Ótken aptanyń basty jańalyǵy – joǵarǵy sot pen bas prokýratýranyń alqaly jiyndary ótip, olardyń jańadan taǵaiyndalǵan basshylary Jaqyp Asanov pen Qairat Qojamjarov óz vedomstvolaryna qatysty oilaryn, jalpy, eldegi quqyqtyq reforma turǵysyndaǵy kózqarastaryn qoǵamǵa jetkizip, ortaǵa saldy. Biraz shynaiy aqparat, ádiletti syn aityldy, jaqsy, qajetti usynystar jasaldy, tapsyrmalar berildi. Alaida sot pen quqyq salasyna qatysty qoǵam ishindegi senimsizdik pen kúdik seiiler emes. Nege?
Eger Qazaqstan búgingi tyǵyryqtan shyqsyn deitin bolsaq, kezek kúttirmeitin reformalardyń bastysy – quqyqtyq reforma ekeni haq. Bul týraly bas sýdiamyz da, bas prokýrorymyz da ashyq málimdep jatyr. Kelispeske sharamyz joq. Alaida qaǵaz ben sózdiń shyndyǵymen qatar, ómirdiń shyndyǵy bar ekenin jaqsy bilemiz. Osy ómirdiń shyndyǵy, basymyzdan ótkergen azdy-kópti tájiribemiz elimizde qordalanǵan kóptegen máseleniń qarapaiym ǵana «ádilettilik» degen sózge baryp tireletinin aiqailap aityp otyr. Aldaǵy onjyldyqta dúiim qazaqqa qandai ortaq uran bar, jurtty alańdatatyn qandai taqyryp bar dep surasańyz, taǵy da osy «ádilettilikti» aitar edim. Barsha saiasi úderister, barsha ádebi ne mádeni protsester, qoǵamdyq talqylar osy bir sózdiń, uǵymnyń ainalasynda júretin bolady.
Sharasy, amaly taýsylǵan qarapaiym adamdar, azamattar «ádilettilikti» qaidan izdeidi? Árine, sottan, prokýratýradan izdeidi. Buǵan dáleldi Jaqyp Asanov myrzanyń ózi aityp otyr. Sońǵy bes jylda elimizdegi sotqa jetetin azamattyq isterdiń sany 200 myńnan shamamen 1 millionǵa deiin jetken eken. Oilap qarańyzdarshy: bes ese artqan. Bul neni kórsetedi? Azamattardyń zańǵa baǵynyp, quqyqtyq sanasynyń artqany ǵana emes, bul – elimizdegi kóptegen máseleniń adami, azamattyq, qazaqtyq turǵyda sheshile almaǵanynyń belgisi. Eldegi árbir azamattyń basyndaǵy máselelerdiń qordalanyp, kúrdelenip, asqynyp, sharyqtaý shegi – sotqa júginip, betbaq bolýǵa daiyndyǵynyń aiqyn belgisi, nyshany. Eń qiyny, eń sumdyǵy – biz tek sotqa, zańǵa ǵana senýden qalǵan joqpyz, óz-ózimizge, óz dástúrimizge, mádenietimizge, aqylymyzǵa senýden qalyp jatqan ultpyz. Sońǵy jyldary osynyń aldyn alatyn institýttar, kásipter, mamandar daiyndalyp, engizilip te jatyr. Al olarǵa júginetinder sany neken-saiaq.
Al sottarymyz ben prokýratýramyzdyń jaǵdaiy qalai? Ol da belgili. Bizdiń sottar men prokýratýra táýelsiz qurylymdar emes. Olardyń atqarýshy bilikke táýeldi ekenin besiktegi bala da biledi. Eger sen bilikpen sottassań, bilikke shaǵymdansań – utylasyń. Bar máseleni Konstitýtsiia men zań emes, «telefon quqyǵy» sheshedi. Eger bilikke qarsy kelseń, utylyp qana qoimaisyń, óziń tutylasyń, óziń qýdalaýǵa túsesiń. Eger bai men kedei sotta keziger bolsa, kedeidiń utylatyny belgili. Sonda «ádilettilikti» qaidan izdep tabýǵa bolady? Izdegenin taba almaǵandar, osyndai shyrqyrap turǵan ádiletsizdikti kórgender ne istemek? Onyń da joldaryn kórip otyrmyz: biri – ózin-ózi órtep jatyr, biri – elden shetelge bezip jatyr, biri – jemqorlyqqa salynyp, para berip, tamyr-tanys izdep, ózi sol jemqor júieniń quramdas bóligine ainalady, endi biri – ádiletti joǵarǵy sottan emes, múldem joǵarydan izdep, Qudaidyń atyn aityp, ózin de, ózgeni de jarýǵa daiyn jaǵdaiǵa jetip qaldy. Osyndai kúimen alysqa bara alamyz ba? Álemdegi úzdik 30 eldiń quramyna kiremiz dep úmittengen «máńgilik» memleketimiz 30 jyl emes, 30 aiǵa shydai ma eken?
Jaqsylyqty bárimiz de qalaimyz, jaqsylyqqa sengimiz de keledi. Sebebi únemi tek jamandyqty kórý, kóregen ataný, áýlie bolý adamǵa aýyr júk. Jaqyp Asanovtyń alqaly jiynda sóilegen sózine, aitqan usynystaryna sengiń-aq keledi. Biraq osy sózder osyǵan deiin múldem aitylmai qalǵan joq, aityldy. Talai-talai sot isin, prokýratýra baqylaýyn jaqsartatyn myqty usynystar jasaldy. Nátije qaida? Naqty is qaida? Árbir sóz naqty dálel men naqty ispen dáleldenedi emes pe? Ainalyp kelgende, sottyń túzelýi, reformalanýy tek Jaqyp Asanovtyń shekpeniniń ǵana máselesi emes. Barsha el men qoǵam bolashaǵynyń máselesi. Búgingi prezident N.Nazarbaev qurǵan saiasi júie men rejimniń qalý-qalmaýynyń da máselesi. Osy júieniń qaishylyqtary men qany-janyna sińgen qiturqylary sot pen prokýratýrany reformalaýǵa múmkindik bere me eken? Keńirek aitatyn bolsaq, «Bul júie óz-ózin reformalai ala ma, álde ony ózgertý úshin júieni túbegeili qurtyp, jańadan salý kerek pe? Jańadan quratyn bolsaq, eski júieniń qiraýy memlekettiń kúireýine alyp kelmei me?» degen úlken, asa kúrdeli saiasi-filosofiialyq suraqtar da týyndaidy. Jaqyp Asanov pen Qairat Qojamjarov bastaǵan reformalar men ózgerister, olardyń iske asý-aspaýy osy suraqtarǵa naqty jaýap berýi tiis siiaqty.
Senimsizdik pen kúdik neden, nege týyndaidy degen suraqtarǵa mynadai ýájderdi keltirýge bolady.
Birinshiden, saiasi jiger faktory.
Shynaiy, shynshyl reforma qatelikterdi aiqyn moiyndaýdan bastalady. Búginde sot pen prokýratýra júiesine biraz syn aitylyp ta jatyr. Biraq, shynyn aitý kerek, qos basshy da búgingi júieni ishinen ózgerte alamyz dep senedi. Jaqyp Asanov óz sózinde «biz reformalar usynbaimyz, prezidenttiń aitqanyn júzege asyramyz» dep qaldy.
Meniń oiymsha, shynaiy reformalar, shynaiy modernizatsiia – qashanda ómir men ólim arasyndaǵy tańdaý. Ia bolamyz, ia joiylamyz. Ia ózgeremiz, ia qurimyz. Ia jasaimyz, ia atylamyz degen tańdaý. Búgingi sot pen prokýratýra júieleri stalindik-totalitarlyq júieniń izbasary, sonyń mentaliteti men psihologiiasyn qanyna sińirgen institýttar. Sol mentalitet pen psihologiiadan arylmai, sony ashyq moiyndamai, olardy ózgertemiz deýdiń ózi qatelik. Ókinishke qarai, eki basshy da osy týraly mardymdy oi aitpady.
Búgingi sot pen prokýratýra júieleri ózgermese, elimiz damymaidy, kerisinshe, entropiia men irip-shirý jolyna túsip ketedi. Túsip te jatyr. Osyny tereń túsiný-túisiný baiqalmady. Stalindik júie men mentalitetti trening arqyly, Stiven Kovi men Ishak Adizestiń motivatsiialyq ádisterimen ózgertý múmkin emes. Qaterli isikti tek deneshynyqtyrýmen nemese úshkirýmen qaitarý múmkin emes. Qajet bolsa kúrdeli ota da, aǵzaǵa aýyr tietin sáýleli jáne himiialyq terapiiany da qoldaný mindet.
Ekinshiden, adam faktory.
Bizdegi reformalardyń kóptegen jaǵdaida iske aspai qalýy adam faktoryna baryp tireledi. Biz máseleni sheshý úshin ádis-tásil izdemeimiz, adam izdei bastaimyz. Jáne de adam izdeýimizdiń ózinde kóptegen shikilikter bar. Mai-mai, kir-kir bolǵan kartany ońdy-soldy sapyra beremiz, sapyra beremiz. Jaqsy adam kelse az da bolsa is ońalǵandai bolady, ketse bitti – bári de toqtap, keri qaitady. Mysaly, bas prokýratýradaǵy Jaqyp Asanovtyń kezinde bastalǵan ashyqtyq, tehnologiialyq jańalyqtardyń birazy jańa basshylyq kelgen boidan úzildi de qaldy. Sony bastaǵan azamattardyń bir toby syrtta qaldy, bir toby Jaqyp Asanovtyń sońynan ilesip ketti. Sonda bunymyz ne reforma? Qandai reforma?
Shynaiy reformalar men modernizatsiia adam faktorymen sanaspaýy kerek siiaqty. Búgingi sot pen prokýratýra júiesi bir mezette júzdegen, qajet bolsa myńdaǵan qyzmetkerin jumystan shyǵarýǵa ázir me? Mysaly, bir aýdandyq sotta ne prokýratýrada bir qyzmetker qylmyspen, paramen ustalyp jatsa, sol sotta istegen barsha adamdy jumystan shyǵarýǵa ázir me? Eger Asanov pen Qojamjarov myrzalar «iá, daiynbyz» dep qana qoimai, osyny is júzinde júzege asyrsa, óz basym osy eki vedomstvoda shynaiy bir reformalar bastalyp jatyr degenge sener edim.
Elimizdegi memlekettik qyzmetkerlerdiń ishindegi eń kishigirim, biraq eń jabyq toptardyń shoǵyry – sýdialar men prokýrorlar. Basqa salalarmen salystyrǵanda osy eki júiede isteitinderdiń sany asa kóp emes, politsiia nemese armiiamen salystyrýǵa kelmeidi. Eger keshe ózderi aitqan jańa printsipterge sai adam izdese, ashyq konkýrs izdese, árbir sýdia men prokýrordyń ornyna bir emes, on adam tabylady. Bizdiń ýniversitetterimiz jyl saiyn myńdaǵan zańgerdi konveierlep shyǵaryp ta jatyr.
Úshinshiden, úlgi faktory.
Másele – tek sýdialar men prokýrorlardyń ózderi keshegi bolmysy men tirligine jiirkenip qarai bilýinde. Jańadan kelgen nemese qatań suryptaýdan ótken sýdialar men prokýrorlar «Biz eshqashan da burynǵy áriptesterimizdei bolmaimyz! Biz úlken eldik missiiany atqaryp jatyrmyz. Bizdiń paraqor bolýǵa qaqymyz joq, jemqor bolýǵa arymyz jibermeidi!» dep urandap qana emes, sol printsipterin iske asyra bilýinde. Mysaly, erteńgi kúni jas sýdia ia prokýror «meniń basshym para alady eken, zańdy aiaqqa basady eken» dep qoǵamǵa dálelin keltirip jar salsa, ia basshylyǵyna aryzdansa, onyń kúni ne bolady? Ol «stýkach» degen jaman atpen jumystan qýyla ma, álde onyń basshylary tutqyndala ma?
Buryn-sońdybolmaǵan jańa júieni alystan emes, Astanadan bastaýǵa bola ma? Astananyń úsh aýdany ǵana bar, máselen. Sol úsh aýdanda idealdy, Asanovtyń armanynan týyndaǵan, atyna shań jýymaityn, ádil de, ádiletti de sotty qurýǵa bola ma eken? Sol Astanada bylyqqa batqan, sońynda áńgime júrgen, faktisi bar sýdialar men prokýrorlardy top- tobymen jumystan ketirip, qajet bolsa sottap, quqyq júiesine eshqashan da jolai almaityndai etý múmkin be? Eger múmkin bolsa, oǵan kóp ýaqyttyń da qajeti joq. Ári ketse eki jylda bir Astanada myqty sot pen prokýratýra júiesin qurýǵa tolyq bolady. Iske asqan, oryndalǵan modeldi barsha Qazaqstanǵa taratý, bálkim, budan uzaq merzimdi talap etetin dúnie shyǵar. Biraq shyndap kirisse el boiynsha barsha reformany bes jylda bitirýge bolady. Bas sýdia men bas prokýror alty jylǵa taǵaiyndalatynyn eskersek, tolyq múmkindikteri bar.
Túiin
Baiaǵyda Grýziiadaǵy reformalardy júzege asyrǵan, josparlaǵan azamattardyń biri – Kaha Bendýkidzemen tanysyp, bir apta boiy aralasýǵa múmkindik alǵan bolatynmyn. Bir reti kelgende «Grýziiadaǵy reformalardy basqa jerde júzege asyrý úshin ne isteý kerek?» dep suraq qoiǵan bolatynmyn. Sonda Bendýkidze myrza: «Kez kelgen reformany júzege asyrý úshin úsh-aq adam qajet. Bir adam osy reformalardyń tizbegin, kontseptsiiasyn jasap, soǵan jeke jaýapkershilikti óz moinyna alýy kerek. Ekinshi adam osy reformalardy qaitken kúnde de, eshkimmen, eshqandai qiyndyqpen sanaspai iske asyrýy tiis. Ol adamnyń qolyna qajetti bilik, erik-jiger berilýi tiis. Úshinshi adam kúni-túni otyryp, istelip jatqan jumys týraly halyqqa túsindirme jumysyn júrgizýi kerek. Eger osy úsh adam tabylsa, olardyń qajetti quqyqtary men múmkindikteri bolsa, kez kelgen reformany kez kelgen elde iske asyrýǵa bolady», – degen edi. Kezinde Sovet Odaǵyndaǵy eń jemqor, eń paraqor atanǵan grýzinder sot reformasyn jasai bildi. Grýzinniń qolynan kelgen nárse qazaqtyń qolynan da keledi. Tek osy «aýadai qajetti úsh adamdy» tabý kerek siiaqty. «Birinshi adamyn» taptyq dep sanaiyq. «Ai» deitin Asanov, «qoi» deitin Qojamjarov bar dep úmitteneiik. Qalǵan adamy tabyla ma eken?
Aidos SARYM, saiasattanýshy
