسى, ەگەر پۋشكين قازاق بولسا, ونىڭ كەرنi قازاقتىڭ كەلiنشەگi بولسا, پۋشكين مەن ونىڭ «جٷرگiش» ماحابباتى تٶڭiرەگiندە ٷلكەن ايتىس-تارتىس باستالىپ كەتەر ەدi. «پۋشكين – پەرiشتە» دەر ەدi كٶپشiلiك. «پەرiشتە بولعان, پەرiششتە بولىپ قالا بەرۋگە تيiس» دەر ەدi سوسىن نىعارلاپ. ەيتەۋiر, بۇل قازاقتىڭ «قازاق» پۋشكينگە شاڭ جۋىتپاۋعا تىرىساتىندىعى انىق. سوسىن «اقتى اق, قارانى قارا» دەپ ايتۋعا تىرىساتىن جاڭاعى بiرقانشا ازدىڭ جٷيكەسiنە شي جٷگiرتiپ راحاتتانار ەدi بۇل قازاق. ال مۇنداي دەرتتi پسيحولوگييا تiلiندە نە دەپ اتايتىنىن بiلەسiزدەر مە?..
«يiرiم» مەن «جازمىش»
سوڭعى كەزدەرi قازاق ەدەبيەتiندە كٶپ شۋ شىعارىپ جٷرگەن, ەدەبي ورتادا ەڭگiمە بولماي قالمايتىن دٷنيەلەردiڭ قاتارىنا قادىر مىرزا ەلي اعامىزدىڭ وسى ەكi كiتابىن جاتقىزۋعا بولادى. بiز ەكi كiتاپتى دە كەمشiلiكتەن قۇر الاقان دەي المايمىز. جوعارىدا ايتتىق, پۋشكين – ۇلى اقىن. بiراق پەرiشتە ەمەس ەكەندiگi جەنە راس. پەرiشتەلiگiنەن پەندەشiلiگi باسىم تٷسپەسە, جاڭاعى سوبولەۆسكييگە جازعانداي حاتىن جازباعان بولار ەدi. جازعان ەكەن, دەمەك, ەكi اياقتى پەندەگە تەن كەمشiلiكتەر ونى دا سىرت اينالىپ ٶتپەگەندiگi. پۋشكيننiڭ ٶزi تۋرالى وسىنداي پiكiر تٷيۋiمiزگە ونىڭ ارتىندا قالعان مۇرالارى (مۇرا تەك ٶلەڭ عانا ەمەس قوي) سەبەپشi بولىپ وتىر, ال قازiرگi كٶزi تiرi كلاسسيك اقىنىمىز قادىر مىرزا ەليدi پەرiشتە دەي المايتىنىمىز ٶزiنەن-ٶزi-اق بەلگiلi, باسى اشىق نەرسە ەمەس پە! تٶمەننەن تٷپتەسەك – شىندىق, جوعارىدان كٶكتەسەك – اقيقات. پۋشكيندە بار كەمشiلiك قادىر مىرزا ەليدە دە بار. دەل پۋشكيندiكiندەي بولماسا دا, باسقاشا سارىنداعى كەمشiلiكتەر. بۇعان قادىر مىرزا ەلي اعامىز كەلiسەدi عوي دەپ ويلايمىن. بiراق مىرزا ەلي دٷنيەلەرiنەن تەك كەمشiلiكتەردi عانا كٶرۋگە تىرىسۋ جەنە دۇرىس ەمەس.
مەنiڭ بiر سىيلاس iنiم «قازاق ٶلiسiنiڭ ارتىنان عايبات سٶز ايتپاعان» دەيدi. وسىلاي دەپ الىپ بiر توپ اقىنداردىڭ ٶلەڭدەرiن مىسالعا كەلتiرەدi. Iشiندە, ەرينە, اباي دا بار. دەلiرەك ايتساق, اقىننىڭ iنiسi وسپان قايتىس بولعاندا جازعان جوقتاۋ جىرلارىنان ٷزiندiلەر. مەنi قينايتىنى, iنiمنiڭ ٶزiنiڭ ۋەجiن ابايدىڭ سٶزiمەن جەنە قيراتۋعا بولاتىنىن اڭعارمايتىندىعى. ال ونىڭ شامىرقانىپ شٷيلiگiپ وتىرعان اۆتورى بولسا, ول ەرينە, وسى قادىر مىرزا ەلي, ونىڭ اتىشۋلى «يiرiمi». Iنiمە قارسى ايتار ۋەجدi وسى «يiرiمنiڭ» ٶزiنەن, ونىڭ ۇلى اقىنىمىز جۇمەكەن تۋرالى بەتتەرiنەن تاپقىم كەلەدi:
«... – بiز ٶزi و باستان وڭىپ تۇرعان جوق ەكەنبiز عوي!
– اباي اتامىزدىڭ ٶزiن ال! ايتىساتىن تiرi اقىن قالماعانداي كەيiن سٷيەكتەرi قۋراپ قالعان بۇقار جىراۋ مەن شورتانبايعا تيiسەدi!
– بiز ٶزدەرiمiز شە? – دەدi جۇمەكەن. – وڭىپ تۇرمىز با?
– وڭىپ تۇرعان جوقپىز, ەرينە!
جالپى پەندەشiلiكتەن بيiكتەۋ تۇرعان جازۋشى تابا قويار ما ەكەنبiز...» (قادىر مىرزا ەلي, «يiرiم», الماتى, «اتامۇرا» باسپاسى, 2004, 154-بەت).
ال ەندi اقيقاتىن ايتايىق, اباي تيiستi ەكەن دەپ, بۇقار جىراۋ مەن شورتانبايلاردىڭ نامىسىن جىرتىپ جاتقان قازاق قايدا بار? ەلدە كەمەڭگەر ابايدى جٷندەي المايتىن قازاقتىڭ شاماسى شىمىر ساقاداي شاپ-شاعىن قادىر مىرزا ەليگە عانا جەتە مە?..
ەگەر «يiرiم» بولماسا, مەنiڭ جۇمەكەن مەن مۇقاعالي سەكiلدi ەكi ۇلى اقىننىڭ تالدىقورعان جاقتا كەدiمگiدەي «شەكiسiپ» قالعانىن ٶمiر بويى بiلمەي كەتۋiم مٷمكiن-دi. «ياپىر-اۋ,– دەيمiن iشiمنەن, – ەگەر ەكi ۇلى تالانت «مەن مىقتىمىن, مەن مىقتىمىن» دەپ تiرەسiپ قالعان بولسا, وندا تۇرعان نە كiنارات بار ەكەن? قايتا بۇل ولاردىڭ اقىندىق تەمپەرامەنتتەرiن, ٶزدەرiنە دەگەن, ٶزدەرiنiڭ شىعارماشىلىعىنا دەگەن iشكi سەنiمدەرiن اڭعارتاتىن ارعى-بەرگi ەدەبيەتتە بولا بەرمەيتiن سيرەك وقيعا ەمەس پە!» يە, كەدۋiلگi ەسەنين مەن ماياكوۆسييدiڭ تەكەتiرەسi سەكiلدi. ەلدە تەك ورىس اقىندارىنىڭ بiرiنشiلiككە تالاسۋىنا بولادى دا, قازاق اقىندارى ولاردان سورلى ما? اقىن تٶبەلەسە بiلۋi كەرەك. قاجەت جەردە ٶز شىعارماشىلىعىن جۇدىرىقپەن دە قورعاي الاتىن بولۋعا تيiس. بۇل – اقىندىق ٶنەردiڭ جازىلماعان زاڭدىلىقتارىنىڭ بiرi. بiزدiڭ ماحامبەت, ورىستىڭ پۋشكينi, ۆەنگەردiڭ پەتەفيi... سٶزiمiزگە دەلەلدi ونداپ, جٷزدەپ كەلتiرۋگە بولادى. جاسىق ادامنان اقىن شىقپاق ەمەس. ال جالىندى ادامدا شالت باسقان قيمىلداردىڭ دا بولاتىنى انىق. ادام جانىنىڭ بiلگiرi اتانعان دوستوەۆسكييدiڭ ٶزi: «مەنiڭ تۆورچەستۆوم ٶزiمدi كٷنەھار سەزiنگەن سەتتەن باستاۋ العان» دەگەن. ال بiز بۇل قالامگەر قاۋىمىنىڭ بەرiن دiني, ادامي ۋاعىز ايتاتىن شiركەۋ نە مەشiت تٶڭiرەگiندەگiلەرگە اينالدىرعىمىز كەلەدi. ودان قالسا پەرiشتە جاساماق, تاس تۇلعاسىنا تامسانىپ وتىرماق نيەتiمiز جەنە بار. شاماسى, قاتەلەسiپ جٷرگەن اقىندارىمىز ەمەس, بiز بولارمىز. ەيتپەسە, فرانسۋا ۆييوننىڭ ەيگiلi تەنتەكتەۋ بiر شۋماعىنا تامسانىپ الىپ, ٶزiمiزدiڭ ۇلى اقىنداردان تەك پەرiشتەنiڭ ەلەسiن كٶرە بەرگiمiز كەلەتiندiگiنە نە سەبەپ?..
زىمييان دا وسىلار... زييالى دا
اقىن جايلى ٶلەڭ كٶپ. تٶلەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ ٶلەڭi بار, جاڭاعى قادىر مىرزا ەلي اعامىزدىڭ دا قاناتتى بiر شۋماعى ٶلەڭ سٷيەر كiم-كiمنiڭ دە ەسiندە بولسا كەرەك. دەگەنمەن اقىن جايلى اقيقاتتى تاپ باسىپ ايتاتىن ٶلەڭ مۇقاعالي ماقاتاەۆتiكi سەكiلدi:
اقىن جايلى ايتادى قىزىقتى اڭىز,
بiراق سەن قىزىقپا, قىز!
راس-اق, بiزدەر – پاتشا!
مۇجىق تا بiز...
تٷزiك تە – بiز, تٷنەرگەن بۇزىق تا بiز!
اقىندارعا قىزىقپا,
قىزىقپا, قىز!
شىنىمەن اقىن جانىن قالايسىڭ با?
شىدايسىڭ با, شىنىمەن تالاي سىنعا?
اقىن دەگەن بiردە قارت, بiردە سەبي,
قارتتى سىيلاپ, سەبيگە قارايسىڭ با?
Iلiكپە قىز,
اقىننىڭ تۇياعىنا.
زىمييان دا وسىلار...
زييالى دا.
(«قىزىقپا قىز!»)
مەنiڭشە, وسى ٶلەڭنiڭ ەر جولىن تارقاتىپ ايتار بولساق, قادىر مىرزا ەليدiڭ «يiرiمi» بولماسا دا, سول «يiرiمنiڭ» تٶڭiرەگiندەگi دٷنيە كەلiپ شىعار ەدi. ولاي بولسا, اقىن تۋرالى اقىننىڭ ٶزi ايتىپ تۇرعان اقيقاتتان بiز نەگە قاشقاقتايمىز?! ەلدە قورقاق بولعانىمىز با?
ەيگiلi «ۋليسستiڭ» اۆتورى دجەيمس دجويس تۋرالى ەيەلiنiڭ, تٶسەكتi بiرگە بٶلiسكەن, تiرشiلiك مەحناتىن بiرگە شەككەن جارىنىڭ مىنانداي سارىندا جازعان ەستەلiگi بار: «راس, مەن ونىڭ جازعاندارىن كەدۋiلگi وقىرماندارى سەكiلدi تامسانىپ وقيمىن. داۋ جوق, ٷلكەن تالانت. ال ونىڭ ٶزi ادام رەتiندە ٶتە بۇزىلعان جان. كەيبiر قىلىقتارىن كٶرگەندە تiپتi جٷرەگiم اينيتىن...» بۇل دجەيمس دجويسقا, ەدەبيەتتەگi ٷلكەن بiر باعىتتىڭ كٶشباستاۋشىسى بولعان دجويسقا قويىلعان دياگنوز. مۇنداي دياگنوز, اقىندار جايلى اڭىزداردان اقيقاتتىڭ جۇمىرتقاسىن ارشىپ الا بiلۋدi ٷيرەنسەك, بiزدiڭ دە تالاي ايتۋلى قالامگەرلەرiمiزگە قويىلاتىن دياگنوز بولاتىندىعىنا كٷمەنiم جوق. بۇل «ەكi جەردەگi ەكi تٶرت بولاتىندىعى» سەكiلدi شىندىق.
شىعارماشىلىق ادامى ادام جان-دٷنيەسiنiڭ قالتارىس-بۇلتارىستارىن ٶزi تانىپ-بiلە العان دەڭگەيدە عانا جازا الادى. مىسالى, تولستويدىڭ ەلدەبiر كەيiپكەرiنiڭ مۇنداي سەتتە قانداي كٶڭiل-كٷيدi باستان كەشiرەتiنiن تٷيسiنiپ بiلۋ ٷشiن ٶزiن-ٶزi ٶلتiرمەككە نيەتتەنگەنi سەكiلدi دەڭگەيدە. ال ادام بالاسىنىڭ باسىندا بار باسقا كەمشiلiكتەر, جٷيكەدەن كەلiپ شىعاتىن ٶزگە دە سىرقات-دەرتتەر شە? ولاردى شىعارماشىلىق ادامى قالاي تانىپ-بiلمەك? بiرەۋلەردەن ەستۋ ارقىلى عانا ما? ٶيتسە, ونىسى قۇر جالاڭ دٷنيە بولىپ شىقپاي ما? جالعان دٷنيەگە وقىرماندى قالاي سەندiرە, يلاندىرا الماق? مiنە, وسى جەردە شىعارماشىلىق ادامى ەسەپتi, ەسەپسiز حالدا نار-تەۋەكەلگە باسىن تiگەتiن سەت تۋادى. ۇلى ادامدى دٷنيەگە كەلتiرەتiن دە وسىنداي سەتتەر. بiز جاراتقاننان وسىنداي سەتتەر كٶپ بولسىن دەپ تiلەيiك.
راس, اقىن مىنا ٶمiرگە ٶز ٶمiرiنiڭ تەك نۇرلى جاعىن عانا قالدىرىپ, قارا جاعىن ٶزiمەن بiرگە كٶرگە الىپ كەتۋگە تىرىسادى. قاي-قاي ۇلى سۋرەتشiنiڭ دە اسىل مۇراتى وسى. بiراق سۋرەتشi مۇراتى وسى ەكەن دەپ, بiزدiڭ ولاردى تٷسiنبەۋگە تىرىسۋىمىز بiزدiڭ قاتەلiگiمiز بولىپ شىقپاي ما? ٶيتەر بولساق, مەدالدiڭ ەكiنشi بەتi قايدا قالادى? سوسىن, ەكiنشi بەتi جوق مەدال بولا ما?
ەستەلiك, ەستەلiك... تاعى دا ەستەلiك...
مەنiڭشە, قادىر مىرزا ەليدiڭ «يiرiمi», مۇحتار ماعاۋيننiڭ «مەنi» تٶڭiرەگiندە ايتىلىپ جٷرگەن ەڭگiمەلەردiڭ بەرi بiزدە ٶزگە وزىق ەدەبيەتتەردەگiدەي ەمەس, ەستi ەستەلiك جازۋ ٷردiسiنە قاراعاندا ونى وقۋ مەدەنيەتiنiڭ كەمشiن تٷسiپ جاتقانىنان سەكiلدi.
ەرينە, ەستەلiكتi ەر ادام ٶز تانىمى, پاراساتى بيiگiنەن قاراپ جازادى.
ەيتپەسە, لەرمونتوۆتى اقىن تٷگiلi, ادامنىڭ قاتارىنان شىعارىپ تاستايتىن ەستەلiكتەر جازىلماس ەدi عوي.
ەيتپەسە, يۆان بۋنين تەك ماياكوۆسكيي ەمەس, ورىس پوەزيياسىنىڭ سيمۆولى iسپەتتi ەسەنيننiڭ دە ەكi اياعىن بiر ەتiككە تىقپاس ەدi عوي.
ەيتپەسە...
ەيتپەسە...
بiراق وسى ەيتپەسەلەردەن ورىس ەدەبيەتi ۇتىلىپ وتىر ما? ەرينە, جوق.
مۇقاعالي اقىن ايتقانداي «زىمييانىڭىز دا, زييالىڭىز دا – اقىندار».
ولار دا جۇمىر باستى ادام. بەلكiم, ەسiمدەرi تاريح پاراعىنا باس ەرiپپەن جازىلۋعا تيiس ادامدار. ولاردان پەرiشتە جاساۋعا تالپىنۋدىڭ ەش قاجەتi جوق. بۇل ادام ەمەس, اللانىڭ قولىنداعى شارۋا بولار. ال پەرiشتە جاساۋعا تالپىنا بەرسەك, بۇل اقىننىڭ قيياليلىعى ەمەس, بiزدiڭ قيياليلىعىمىز بولىپ شىعادى. قييالي بولىپ وتىرىپ, اقىن جىرىنداعى اقيقات قيسىنىن تاپ باسامىن دەۋ – بوس ەۋرەشiلiك.
شاماسى, بوس ەۋرە بولماس ٷشiن نە iستەۋ كەرەك, ەندiگi جەردە وسىعان باس قاتىرۋىمىز كەرەك-اۋ.
قازiرگi ەڭگiمەمiزگە قاراساق, بiزدە گەنييلەر دە, تالانتتار دا جوق سەكiلدi.
بiزدە بەرi پەرiشتەلەر iسپەتتi.
سولاي ما?
ەمiرحان بالقىبەك,
«قاسقىر قۇداي بولعان كەز» كٸتابىنان
