QR Premer-Ministri Asqar Maminniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda aýyl sharýashylyǵy ministri Saparhan Omarov QR-da balyq sharýashylyǵyn damytý perspektivalary týraly baiandady, dep habarlaidy "Ult aqparat" primeminister.kz saityna silteme jasap.
Omarov atap ótkendei, Aýyl sharýashylyǵy ministrligi akvamádenietti damytýdy memlekettik qoldaý maqsatynda 2018 jyldan bastap taýarlyq balyq ósirý kezinde jemshópti sýbsidiialaý boiynsha biýdjettik baǵdarlamany iske asyrýda.
«Balyqtyń tuqy, bekire, albyrt siiaqty basym túrleri sýbsidiialanady. Baǵdarlama jergilikti biýdjet esebinen júzege asyrylady. Biyl biz qoldaý maqsatynda 430 mln teńge qarastyrdyq. Qazirgi ýaqytta 30-ǵa jýyq balyq ósiretin kásiporyn sýbsidiiamen qamtylýda», — dedi ministr.
Budan ózge biznes pen «Atameken» UKP usynystary negizinde 2020 jylǵy 4 tamyzda QR AShM investitsiialyq salymdardy sýbsidiialaý qaǵidalaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly buiryqty bekitti. Tolyqtyrýlarǵa sáikes, qýaty 20 tonnadan bastap tuiyqtalǵan sýmen jabdyqtaý (TSJ) arqyly balyq ósiretin kásiporyn jáne qýaty 40 tonnadan bastap taýarlyq balyq ósiretin ornyqty sharýashylyqtary qurylysynyń qunyn 25% deiin sýbsidiialaý kózdelgen.
Sonymen qatar qoldanystaǵy qaǵidalar aiasynda kól-taýar sharýashylyqtaryna arnalǵan jabdyqtar men tehnikanyń qunyn 25%-ǵa deiin sýbsidiialaý qarastyrylǵan. 2019 jyly 450,1 mln teńge somasyna 6 sharýashylyq sýbsidiialandy.
QazAgro jelisi boiynsha taýarly balyq sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan, onyń ishinde eksporttyq áleýeti bar investitsiialyq jobalarǵa nesie berý kózdelgen.
Sońǵy 10 jylda balyq sharýashylyǵy boiynsha jalpy óndiristik qýaty 3,26 myń tonna balyq ónimin quraityn 13,9 mlrd teńge somasyna 13 joba qarjylandyryldy.
Atap aitqanda, biyl «AGCO Corporation» amerikalyq kompaniiasyn tarta otyryp, Aqmola oblysynda qýattylyǵy jylyna 500 tonna forel ósirý boiynsha jabyq úlgidegi balyq ósirý keshenin salý jobasy maquldandy. Qarjylandyrý úshin birinshi transh bólindi.
Aqtóbe oblysynda qýaty jylyna 1500 tonna bolatyn «Murager-2» JShS balyq ósirý jobasynyń qurylysy júrgizilýde. Qurylys jumystary 75% aiaqtaldy. Jobany qarjylandyrý «Qarapaiym zattar ekonomikasy» baǵdarlamasy aiasynda júzege asyrylady.
«Ekologiia, geologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrliginiń akvaósirýdi memlekettik qoldaý sharalaryn keńeitý bóligindegi usynystaryn qoldaimyz. Sýbsidiialaý sharalary kól-taýar sharýashylyqtaryna kóleńkeden shyǵýǵa jáne salanyń óndiristik múmkindikterin naqty baǵalaýǵa múmkindik beredi», — dedi ministr.
Ministrlik qazirgi ýaqytta sýbsidiialanatyn balyq túrleriniń tizbesin keńeitý, jemshópti sýbsidiialaý úshin som jáne siga balyq túrleriniń tizbesine engizý máselelerin qarastyrýda. S. Omarov akvaósirý sektoryn yntalandyrý úshin sýbsidiialaýǵa respýblikalyq biýdjetten aǵymdaǵy nysanaly transfertterdi kózdeý oryndy dep sanaitynyn, óitkeni jergilikti biýdjetter deńgeiinde qarajat shekteýli ekenin atap ótti.
Sonymen qatar otyrys barysynda «Hamit» aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperativiniń basqarma tóraǵasy Baqytjan Sermanizov sóz sóiledi, ol Túrkistan oblysynda Shardara sý qoimasynyń janynda ornalasqan kooperativtiń negizgi qyzmeti – balyq aýlaý, balyq ósimin molaitý, balyq jáne balyq ónimderin óńdeý men satý ekenin aitty.
«Hamit» AShÓK 2006 jyly balyq jáne balyq ónimderin óńdeýdi uiymdastyrý maqsatynda, Shardara sý qoimasynyń úsh tabiǵat paidalanýshy mekemelerdiń («Vita» JShS, «Nuraly» JShS, «Sermanizov» JK) birigýi nátijesinde quryldy. Qazirgi ýaqytta kooperativte 250 adam jumys isteidi. 2011 jyly kásiporynǵa Eýropa elderine balyq eksporttaýǵa quqyq beretin evronomer berildi», — dedi ol.
Sharýashylyq basshysynyń aitýynsha, búgingi tańda zaýyttyń óndiristik qýattylyǵy jylyna 6000 tonna shikizatty óńdeýge múmkindik beredi. Munda óndiriletin ónim túrileriniń qatarynda tiri jáne muzdatylǵan balǵyn balyq, keptirilgen jáne ystalǵan balyq ónimderi, balyq uny bar. Kásiporynnyń ónimderi básekege qabiletti jáne olardyń joǵary sapasy turaqty satylymdy qamtamasyz etedi. Kásiporynmen óndirilgen ónim ishki naryqta úlken suranysqa ie, sonymen qatar Evroodaq elderine, Resei, Ýkraina, Izrail, AQSh, Qytai elderine esporttalady, iaǵni óndirilgen ónimniń 75%-y shetelge eksportqa shyǵarylady.
Ótken jyly kásiporynda 1700 tonna ónim, atap aitqanda, 950 tonna balyq filesi, 450 tonna tuzdalǵan-ystalǵan balyq ónimi, 300 tonna balyq uny óndirilgen, 936 tonna balyq ónimderi esporttalǵan.
«Ónimdi óndirýge Shardara sý qoimasynan aýlanǵan shikizat paidalanylady, sonymen qatar Qazaqstannyń balyq sharýashylyq uiymdarynan (Kaspii, Aral, Zaisan kólderinen), Reseiden shikizat satyp alynady. Soǵan qaramastan, óndiristik qýattylyqty tolyq paidalaný úshin shikizat tapshylyǵy seziledi», — dedi B. Sermaniiazov.
Osyǵan orai, zaýytty shikizatpen qamtamasyz etý maqsatynda 2015 jyldan bastap kásiporyn balyq ósirýmen ainalysa bastaǵan: qazir zaýytta balyq ósirý sharýashylyǵynyń shabaqtardy ósirýden bastap taýarly balyqqa jetkizýge deiingi tolyq tsikli jumys isteidi.
2015 jyly Túrkiiadan $60 myńǵa sadok satyp alynyp, Shardara sý qoimasynda sharbaqta balyq ósirý jobasy iske qosyldy. Qazir sharbaqtardyń óndiristik qýattylyǵy jylyna 350 tonna balyq ósirýge jetedi, munda tuqy, bekire jáne afrikandyq som balyǵy ósirilýde. 2019 jyly sharbaqta 150 tonna taýarly balyq ósirilip, tiri kúiinde Almaty jáne Shymkent qalalaryna ótkizildi.
Budan basqa, aǵymdaǵy jyly naýryz aiynan bastap Qyzylqum kanalynyń boiynda jobalyq qýattylyǵy jylyna 40 mln dana shabaq jáne 10 mln dana birjazǵy balyqty quraityn toǵan balyq sharýashylyǵynyń jobasy iske qosyldy. Toǵanda kásipshilik balyq túrlerin (qylysh, taban, torta jáne kókserke balyqtaryn) qoldan kóbeitip, Shardara sý qoimasyn balyqtandyrý josparlanýda. Sonymen qatar, Shardara sý qoimasynyń janyndaǵy jabyq sý ainalymy qondyrǵylarynda jáne sharbaqtarda jylýsúigish tiliapiia men afrikandyq jaiyn balyǵyn ósirý jobasy ázirlenýde. Jalpy, Shardara aýdany balyq ósirýge qolaily vegetatsiialyq kezeńniń uzaqtyǵyn ekenin eskere kele, bar múmkindikti paidalanǵan jaǵdaida taýarly balyq ósirý kólemin 10 myń tonnaǵa jetkizýge múmkindik bar. Iaǵni, Shardara sý qoimasynda polikýltýramen balyq ósirýdi 5 myń tonnaǵa, al odan basqa sý aidyndarynda, kúrish alqaptarynda, kúrish ósirilgen, batpaqty jáne tuzdy jerlerde taǵy 5 myń tonnaǵa jetkizýge bolady. Atalǵan kólemge qol jetkizý úshin kelesi is-sharalardy fermerlerge, jergilikti turǵyndarǵa balyq ósirý salasynyń qyr-syryn úiretý, balyq ósirýge jappai tartý jáne balyq ósirýmen ainalysatyn fermerlerdi balyq ósirý materialymen jáne balyq jemimen qamtamasyz etý qajet.
«Hamit» AShÓK basshysynyń aitýynsha, kooperativtiń akvakýltýrany damytýǵa aitarlyqtai kóńil bólýiniń arqasynda, fermerler men sharýalarǵa balyq ósirý salasynyń qyr-syryn úiretýden bastap, balyq otyrǵyzý materialymen qamtamasyz etý jáne taýarly balyqty satýdy uiymdastyrýmen birge tolyq júieli balyq sharýashylyǵynyń barlyq elemetterin qamtitin júieli klaster qurýda.
«Taýarly balyq ósirý kólemin arttyrý maqsatynda birinshi kezekte «Akvakýltýra týraly» zańdy ázirlep bekitýdi, sondai-aq taýarly balyq ósirýmen ainalysatyn kásiporyndarǵa memlekettik qoldaý kórsetýdi usynǵym keledi. Atap aitqanda, agroónerkásiptik keshendi investitsiialyq sýbsidiialaý qaǵidalaryna balyq pitomnikteri men toǵan sharýashylyǵyn qurýǵa jáne balyq óńdeý zaýyttaryn salý men keńeitýge investitsiialyq sýbsidiialar bólý qajet. Sonymen qatar balyq ósirýdiń ónimdiligin jáne ónim sapasyn arttyrýdy sýbsidiialaý qaǵidalarynda asyl tuqymdy balyqtardyń analyqtaryn ustaýdy jáne dárilik preparattardy sýbsidiialaýdy jáne injenerlik-tehnikalyq qurylystardan balyq sharýashylyǵy úshin sý paidalanýǵa jeńildikter berýdi usynamyz», — dedi B. Sermaniiazov.
Odan basqa, Shardara sý qoimasynyń jaǵalaýynan jer bólý máselesin qarastyrý qajet, sebebi, qazir munda sharbaqtarǵa qyzmet kórsetetin bazanyń joqtyǵy óndiriske keri áser etýde.
Sonymen qatar B. Sermaniiazov sý aidyndarynda jasandy balyqtandyrýdy ulǵaitý esebinen balyq aýlaý kólemin kóbeitý boiynsha zańǵa ózgeris engizýdi usyndy. Balyq sharýashylyǵy basshysynyń aitýynsha, atalǵan problemalar men usynystar eskerilgen jaǵdaida, Shardara aýdanynda balyq ósirý kólemin 10 myń tonnaǵa deiin jetkizýge bolady.
Sondai-aq otyrys barysynda «Caspian Riviera» JShS direktory Raýshan Hamitova sóz sóiledi.
«Biz bekire tuqymdas balyqtardy ósirýmen 5 jyldan beri ainalysyp kelemiz, TSJ ádisin (tuiyqtalǵan sýmen jabdyqtaý) belsendi paidalanamyz, aǵyndy júieler men baý-baqsha sharýashylyqtaryn tájiribe júzinde synap kórdik. Qazirgi ýaqytta biz ýyldyryqtan shabaq alýdan bastap, osy shabaqtan ósirilgen balyqtan ýyldyryq alýǵa deiin ósirýdiń tolyq tsiklyn, sondai-aq is júzinde qaldyqsyz tamaq óndirisiniń tolyq tsiklin qamtityn zaýyt salýdy josparlap otyrmyz», — dedi R. Hamitova.
Ónim shyǵarý kezinde jartylai fabrikattar túrinde de, paidalanýǵa daiyn taýarlar túrinde de kóptegen ónim túrleri josparlanǵan. Qaita óńdeýden qalǵan barlyq qaldyqtar qaitalama tsiklderde, jem daiyndaý úshin paidalanylatyn bolady.
Búgingi tańda sharýashylyq is júzinde ósirýdiń tolyq tsiklynan ótti — ýyldyryqty inkýbatsiialaýdan bastap ony alýǵa deiin, onyń ishinde tiri kezinde. R. Hamitova balyq ósirý men bekire ósirýdi damytý jolyndaǵy kelesi problemalardy atap ótti.
Balyq ósirý úshin otyrǵyzý materialy qajet (shabaq, dernásil, uryqtandyrylǵan ýyldyryq). Qazirgi ýaqytta sapaly otyrǵyzý materialyn tek shetelden jáne negizinen alys shetelden satyp alýǵa bolady. Otyrǵyzý materialy degenimiz — tiri organizmder, óte názik, óte sezimtal. Olardy ustaý jaǵdaiyndaǵy eń az degen buzýshylyqtar — bul ólim nemese sapanyń birjola joǵalýy. Tiisinshe, bul biomaterialdy tasymaldaý múmkindiginshe kedergisiz, jol júrý ýaqyty minimaldy bolýy kerek.
«Germaniiadan uryqtandyrylǵan ýyldyryqty jetkizý kezinde biz qujattardy qanshalyqty muqiiat daiyndaǵanymyzǵa qaramastan, shekarada árdaiym úlken qiyndyqtarmen eńseriletin kedergilerge tap boldyq. Shekaradaǵy kidirister bizdiń jaǵdaida syn-tegeýrindi boldy. Sebebi – túrli shekara qyzmetterine (negizinen veterinarlyq baqylaýǵa) erkin túsinik berýge múmkindik beretin zańnamanyń anyq emestigi», — dedi R. Hamitova.
Onyń aitýynsha, shekaradan ótý jyldamdyǵy kontrollerdiń adaldyǵyna táýeldi bolmaýy úshin biomaterialdyń ár túrin jobalaý úshin naqty meken-jaiy bar, jetkizilimdi resimdeý jáne baqylaýdyń barlyq túrlerinen ótý tártibin naqty anyqtaityn normativtik akt qajet. Joǵaryda aitylǵandar tek kiris qana emes, sonymen qatar shyǵys trafigine de qatysty. Mal sharýashylyǵynyń osyndai beiindi salasyndaǵy iskerlik bailanystar biomaterialdar men eresek daraqtarmen almasýdy talap etedi.
Zańnama aiqyn, ashyq jáne naqtylanǵan rásimderdi qamtamasyz etýi kerek, artyq biýrokratiia men kidiristerdi boldyrmaýy tiis.
Sondai-aq analyq tabyndy qalyptastyrý jáne inbridingti azaitý úshin jabaiy daraqtardy aýlaýdy zańdy túrde retteý qajet. Ruqsat alýdy jáne baqylaý rásimderin jeńildetý kerek.
«Biz búginde Eýropadaǵy eń sapaly otyrǵyzý materialyn satyp alatyn Germaniiadaǵy seriktesterimiz olardyń analyq tabynynyń negizi – olar Kaspii teńizinen alǵan jalǵyz bir aqserke ekenin, al onyń teńizden Germaniiaǵa deiingi joly ótkir siýjettik filmniń negizine ainalýy múmkin ekenin aitty. Biz birneshe jyl buryn ǵylymi balyq aýlaýmen ainalystyq, biz ony rásimdeý men baqylaý jaǵynan qanshalyqty qiyn ekenin túsinemiz, biraq Kaspii teńizi jaqyn jerde bolǵandyqtan, Germaniiadan uryqtandyrylǵan ýyldyryqty (Germaniiaǵa Kaspii teńizinen kelgen balyqtan alynǵan) ákelý durys emes dep sanaimyz», — dep atap ótti R. Hamitova.
Sondai-aq ol Kaspii teńiziniń akvatoriiasynda balyq ósirý sharýashylyǵyn uiymdastyrý máselelerin pysyqtap, olarǵa kedergi keltirgen zańnamanyń jetilmegendigin atap ótti. Búgingi tańda jaǵalaýǵa jaqyn jáne birneshe shaqyrym alshaq jerde tor salý jáne barlyq zańdardy saqtaý múmkin emes. Ekologiiadan navigatsiiaǵa deiingi barlyq aspektilerdi biriktiretin biryńǵai, túsinikti normativtik qujat qajet. Sondai-aq bul másele arnaiy sý paidalanýǵa, iaǵni balyq ósirý sharýashylyqtary úshin teńiz sýyn paidalanýǵa da qatysty.
Balyq ósirý salasyndaǵy kez-kelgen isti bastai otyryp, bul isti durys zańdastyrýǵa bolmaityndyǵyn kóresiz, óitkeni normalar tipten joq nemese olar tym kóp, óitkeni olar halyq sharýashylyǵynyń basqa salalaryna da qatysty. Balyq ósirý qyzmetiniń barlyq aspektilerin biriktiretin jeke, jan-jaqty qazaqstandyq normativtik qujat — «Akvamádeniet» týraly zań qajet. Aiqyn, túsinikti, ashyq zańnama sybailas jemqorlyqqa oryn qaldyrmaidy jáne biznestiń damýyna yqpal etedi.
Mundai zańdy birden jazý jáne ondaǵy barlyq sátterdi birden eskerý, árine, ońai emes, óitkeni biznestiń bul baǵyty damyp keledi, sodan keiin ony jetildirý tetigin qurý qajet. Múmkin, bul zań shyǵarýshy organnyń bir kishi komiteti bolar, ol balyq salasynyń ókilderimen jumys jasaýǵa ashyq bolýy tiis, «óristerden» túsetin aqparatty jinaqtaidy, ony óńdeidi jáne belgili bir kezeńdilikpen (mysaly, jylyna bir ret) qajetti ózgeristerdi qamtityn zańnyń jańa redaktsiiasyn shyǵarady (shamamen aitqanda, balyq ósirýshilerdiń Parlamentte óz adamy bolady). Múmkin bul Úkimettegi jumys toby bolar.
Sonymen qatar R. Hamitova salada kadr tapshylyǵy bar ekenin, qazaqstandyq joǵary oqý oryndary daiyndaityn mamandar «álsiz» jáne jetkiliksiz ekenin atap ótti. Balyq ósirýdi damytý úshin oqý oryndarynda daiarlyqtan ótken, jaqsy materialdyq-tehnikalyq jáne ǵylymi bazasy bar, bilim ǵana emes, praktikalyq tájiribe de alǵan bilikti kadrlar qajet.
«Mundai kadrlar bizge tek Astrahan GTÝ-nan keldi. Árine, otandyq bilim berý júiesin kóterý qajet, biraq bul kezeńde burynǵy KSRO-nyń eski joǵary oqý ornymen yntymaqtastyq ornatý biz úshin básekelestikten góri tiimdirek bolyp otyr. Búgingi tańda Qazaqstanda áleýeti boiynsha Astrahan GTÝ-men salystyrýǵa keletin oqý orny joq, sondyqtan bizdiń oiymyzsha, osy JOO-da oqýǵa qazaqstandyq granttardy bólgen durys bolar («Bolashaq» baǵdarlamasy boiynsha oqytýǵa bolady)», — dep atap ótti R. Hamitova.
«Caspian Riviera» JShS direktorynyń aitýynsha, jem quny ónimniń ózindik qunynda úlken úlesti alady. Qazaqstandyq balyq sharýashylyqtary májbúrli túrde satyp alatyn sheteldik jemniń baǵasyn balyqtyń (ettiń) naryqtyq qunymen salystyrýǵa bolady, bul et úshin balyq ósirýdi tiimsiz etedi. Qazaqstanda jem óndiretin birneshe kásiporyn bar.
«Biz otandyq jemge kóshýge tyrystyq, biraq bul jemniń sapasy óte tómen, balyq aýyrady, sonyń nátijesinde qymbat jem alǵan arzanyraq shyǵady. Memleket jem satyp alýdy sýbsidiialaidy jáne sýbsidiialar ónimdi satýǵa emes, satyp alýǵa bailanysty, bul óte durys, óitkeni ónim alý úshin balyqty birneshe jyl tamaqtandyrý kerek. Biraq óte jaqsy sýbsidiialardy eskergenniń ózinde, jem qymbatqa túsedi jáne otandyq jemdi sapaly óndirýdi yntalandyrý qajet», — dedi R. Hamitova.
Onyń aitýynsha, bul máseleni sheshý tehnologiialardy standarttaý jáne túpkilikti ónimdi standarttaý, sondai-aq standartqa sáikes keletin jem óndirisi úshin jabdyqtardy satyp alýǵa, tehnologiialardy satyp alýǵa, osy salaǵa sheteldik mamandardy tartýǵa nemese Qazaqstanǵa sheteldik óndirýshilerdi tartýǵa jeńildikter men preferentsiialar bolyp tabylady. Sheteldik jem óndirýshige Qazaqstanda óndiristi ashý tiimdi bolatyn jaǵdai jasaý kerek.
Joǵaryda aitylǵandardy túiindei kele, R. Hamitova, birinshiden, zań qajet ekenin atap ótti. Ekinshiden, salalyq damý baǵdarlamasy qajet.
«Biz óz kezegimizde balyq sharýashylyǵyn joǵary qarqynmen damytýǵa daiynbyz jáne quny shamamen 20 mlrd teńge bolatyn iri tolyq tsikldi zaýyttyń qurylysyn investitsiialaýǵa jáne Qazaqstandy sapaly, paidaly jáne ekologiialyq taza ónimmen, onyń ishinde qara ýyldyryqpen qamtamasyz etýge ázirmiz», — dedi R. Hamitova.
