ٶتكەن اپتانىڭ باستى جاڭالىعى – جوعارعى سوت پەن باس پروكۋراتۋرانىڭ القالى جيىندارى ٶتٸپ, ولاردىڭ جاڭادان تاعايىندالعان باسشىلارى جاقىپ اسانوۆ پەن قايرات قوجامجاروۆ ٶز ۆەدومستۆولارىنا قاتىستى ويلارىن, جالپى, ەلدەگٸ قۇقىقتىق رەفورما تۇرعىسىنداعى كٶزقاراستارىن قوعامعا جەتكٸزٸپ, ورتاعا سالدى. بٸراز شىنايى اقپارات, ەدٸلەتتٸ سىن ايتىلدى, جاقسى, قاجەتتٸ ۇسىنىستار جاسالدى, تاپسىرمالار بەرٸلدٸ. الايدا سوت پەن قۇقىق سالاسىنا قاتىستى قوعام ٸشٸندەگٸ سەنٸمسٸزدٸك پەن كٷدٸك سەيٸلەر ەمەس. نەگە?
ەگەر قازاقستان بٷگٸنگٸ تىعىرىقتان شىقسىن دەيتٸن بولساق, كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن رەفورمالاردىڭ باستىسى – قۇقىقتىق رەفورما ەكەنٸ حاق. بۇل تۋرالى باس سۋديامىز دا, باس پروكۋرورىمىز دا اشىق مەلٸمدەپ جاتىر. كەلٸسپەسكە شارامىز جوق. الايدا قاعاز بەن سٶزدٸڭ شىندىعىمەن قاتار, ٶمٸردٸڭ شىندىعى بار ەكەنٸن جاقسى بٸلەمٸز. وسى ٶمٸردٸڭ شىندىعى, باسىمىزدان ٶتكەرگەن ازدى-كٶپتٸ تەجٸريبەمٸز ەلٸمٸزدە قوردالانعان كٶپتەگەن مەسەلەنٸڭ قاراپايىم عانا «ەدٸلەتتٸلٸك» دەگەن سٶزگە بارىپ تٸرەلەتٸنٸن ايقايلاپ ايتىپ وتىر. الداعى ونجىلدىقتا دٷيٸم قازاققا قانداي ورتاق ۇران بار, جۇرتتى الاڭداتاتىن قانداي تاقىرىپ بار دەپ سۇراساڭىز, تاعى دا وسى «ەدٸلەتتٸلٸكتٸ» ايتار ەدٸم. بارشا ساياسي ٷدەرٸستەر, بارشا ەدەبي نە مەدەني پروتسەستەر, قوعامدىق تالقىلار وسى بٸر سٶزدٸڭ, ۇعىمنىڭ اينالاسىندا جٷرەتٸن بولادى.
شاراسى, امالى تاۋسىلعان قاراپايىم ادامدار, ازاماتتار «ەدٸلەتتٸلٸكتٸ» قايدان ٸزدەيدٸ? ەرينە, سوتتان, پروكۋراتۋرادان ٸزدەيدٸ. بۇعان دەلەلدٸ جاقىپ اسانوۆ مىرزانىڭ ٶزٸ ايتىپ وتىر. سوڭعى بەس جىلدا ەلٸمٸزدەگٸ سوتقا جەتەتٸن ازاماتتىق ٸستەردٸڭ سانى 200 مىڭنان شامامەن 1 ميلليونعا دەيٸن جەتكەن ەكەن. ويلاپ قاراڭىزدارشى: بەس ەسە ارتقان. بۇل نەنٸ كٶرسەتەدٸ? ازاماتتاردىڭ زاڭعا باعىنىپ, قۇقىقتىق ساناسىنىڭ ارتقانى عانا ەمەس, بۇل – ەلٸمٸزدەگٸ كٶپتەگەن مەسەلەنٸڭ ادامي, ازاماتتىق, قازاقتىق تۇرعىدا شەشٸلە الماعانىنىڭ بەلگٸسٸ. ەلدەگٸ ەربٸر ازاماتتىڭ باسىنداعى مەسەلەلەردٸڭ قوردالانىپ, كٷردەلەنٸپ, اسقىنىپ, شارىقتاۋ شەگٸ – سوتقا جٷگٸنٸپ, بەتباق بولۋعا دايىندىعىنىڭ ايقىن بەلگٸسٸ, نىشانى. ەڭ قيىنى, ەڭ سۇمدىعى – بٸز تەك سوتقا, زاڭعا عانا سەنۋدەن قالعان جوقپىز, ٶز-ٶزٸمٸزگە, ٶز دەستٷرٸمٸزگە, مەدەنيەتٸمٸزگە, اقىلىمىزعا سەنۋدەن قالىپ جاتقان ۇلتپىز. سوڭعى جىلدارى وسىنىڭ الدىن الاتىن ينستيتۋتتار, كەسٸپتەر, ماماندار دايىندالىپ, ەنگٸزٸلٸپ تە جاتىر. ال ولارعا جٷگٸنەتٸندەر سانى نەكەن-ساياق.
ال سوتتارىمىز بەن پروكۋراتۋرامىزدىڭ جاعدايى قالاي? ول دا بەلگٸلٸ. بٸزدٸڭ سوتتار مەن پروكۋراتۋرا تەۋەلسٸز قۇرىلىمدار ەمەس. ولاردىڭ اتقارۋشى بيلٸككە تەۋەلدٸ ەكەنٸن بەسٸكتەگٸ بالا دا بٸلەدٸ. ەگەر سەن بيلٸكپەن سوتتاسساڭ, بيلٸككە شاعىمدانساڭ – ۇتىلاسىڭ. بار مەسەلەنٸ كونستيتۋتسييا مەن زاڭ ەمەس, «تەلەفون قۇقىعى» شەشەدٸ. ەگەر بيلٸككە قارسى كەلسەڭ, ۇتىلىپ قانا قويمايسىڭ, ٶزٸڭ تۇتىلاسىڭ, ٶزٸڭ قۋدالاۋعا تٷسەسٸڭ. ەگەر باي مەن كەدەي سوتتا كەزٸگەر بولسا, كەدەيدٸڭ ۇتىلاتىنى بەلگٸلٸ. سوندا «ەدٸلەتتٸلٸكتٸ» قايدان ٸزدەپ تابۋعا بولادى? ٸزدەگەنٸن تابا الماعاندار, وسىنداي شىرقىراپ تۇرعان ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ كٶرگەندەر نە ٸستەمەك? ونىڭ دا جولدارىن كٶرٸپ وتىرمىز: بٸرٸ – ٶزٸن-ٶزٸ ٶرتەپ جاتىر, بٸرٸ – ەلدەن شەتەلگە بەزٸپ جاتىر, بٸرٸ – جەمقورلىققا سالىنىپ, پارا بەرٸپ, تامىر-تانىس ٸزدەپ, ٶزٸ سول جەمقور جٷيەنٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸنە اينالادى, ەندٸ بٸرٸ – ەدٸلەتتٸ جوعارعى سوتتان ەمەس, مٷلدەم جوعارىدان ٸزدەپ, قۇدايدىڭ اتىن ايتىپ, ٶزٸن دە, ٶزگەنٸ دە جارۋعا دايىن جاعدايعا جەتٸپ قالدى. وسىنداي كٷيمەن الىسقا بارا الامىز با? ەلەمدەگٸ ٷزدٸك 30 ەلدٸڭ قۇرامىنا كٸرەمٸز دەپ ٷمٸتتەنگەن «مەڭگٸلٸك» مەملەكەتٸمٸز 30 جىل ەمەس, 30 ايعا شىداي ما ەكەن?
جاقسىلىقتى بەرٸمٸز دە قالايمىز, جاقسىلىققا سەنگٸمٸز دە كەلەدٸ. سەبەبٸ ٷنەمٸ تەك جاماندىقتى كٶرۋ, كٶرەگەن اتانۋ, ەۋليە بولۋ ادامعا اۋىر جٷك. جاقىپ اسانوۆتىڭ القالى جيىندا سٶيلەگەن سٶزٸنە, ايتقان ۇسىنىستارىنا سەنگٸڭ-اق كەلەدٸ. بٸراق وسى سٶزدەر وسىعان دەيٸن مٷلدەم ايتىلماي قالعان جوق, ايتىلدى. تالاي-تالاي سوت ٸسٸن, پروكۋراتۋرا باقىلاۋىن جاقسارتاتىن مىقتى ۇسىنىستار جاسالدى. نەتيجە قايدا? ناقتى ٸس قايدا? ەربٸر سٶز ناقتى دەلەل مەن ناقتى ٸسپەن دەلەلدەنەدٸ ەمەس پە? اينالىپ كەلگەندە, سوتتىڭ تٷزەلۋٸ, رەفورمالانۋى تەك جاقىپ اسانوۆتىڭ شەكپەنٸنٸڭ عانا مەسەلەسٸ ەمەس. بارشا ەل مەن قوعام بولاشاعىنىڭ مەسەلەسٸ. بٷگٸنگٸ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قۇرعان ساياسي جٷيە مەن رەجيمنٸڭ قالۋ-قالماۋىنىڭ دا مەسەلەسٸ. وسى جٷيەنٸڭ قايشىلىقتارى مەن قانى-جانىنا سٸڭگەن قيتۇرقىلارى سوت پەن پروكۋراتۋرانى رەفورمالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرە مە ەكەن? كەڭٸرەك ايتاتىن بولساق, «بۇل جٷيە ٶز-ٶزٸن رەفورمالاي الا ما, ەلدە ونى ٶزگەرتۋ ٷشٸن جٷيەنٸ تٷبەگەيلٸ قۇرتىپ, جاڭادان سالۋ كەرەك پە? جاڭادان قۇراتىن بولساق, ەسكٸ جٷيەنٸڭ قيراۋى مەملەكەتتٸڭ كٷيرەۋٸنە الىپ كەلمەي مە?» دەگەن ٷلكەن, اسا كٷردەلٸ ساياسي-فيلوسوفييالىق سۇراقتار دا تۋىندايدى. جاقىپ اسانوۆ پەن قايرات قوجامجاروۆ باستاعان رەفورمالار مەن ٶزگەرٸستەر, ولاردىڭ ٸسكە اسۋ-اسپاۋى وسى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس سيياقتى.
سەنٸمسٸزدٸك پەن كٷدٸك نەدەن, نەگە تۋىندايدى دەگەن سۇراقتارعا مىناداي ۋەجدەردٸ كەلتٸرۋگە بولادى.
بٸرٸنشٸدەن, ساياسي جٸگەر فاكتورى.
شىنايى, شىنشىل رەفورما قاتەلٸكتەردٸ ايقىن مويىنداۋدان باستالادى. بٷگٸندە سوت پەن پروكۋراتۋرا جٷيەسٸنە بٸراز سىن ايتىلىپ تا جاتىر. بٸراق, شىنىن ايتۋ كەرەك, قوس باسشى دا بٷگٸنگٸ جٷيەنٸ ٸشٸنەن ٶزگەرتە الامىز دەپ سەنەدٸ. جاقىپ اسانوۆ ٶز سٶزٸندە «بٸز رەفورمالار ۇسىنبايمىز, پرەزيدەنتتٸڭ ايتقانىن جٷزەگە اسىرامىز» دەپ قالدى.
مەنٸڭ ويىمشا, شىنايى رەفورمالار, شىنايى مودەرنيزاتسييا – قاشاندا ٶمٸر مەن ٶلٸم اراسىنداعى تاڭداۋ. يا بولامىز, يا جويىلامىز. يا ٶزگەرەمٸز, يا قۇريمىز. يا جاسايمىز, يا اتىلامىز دەگەن تاڭداۋ. بٷگٸنگٸ سوت پەن پروكۋراتۋرا جٷيەلەرٸ ستاليندٸك-توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ ٸزباسارى, سونىڭ مەنتاليتەتٸ مەن پسيحولوگيياسىن قانىنا سٸڭٸرگەن ينستيتۋتتار. سول مەنتاليتەت پەن پسيحولوگييادان ارىلماي, سونى اشىق مويىنداماي, ولاردى ٶزگەرتەمٸز دەۋدٸڭ ٶزٸ قاتەلٸك. ٶكٸنٸشكە قاراي, ەكٸ باسشى دا وسى تۋرالى ماردىمدى وي ايتپادى.
بٷگٸنگٸ سوت پەن پروكۋراتۋرا جٷيەلەرٸ ٶزگەرمەسە, ەلٸمٸز دامىمايدى, كەرٸسٸنشە, ەنتروپييا مەن ٸرٸپ-شٸرۋ جولىنا تٷسٸپ كەتەدٸ. تٷسٸپ تە جاتىر. وسىنى تەرەڭ تٷسٸنۋ-تٷيسٸنۋ بايقالمادى. ستاليندٸك جٷيە مەن مەنتاليتەتتٸ ترەنينگ ارقىلى, ستيۆەن كوۆي مەن يسحاك اديزەستٸڭ موتيۆاتسييالىق ەدٸستەرٸمەن ٶزگەرتۋ مٷمكٸن ەمەس. قاتەرلٸ ٸسٸكتٸ تەك دەنەشىنىقتىرۋمەن نەمەسە ٷشكٸرۋمەن قايتارۋ مٷمكٸن ەمەس. قاجەت بولسا كٷردەلٸ وتا دا, اعزاعا اۋىر تيەتٸن سەۋلەلٸ جەنە حيمييالىق تەراپييانى دا قولدانۋ مٸندەت.
ەكٸنشٸدەن, ادام فاكتورى.
بٸزدەگٸ رەفورمالاردىڭ كٶپتەگەن جاعدايدا ٸسكە اسپاي قالۋى ادام فاكتورىنا بارىپ تٸرەلەدٸ. بٸز مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن ەدٸس-تەسٸل ٸزدەمەيمٸز, ادام ٸزدەي باستايمىز. جەنە دە ادام ٸزدەۋٸمٸزدٸڭ ٶزٸندە كٶپتەگەن شيكٸلٸكتەر بار. ماي-ماي, كٸر-كٸر بولعان كارتانى وڭدى-سولدى ساپىرا بەرەمٸز, ساپىرا بەرەمٸز. جاقسى ادام كەلسە از دا بولسا ٸس وڭالعانداي بولادى, كەتسە بٸتتٸ – بەرٸ دە توقتاپ, كەرٸ قايتادى. مىسالى, باس پروكۋراتۋراداعى جاقىپ اسانوۆتىڭ كەزٸندە باستالعان اشىقتىق, تەحنولوگييالىق جاڭالىقتاردىڭ بٸرازى جاڭا باسشىلىق كەلگەن بويدان ٷزٸلدٸ دە قالدى. سونى باستاعان ازاماتتاردىڭ بٸر توبى سىرتتا قالدى, بٸر توبى جاقىپ اسانوۆتىڭ سوڭىنان ٸلەسٸپ كەتتٸ. سوندا بۇنىمىز نە رەفورما? قانداي رەفورما?
شىنايى رەفورمالار مەن مودەرنيزاتسييا ادام فاكتورىمەن ساناسپاۋى كەرەك سيياقتى. بٷگٸنگٸ سوت پەن پروكۋراتۋرا جٷيەسٸ بٸر مەزەتتە جٷزدەگەن, قاجەت بولسا مىڭداعان قىزمەتكەرٸن جۇمىستان شىعارۋعا ەزٸر مە? مىسالى, بٸر اۋداندىق سوتتا نە پروكۋراتۋرادا بٸر قىزمەتكەر قىلمىسپەن, پارامەن ۇستالىپ جاتسا, سول سوتتا ٸستەگەن بارشا ادامدى جۇمىستان شىعارۋعا ەزٸر مە? ەگەر اسانوۆ پەن قوجامجاروۆ مىرزالار «يە, دايىنبىز» دەپ قانا قويماي, وسىنى ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرسا, ٶز باسىم وسى ەكٸ ۆەدومستۆودا شىنايى بٸر رەفورمالار باستالىپ جاتىر دەگەنگە سەنەر ەدٸم.
ەلٸمٸزدەگٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ كٸشٸگٸرٸم, بٸراق ەڭ جابىق توپتاردىڭ شوعىرى – سۋديالار مەن پروكۋرورلار. باسقا سالالارمەن سالىستىرعاندا وسى ەكٸ جٷيەدە ٸستەيتٸندەردٸڭ سانى اسا كٶپ ەمەس, پوليتسييا نەمەسە ارمييامەن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ. ەگەر كەشە ٶزدەرٸ ايتقان جاڭا پرينتسيپتەرگە ساي ادام ٸزدەسە, اشىق كونكۋرس ٸزدەسە, ەربٸر سۋديا مەن پروكۋروردىڭ ورنىنا بٸر ەمەس, ون ادام تابىلادى. بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمٸز جىل سايىن مىڭداعان زاڭگەردٸ كونۆەيەرلەپ شىعارىپ تا جاتىر.
ٷشٸنشٸدەن, ٷلگٸ فاكتورى.
مەسەلە – تەك سۋديالار مەن پروكۋرورلاردىڭ ٶزدەرٸ كەشەگٸ بولمىسى مەن تٸرلٸگٸنە جيٸركەنٸپ قاراي بٸلۋٸندە. جاڭادان كەلگەن نەمەسە قاتاڭ سۇرىپتاۋدان ٶتكەن سۋديالار مەن پروكۋرورلار «بٸز ەشقاشان دا بۇرىنعى ەرٸپتەستەرٸمٸزدەي بولمايمىز! بٸز ٷلكەن ەلدٸك ميسسييانى اتقارىپ جاتىرمىز. بٸزدٸڭ پاراقور بولۋعا قاقىمىز جوق, جەمقور بولۋعا ارىمىز جٸبەرمەيدٸ!» دەپ ۇرانداپ قانا ەمەس, سول پرينتسيپتەرٸن ٸسكە اسىرا بٸلۋٸندە. مىسالى, ەرتەڭگٸ كٷنٸ جاس سۋديا يا پروكۋرور «مەنٸڭ باسشىم پارا الادى ەكەن, زاڭدى اياققا باسادى ەكەن» دەپ قوعامعا دەلەلٸن كەلتٸرٸپ جار سالسا, يا باسشىلىعىنا ارىزدانسا, ونىڭ كٷنٸ نە بولادى? ول «ستۋكاچ» دەگەن جامان اتپەن جۇمىستان قۋىلا ما, ەلدە ونىڭ باسشىلارى تۇتقىندالا ما?
بۇرىن-سوڭدىبولماعان جاڭا جٷيەنٸ الىستان ەمەس, استانادان باستاۋعا بولا ما? استانانىڭ ٷش اۋدانى عانا بار, مەسەلەن. سول ٷش اۋداندا يدەالدى, اسانوۆتىڭ ارمانىنان تۋىنداعان, اتىنا شاڭ جۋىمايتىن, ەدٸل دە, ەدٸلەتتٸ دە سوتتى قۇرۋعا بولا ما ەكەن? سول استانادا بىلىققا باتقان, سوڭىندا ەڭگٸمە جٷرگەن, فاكتٸسٸ بار سۋديالار مەن پروكۋرورلاردى توپ- توبىمەن جۇمىستان كەتٸرٸپ, قاجەت بولسا سوتتاپ, قۇقىق جٷيەسٸنە ەشقاشان دا جولاي المايتىنداي ەتۋ مٷمكٸن بە? ەگەر مٷمكٸن بولسا, وعان كٶپ ۋاقىتتىڭ دا قاجەتٸ جوق. ەرٸ كەتسە ەكٸ جىلدا بٸر استانادا مىقتى سوت پەن پروكۋراتۋرا جٷيەسٸن قۇرۋعا تولىق بولادى. ٸسكە اسقان, ورىندالعان مودەلدٸ بارشا قازاقستانعا تاراتۋ, بەلكٸم, بۇدان ۇزاق مەرزٸمدٸ تالاپ ەتەتٸن دٷنيە شىعار. بٸراق شىنداپ كٸرٸسسە ەل بويىنشا بارشا رەفورمانى بەس جىلدا بٸتٸرۋگە بولادى. باس سۋديا مەن باس پروكۋرور التى جىلعا تاعايىندالاتىنىن ەسكەرسەك, تولىق مٷمكٸندٸكتەرٸ بار.
تٷيٸن
باياعىدا گرۋزيياداعى رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرعان, جوسپارلاعان ازاماتتاردىڭ بٸرٸ – كاحا بەندۋكيدزەمەن تانىسىپ, بٸر اپتا بويى ارالاسۋعا مٷمكٸندٸك العان بولاتىنمىن. بٸر رەتٸ كەلگەندە «گرۋزيياداعى رەفورمالاردى باسقا جەردە جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?» دەپ سۇراق قويعان بولاتىنمىن. سوندا بەندۋكيدزە مىرزا: «كەز كەلگەن رەفورمانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ٷش-اق ادام قاجەت. بٸر ادام وسى رەفورمالاردىڭ تٸزبەگٸن, كونتسەپتسيياسىن جاساپ, سوعان جەكە جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا الۋى كەرەك. ەكٸنشٸ ادام وسى رەفورمالاردى قايتكەن كٷندە دە, ەشكٸممەن, ەشقانداي قيىندىقپەن ساناسپاي ٸسكە اسىرۋى تيٸس. ول ادامنىڭ قولىنا قاجەتتٸ بيلٸك, ەرٸك-جٸگەر بەرٸلۋٸ تيٸس. ٷشٸنشٸ ادام كٷنٸ-تٷنٸ وتىرىپ, ٸستەلٸپ جاتقان جۇمىس تۋرالى حالىققا تٷسٸندٸرمە جۇمىسىن جٷرگٸزۋٸ كەرەك. ەگەر وسى ٷش ادام تابىلسا, ولاردىڭ قاجەتتٸ قۇقىقتارى مەن مٷمكٸندٸكتەرٸ بولسا, كەز كەلگەن رەفورمانى كەز كەلگەن ەلدە ٸسكە اسىرۋعا بولادى», – دەگەن ەدٸ. كەزٸندە سوۆەت وداعىنداعى ەڭ جەمقور, ەڭ پاراقور اتانعان گرۋزيندەر سوت رەفورماسىن جاساي بٸلدٸ. گرۋزيننٸڭ قولىنان كەلگەن نەرسە قازاقتىڭ قولىنان دا كەلەدٸ. تەك وسى «اۋاداي قاجەتتٸ ٷش ادامدى» تابۋ كەرەك سيياقتى. «بٸرٸنشٸ ادامىن» تاپتىق دەپ سانايىق. «اي» دەيتٸن اسانوۆ, «قوي» دەيتٸن قوجامجاروۆ بار دەپ ٷمٸتتەنەيٸك. قالعان ادامى تابىلا ما ەكەن?
ايدوس سارىم, ساياساتتانۋشى
