قر پرەمەر-مينيسترٸ اسقار ماميننٸڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن ٷكٸمەت وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ ساپارحان وماروۆ قر-دا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى باياندادى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" primeminister.kz سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
وماروۆ اتاپ ٶتكەندەي, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ اكۆامەدەنيەتتٸ دامىتۋدى مەملەكەتتٸك قولداۋ ماقساتىندا 2018 جىلدان باستاپ تاۋارلىق بالىق ٶسٸرۋ كەزٸندە جەمشٶپتٸ سۋبسيدييالاۋ بويىنشا بيۋدجەتتٸك باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋدا.
«بالىقتىڭ تۇقى, بەكٸرە, البىرت سيياقتى باسىم تٷرلەرٸ سۋبسيدييالانادى. باعدارلاما جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت ەسەبٸنەن جٷزەگە اسىرىلادى. بيىل بٸز قولداۋ ماقساتىندا 430 ملن تەڭگە قاراستىردىق. قازٸرگٸ ۋاقىتتا 30-عا جۋىق بالىق ٶسٸرەتٸن كەسٸپورىن سۋبسيدييامەن قامتىلۋدا», — دەدٸ مينيستر.
بۇدان ٶزگە بيزنەس پەن «اتامەكەن» ۇكپ ۇسىنىستارى نەگٸزٸندە 2020 جىلعى 4 تامىزدا قر اشم ينۆەستيتسييالىق سالىمداردى سۋبسيدييالاۋ قاعيدالارىنا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى بۇيرىقتى بەكٸتتٸ. تولىقتىرۋلارعا سەيكەس, قۋاتى 20 توننادان باستاپ تۇيىقتالعان سۋمەن جابدىقتاۋ (تسج) ارقىلى بالىق ٶسٸرەتٸن كەسٸپورىن جەنە قۋاتى 40 توننادان باستاپ تاۋارلىق بالىق ٶسٸرەتٸن ورنىقتى شارۋاشىلىقتارى قۇرىلىسىنىڭ قۇنىن 25% دەيٸن سۋبسيدييالاۋ كٶزدەلگەن.
سونىمەن قاتار قولدانىستاعى قاعيدالار اياسىندا كٶل-تاۋار شارۋاشىلىقتارىنا ارنالعان جابدىقتار مەن تەحنيكانىڭ قۇنىن 25%-عا دەيٸن سۋبسيدييالاۋ قاراستىرىلعان. 2019 جىلى 450,1 ملن تەڭگە سوماسىنا 6 شارۋاشىلىق سۋبسيدييالاندى.
قازاگرو جەلٸسٸ بويىنشا تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان, ونىڭ ٸشٸندە ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸ بار ينۆەستيتسييالىق جوبالارعا نەسيە بەرۋ كٶزدەلگەن.
سوڭعى 10 جىلدا بالىق شارۋاشىلىعى بويىنشا جالپى ٶندٸرٸستٸك قۋاتى 3,26 مىڭ توننا بالىق ٶنٸمٸن قۇرايتىن 13,9 ملرد تەڭگە سوماسىنا 13 جوبا قارجىلاندىرىلدى.
اتاپ ايتقاندا, بيىل «AGCO Corporation» امەريكالىق كومپانيياسىن تارتا وتىرىپ, اقمولا وبلىسىندا قۋاتتىلىعى جىلىنا 500 توننا فورەل ٶسٸرۋ بويىنشا جابىق ٷلگٸدەگٸ بالىق ٶسٸرۋ كەشەنٸن سالۋ جوباسى ماقۇلداندى. قارجىلاندىرۋ ٷشٸن بٸرٸنشٸ ترانش بٶلٸندٸ.
اقتٶبە وبلىسىندا قۋاتى جىلىنا 1500 توننا بولاتىن «مۇراگەر-2» جشس بالىق ٶسٸرۋ جوباسىنىڭ قۇرىلىسى جٷرگٸزٸلۋدە. قۇرىلىس جۇمىستارى 75% اياقتالدى. جوبانى قارجىلاندىرۋ «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى اياسىندا جٷزەگە اسىرىلادى.
«ەكولوگييا, گەولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸنٸڭ اكۆاٶسٸرۋدٸ مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارىن كەڭەيتۋ بٶلٸگٸندەگٸ ۇسىنىستارىن قولدايمىز. سۋبسيدييالاۋ شارالارى كٶل-تاۋار شارۋاشىلىقتارىنا كٶلەڭكەدەن شىعۋعا جەنە سالانىڭ ٶندٸرٸستٸك مٷمكٸندٸكتەرٸن ناقتى باعالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ», — دەدٸ مينيستر.
مينيسترلٸك قازٸرگٸ ۋاقىتتا سۋبسيدييالاناتىن بالىق تٷرلەرٸنٸڭ تٸزبەسٸن كەڭەيتۋ, جەمشٶپتٸ سۋبسيدييالاۋ ٷشٸن سوم جەنە سيگا بالىق تٷرلەرٸنٸڭ تٸزبەسٸنە ەنگٸزۋ مەسەلەلەرٸن قاراستىرۋدا. س. وماروۆ اكۆاٶسٸرۋ سەكتورىن ىنتالاندىرۋ ٷشٸن سۋبسيدييالاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن اعىمداعى نىسانالى ترانسفەرتتەردٸ كٶزدەۋ ورىندى دەپ سانايتىنىن, ٶيتكەنٸ جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەر دەڭگەيٸندە قاراجات شەكتەۋلٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
سونىمەن قاتار وتىرىس بارىسىندا «حاميت» اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرٸستٸك كووپەراتيۆٸنٸڭ باسقارما تٶراعاسى باقىتجان سەرمانيزوۆ سٶز سٶيلەدٸ, ول تٷركٸستان وبلىسىندا شاردارا سۋ قويماسىنىڭ جانىندا ورنالاسقان كووپەراتيۆتٸڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸ – بالىق اۋلاۋ, بالىق ٶسٸمٸن مولايتۋ, بالىق جەنە بالىق ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەۋ مەن ساتۋ ەكەنٸن ايتتى.
«حاميت» اشٶك 2006 جىلى بالىق جەنە بالىق ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەۋدٸ ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا, شاردارا سۋ قويماسىنىڭ ٷش تابيعات پايدالانۋشى مەكەمەلەردٸڭ («Vita» جشس, «نۇرالى» جشس, «سەرمانيزوۆ» جك) بٸرٸگۋٸ نەتيجەسٸندە قۇرىلدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا كووپەراتيۆتە 250 ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. 2011 جىلى كەسٸپورىنعا ەۋروپا ەلدەرٸنە بالىق ەكسپورتتاۋعا قۇقىق بەرەتٸن ەۆرونومەر بەرٸلدٸ», — دەدٸ ول.
شارۋاشىلىق باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸنگٸ تاڭدا زاۋىتتىڭ ٶندٸرٸستٸك قۋاتتىلىعى جىلىنا 6000 توننا شيكٸزاتتى ٶڭدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. مۇندا ٶندٸرٸلەتٸن ٶنٸم تٷرٸلەرٸنٸڭ قاتارىندا تٸرٸ جەنە مۇزداتىلعان بالعىن بالىق, كەپتٸرٸلگەن جەنە ىستالعان بالىق ٶنٸمدەرٸ, بالىق ۇنى بار. كەسٸپورىننىڭ ٶنٸمدەرٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ جەنە ولاردىڭ جوعارى ساپاسى تۇراقتى ساتىلىمدى قامتاماسىز ەتەدٸ. كەسٸپورىنمەن ٶندٸرٸلگەن ٶنٸم ٸشكٸ نارىقتا ٷلكەن سۇرانىسقا يە, سونىمەن قاتار ەۆرووداق ەلدەرٸنە, رەسەي, ۋكراينا, يزرايل, اقش, قىتاي ەلدەرٸنە ەسپورتتالادى, ياعني ٶندٸرٸلگەن ٶنٸمنٸڭ 75%-ى شەتەلگە ەكسپورتقا شىعارىلادى.
ٶتكەن جىلى كەسٸپورىندا 1700 توننا ٶنٸم, اتاپ ايتقاندا, 950 توننا بالىق فيلەسٸ, 450 توننا تۇزدالعان-ىستالعان بالىق ٶنٸمٸ, 300 توننا بالىق ۇنى ٶندٸرٸلگەن, 936 توننا بالىق ٶنٸمدەرٸ ەسپورتتالعان.
«ٶنٸمدٸ ٶندٸرۋگە شاردارا سۋ قويماسىنان اۋلانعان شيكٸزات پايدالانىلادى, سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ بالىق شارۋاشىلىق ۇيىمدارىنان (كاسپيي, ارال, زايسان كٶلدەرٸنەن), رەسەيدەن شيكٸزات ساتىپ الىنادى. سوعان قاراماستان, ٶندٸرٸستٸك قۋاتتىلىقتى تولىق پايدالانۋ ٷشٸن شيكٸزات تاپشىلىعى سەزٸلەدٸ», — دەدٸ ب. سەرمانييازوۆ.
وسىعان وراي, زاۋىتتى شيكٸزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2015 جىلدان باستاپ كەسٸپورىن بالىق ٶسٸرۋمەن اينالىسا باستاعان: قازٸر زاۋىتتا بالىق ٶسٸرۋ شارۋاشىلىعىنىڭ شاباقتاردى ٶسٸرۋدەن باستاپ تاۋارلى بالىققا جەتكٸزۋگە دەيٸنگٸ تولىق تسيكلٸ جۇمىس ٸستەيدٸ.
2015 جىلى تٷركييادان $60 مىڭعا سادوك ساتىپ الىنىپ, شاردارا سۋ قويماسىندا شارباقتا بالىق ٶسٸرۋ جوباسى ٸسكە قوسىلدى. قازٸر شارباقتاردىڭ ٶندٸرٸستٸك قۋاتتىلىعى جىلىنا 350 توننا بالىق ٶسٸرۋگە جەتەدٸ, مۇندا تۇقى, بەكٸرە جەنە افريكاندىق سوم بالىعى ٶسٸرٸلۋدە. 2019 جىلى شارباقتا 150 توننا تاۋارلى بالىق ٶسٸرٸلٸپ, تٸرٸ كٷيٸندە الماتى جەنە شىمكەنت قالالارىنا ٶتكٸزٸلدٸ.
بۇدان باسقا, اعىمداعى جىلى ناۋرىز ايىنان باستاپ قىزىلقۇم كانالىنىڭ بويىندا جوبالىق قۋاتتىلىعى جىلىنا 40 ملن دانا شاباق جەنە 10 ملن دانا بٸرجازعى بالىقتى قۇرايتىن توعان بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جوباسى ٸسكە قوسىلدى. توعاندا كەسٸپشٸلٸك بالىق تٷرلەرٸن (قىلىش, تابان, تورتا جەنە كٶكسەركە بالىقتارىن) قولدان كٶبەيتٸپ, شاردارا سۋ قويماسىن بالىقتاندىرۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار, شاردارا سۋ قويماسىنىڭ جانىنداعى جابىق سۋ اينالىمى قوندىرعىلارىندا جەنە شارباقتاردا جىلۋسٷيگٸش تيلياپييا مەن افريكاندىق جايىن بالىعىن ٶسٸرۋ جوباسى ەزٸرلەنۋدە. جالپى, شاردارا اۋدانى بالىق ٶسٸرۋگە قولايلى ۆەگەتاتسييالىق كەزەڭنٸڭ ۇزاقتىعىن ەكەنٸن ەسكەرە كەلە, بار مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانعان جاعدايدا تاۋارلى بالىق ٶسٸرۋ كٶلەمٸن 10 مىڭ تونناعا جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بار. ياعني, شاردارا سۋ قويماسىندا پوليكۋلتۋرامەن بالىق ٶسٸرۋدٸ 5 مىڭ تونناعا, ال ودان باسقا سۋ ايدىندارىندا, كٷرٸش القاپتارىندا, كٷرٸش ٶسٸرٸلگەن, باتپاقتى جەنە تۇزدى جەرلەردە تاعى 5 مىڭ تونناعا جەتكٸزۋگە بولادى. اتالعان كٶلەمگە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن كەلەسٸ ٸس-شارالاردى فەرمەرلەرگە, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارعا بالىق ٶسٸرۋ سالاسىنىڭ قىر-سىرىن ٷيرەتۋ, بالىق ٶسٸرۋگە جاپپاي تارتۋ جەنە بالىق ٶسٸرۋمەن اينالىساتىن فەرمەرلەردٸ بالىق ٶسٸرۋ ماتەريالىمەن جەنە بالىق جەمٸمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
«حاميت» اشٶك باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كووپەراتيۆتٸڭ اكۆاكۋلتۋرانى دامىتۋعا ايتارلىقتاي كٶڭٸل بٶلۋٸنٸڭ ارقاسىندا, فەرمەرلەر مەن شارۋالارعا بالىق ٶسٸرۋ سالاسىنىڭ قىر-سىرىن ٷيرەتۋدەن باستاپ, بالىق وتىرعىزۋ ماتەريالىمەن قامتاماسىز ەتۋ جەنە تاۋارلى بالىقتى ساتۋدى ۇيىمداستىرۋمەن بٸرگە تولىق جٷيەلٸ بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق ەلەمەتتەرٸن قامتيتٸن جٷيەلٸ كلاستەر قۇرۋدا.
«تاۋارلى بالىق ٶسٸرۋ كٶلەمٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا بٸرٸنشٸ كەزەكتە «اكۆاكۋلتۋرا تۋرالى» زاڭدى ەزٸرلەپ بەكٸتۋدٸ, سونداي-اق تاۋارلى بالىق ٶسٸرۋمەن اينالىساتىن كەسٸپورىندارعا مەملەكەتتٸك قولداۋ كٶرسەتۋدٸ ۇسىنعىم كەلەدٸ. اتاپ ايتقاندا, اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەندٸ ينۆەستيتسييالىق سۋبسيدييالاۋ قاعيدالارىنا بالىق پيتومنيكتەرٸ مەن توعان شارۋاشىلىعىن قۇرۋعا جەنە بالىق ٶڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ مەن كەڭەيتۋگە ينۆەستيتسييالىق سۋبسيدييالار بٶلۋ قاجەت. سونىمەن قاتار بالىق ٶسٸرۋدٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن جەنە ٶنٸم ساپاسىن ارتتىرۋدى سۋبسيدييالاۋ قاعيدالارىندا اسىل تۇقىمدى بالىقتاردىڭ انالىقتارىن ۇستاۋدى جەنە دەرٸلٸك پرەپاراتتاردى سۋبسيدييالاۋدى جەنە ينجەنەرلٸك-تەحنيكالىق قۇرىلىستاردان بالىق شارۋاشىلىعى ٷشٸن سۋ پايدالانۋعا جەڭٸلدٸكتەر بەرۋدٸ ۇسىنامىز», — دەدٸ ب. سەرمانييازوۆ.
ودان باسقا, شاردارا سۋ قويماسىنىڭ جاعالاۋىنان جەر بٶلۋ مەسەلەسٸن قاراستىرۋ قاجەت, سەبەبٸ, قازٸر مۇندا شارباقتارعا قىزمەت كٶرسەتەتٸن بازانىڭ جوقتىعى ٶندٸرٸسكە كەرٸ ەسەر ەتۋدە.
سونىمەن قاتار ب. سەرمانييازوۆ سۋ ايدىندارىندا جاساندى بالىقتاندىرۋدى ۇلعايتۋ ەسەبٸنەن بالىق اۋلاۋ كٶلەمٸن كٶبەيتۋ بويىنشا زاڭعا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋدٸ ۇسىندى. بالىق شارۋاشىلىعى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اتالعان پروبلەمالار مەن ۇسىنىستار ەسكەرٸلگەن جاعدايدا, شاردارا اۋدانىندا بالىق ٶسٸرۋ كٶلەمٸن 10 مىڭ تونناعا دەيٸن جەتكٸزۋگە بولادى.
سونداي-اق وتىرىس بارىسىندا «Caspian Riviera» جشس ديرەكتورى راۋشان حاميتوۆا سٶز سٶيلەدٸ.
«بٸز بەكٸرە تۇقىمداس بالىقتاردى ٶسٸرۋمەن 5 جىلدان بەرٸ اينالىسىپ كەلەمٸز, تسج ەدٸسٸن (تۇيىقتالعان سۋمەن جابدىقتاۋ) بەلسەندٸ پايدالانامىز, اعىندى جٷيەلەر مەن باۋ-باقشا شارۋاشىلىقتارىن تەجٸريبە جٷزٸندە سىناپ كٶردٸك. قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸز ۋىلدىرىقتان شاباق الۋدان باستاپ, وسى شاباقتان ٶسٸرٸلگەن بالىقتان ۋىلدىرىق الۋعا دەيٸن ٶسٸرۋدٸڭ تولىق تسيكلىن, سونداي-اق ٸس جٷزٸندە قالدىقسىز تاماق ٶندٸرٸسٸنٸڭ تولىق تسيكلٸن قامتيتىن زاۋىت سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», — دەدٸ ر. حاميتوۆا.
ٶنٸم شىعارۋ كەزٸندە جارتىلاي فابريكاتتار تٷرٸندە دە, پايدالانۋعا دايىن تاۋارلار تٷرٸندە دە كٶپتەگەن ٶنٸم تٷرلەرٸ جوسپارلانعان. قايتا ٶڭدەۋدەن قالعان بارلىق قالدىقتار قايتالاما تسيكلدەردە, جەم دايىنداۋ ٷشٸن پايدالانىلاتىن بولادى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا شارۋاشىلىق ٸس جٷزٸندە ٶسٸرۋدٸڭ تولىق تسيكلىنان ٶتتٸ — ۋىلدىرىقتى ينكۋباتسييالاۋدان باستاپ ونى الۋعا دەيٸن, ونىڭ ٸشٸندە تٸرٸ كەزٸندە. ر. حاميتوۆا بالىق ٶسٸرۋ مەن بەكٸرە ٶسٸرۋدٸ دامىتۋ جولىنداعى كەلەسٸ پروبلەمالاردى اتاپ ٶتتٸ.
بالىق ٶسٸرۋ ٷشٸن وتىرعىزۋ ماتەريالى قاجەت (شاباق, دەرنەسٸل, ۇرىقتاندىرىلعان ۋىلدىرىق). قازٸرگٸ ۋاقىتتا ساپالى وتىرعىزۋ ماتەريالىن تەك شەتەلدەن جەنە نەگٸزٸنەن الىس شەتەلدەن ساتىپ الۋعا بولادى. وتىرعىزۋ ماتەريالى دەگەنٸمٸز — تٸرٸ ورگانيزمدەر, ٶتە نەزٸك, ٶتە سەزٸمتال. ولاردى ۇستاۋ جاعدايىنداعى ەڭ از دەگەن بۇزۋشىلىقتار — بۇل ٶلٸم نەمەسە ساپانىڭ بٸرجولا جوعالۋى. تيٸسٸنشە, بۇل بيوماتەريالدى تاسىمالداۋ مٷمكٸندٸگٸنشە كەدەرگٸسٸز, جول جٷرۋ ۋاقىتى مينيمالدى بولۋى كەرەك.
«گەرمانييادان ۇرىقتاندىرىلعان ۋىلدىرىقتى جەتكٸزۋ كەزٸندە بٸز قۇجاتتاردى قانشالىقتى مۇقييات دايىنداعانىمىزعا قاراماستان, شەكارادا ەردايىم ٷلكەن قيىندىقتارمەن ەڭسەرٸلەتٸن كەدەرگٸلەرگە تاپ بولدىق. شەكاراداعى كٸدٸرٸستەر بٸزدٸڭ جاعدايدا سىن-تەگەۋرٸندٸ بولدى. سەبەبٸ – تٷرلٸ شەكارا قىزمەتتەرٸنە (نەگٸزٸنەن ۆەتەرينارلىق باقىلاۋعا) ەركٸن تٷسٸنٸك بەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن زاڭنامانىڭ انىق ەمەستٸگٸ», — دەدٸ ر. حاميتوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, شەكارادان ٶتۋ جىلدامدىعى كونتروللەردٸڭ ادالدىعىنا تەۋەلدٸ بولماۋى ٷشٸن بيوماتەريالدىڭ ەر تٷرٸن جوبالاۋ ٷشٸن ناقتى مەكەن-جايى بار, جەتكٸزٸلٸمدٸ رەسٸمدەۋ جەنە باقىلاۋدىڭ بارلىق تٷرلەرٸنەن ٶتۋ تەرتٸبٸن ناقتى انىقتايتىن نورماتيۆتٸك اكت قاجەت. جوعارىدا ايتىلعاندار تەك كٸرٸس قانا ەمەس, سونىمەن قاتار شىعىس ترافيگٸنە دە قاتىستى. مال شارۋاشىلىعىنىڭ وسىنداي بەيٸندٸ سالاسىنداعى ٸسكەرلٸك بايلانىستار بيوماتەريالدار مەن ەرەسەك داراقتارمەن الماسۋدى تالاپ ەتەدٸ.
زاڭناما ايقىن, اشىق جەنە ناقتىلانعان رەسٸمدەردٸ قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك, ارتىق بيۋروكراتييا مەن كٸدٸرٸستەردٸ بولدىرماۋى تيٸس.
سونداي-اق انالىق تابىندى قالىپتاستىرۋ جەنە ينبريدينگتٸ ازايتۋ ٷشٸن جابايى داراقتاردى اۋلاۋدى زاڭدى تٷردە رەتتەۋ قاجەت. رۇقسات الۋدى جەنە باقىلاۋ رەسٸمدەرٸن جەڭٸلدەتۋ كەرەك.
«بٸز بٷگٸندە ەۋروپاداعى ەڭ ساپالى وتىرعىزۋ ماتەريالىن ساتىپ الاتىن گەرمانيياداعى سەرٸكتەستەرٸمٸز ولاردىڭ انالىق تابىنىنىڭ نەگٸزٸ – ولار كاسپيي تەڭٸزٸنەن العان جالعىز بٸر اقسەركە ەكەنٸن, ال ونىڭ تەڭٸزدەن گەرمانيياعا دەيٸنگٸ جولى ٶتكٸر سيۋجەتتٸك فيلمنٸڭ نەگٸزٸنە اينالۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ايتتى. بٸز بٸرنەشە جىل بۇرىن عىلىمي بالىق اۋلاۋمەن اينالىستىق, بٸز ونى رەسٸمدەۋ مەن باقىلاۋ جاعىنان قانشالىقتى قيىن ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز, بٸراق كاسپيي تەڭٸزٸ جاقىن جەردە بولعاندىقتان, گەرمانييادان ۇرىقتاندىرىلعان ۋىلدىرىقتى (گەرمانيياعا كاسپيي تەڭٸزٸنەن كەلگەن بالىقتان الىنعان) ەكەلۋ دۇرىس ەمەس دەپ سانايمىز», — دەپ اتاپ ٶتتٸ ر. حاميتوۆا.
سونداي-اق ول كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ اكۆاتوريياسىندا بالىق ٶسٸرۋ شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ مەسەلەلەرٸن پىسىقتاپ, ولارعا كەدەرگٸ كەلتٸرگەن زاڭنامانىڭ جەتٸلمەگەندٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا جاعالاۋعا جاقىن جەنە بٸرنەشە شاقىرىم الشاق جەردە تور سالۋ جەنە بارلىق زاڭداردى ساقتاۋ مٷمكٸن ەمەس. ەكولوگييادان ناۆيگاتسيياعا دەيٸنگٸ بارلىق اسپەكتٸلەردٸ بٸرٸكتٸرەتٸن بٸرىڭعاي, تٷسٸنٸكتٸ نورماتيۆتٸك قۇجات قاجەت. سونداي-اق بۇل مەسەلە ارنايى سۋ پايدالانۋعا, ياعني بالىق ٶسٸرۋ شارۋاشىلىقتارى ٷشٸن تەڭٸز سۋىن پايدالانۋعا دا قاتىستى.
بالىق ٶسٸرۋ سالاسىنداعى كەز-كەلگەن ٸستٸ باستاي وتىرىپ, بۇل ٸستٸ دۇرىس زاڭداستىرۋعا بولمايتىندىعىن كٶرەسٸز, ٶيتكەنٸ نورمالار تٸپتەن جوق نەمەسە ولار تىم كٶپ, ٶيتكەنٸ ولار حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ باسقا سالالارىنا دا قاتىستى. بالىق ٶسٸرۋ قىزمەتٸنٸڭ بارلىق اسپەكتٸلەرٸن بٸرٸكتٸرەتٸن جەكە, جان-جاقتى قازاقستاندىق نورماتيۆتٸك قۇجات — «اكۆامەدەنيەت» تۋرالى زاڭ قاجەت. ايقىن, تٷسٸنٸكتٸ, اشىق زاڭناما سىبايلاس جەمقورلىققا ورىن قالدىرمايدى جەنە بيزنەستٸڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
مۇنداي زاڭدى بٸردەن جازۋ جەنە ونداعى بارلىق سەتتەردٸ بٸردەن ەسكەرۋ, ەرينە, وڭاي ەمەس, ٶيتكەنٸ بيزنەستٸڭ بۇل باعىتى دامىپ كەلەدٸ, سودان كەيٸن ونى جەتٸلدٸرۋ تەتٸگٸن قۇرۋ قاجەت. مٷمكٸن, بۇل زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ بٸر كٸشٸ كوميتەتٸ بولار, ول بالىق سالاسىنىڭ ٶكٸلدەرٸمەن جۇمىس جاساۋعا اشىق بولۋى تيٸس, «ٶرٸستەردەن» تٷسەتٸن اقپاراتتى جيناقتايدى, ونى ٶڭدەيدٸ جەنە بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭدٸلٸكپەن (مىسالى, جىلىنا بٸر رەت) قاجەتتٸ ٶزگەرٸستەردٸ قامتيتىن زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسيياسىن شىعارادى (شامامەن ايتقاندا, بالىق ٶسٸرۋشٸلەردٸڭ پارلامەنتتە ٶز ادامى بولادى). مٷمكٸن بۇل ٷكٸمەتتەگٸ جۇمىس توبى بولار.
سونىمەن قاتار ر. حاميتوۆا سالادا كادر تاپشىلىعى بار ەكەنٸن, قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى دايىندايتىن ماماندار «ەلسٸز» جەنە جەتكٸلٸكسٸز ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. بالىق ٶسٸرۋدٸ دامىتۋ ٷشٸن وقۋ ورىندارىندا دايارلىقتان ٶتكەن, جاقسى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جەنە عىلىمي بازاسى بار, بٸلٸم عانا ەمەس, پراكتيكالىق تەجٸريبە دە العان بٸلٸكتٸ كادرلار قاجەت.
«مۇنداي كادرلار بٸزگە تەك استراحان گتۋ-نان كەلدٸ. ەرينە, وتاندىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن كٶتەرۋ قاجەت, بٸراق بۇل كەزەڭدە بۇرىنعى كسرو-نىڭ ەسكٸ جوعارى وقۋ ورنىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ بٸز ٷشٸن بەسەكەلەستٸكتەن گٶرٸ تيٸمدٸرەك بولىپ وتىر. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا ەلەۋەتٸ بويىنشا استراحان گتۋ-مەن سالىستىرۋعا كەلەتٸن وقۋ ورنى جوق, سوندىقتان بٸزدٸڭ ويىمىزشا, وسى جوو-دا وقۋعا قازاقستاندىق گرانتتاردى بٶلگەن دۇرىس بولار («بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا وقىتۋعا بولادى)», — دەپ اتاپ ٶتتٸ ر. حاميتوۆا.
«Caspian Riviera» جشس ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, جەم قۇنى ٶنٸمنٸڭ ٶزٸندٸك قۇنىندا ٷلكەن ٷلەستٸ الادى. قازاقستاندىق بالىق شارۋاشىلىقتارى مەجبٷرلٸ تٷردە ساتىپ الاتىن شەتەلدٸك جەمنٸڭ باعاسىن بالىقتىڭ (ەتتٸڭ) نارىقتىق قۇنىمەن سالىستىرۋعا بولادى, بۇل ەت ٷشٸن بالىق ٶسٸرۋدٸ تيٸمسٸز ەتەدٸ. قازاقستاندا جەم ٶندٸرەتٸن بٸرنەشە كەسٸپورىن بار.
«بٸز وتاندىق جەمگە كٶشۋگە تىرىستىق, بٸراق بۇل جەمنٸڭ ساپاسى ٶتە تٶمەن, بالىق اۋىرادى, سونىڭ نەتيجەسٸندە قىمبات جەم العان ارزانىراق شىعادى. مەملەكەت جەم ساتىپ الۋدى سۋبسيدييالايدى جەنە سۋبسيدييالار ٶنٸمدٸ ساتۋعا ەمەس, ساتىپ الۋعا بايلانىستى, بۇل ٶتە دۇرىس, ٶيتكەنٸ ٶنٸم الۋ ٷشٸن بالىقتى بٸرنەشە جىل تاماقتاندىرۋ كەرەك. بٸراق ٶتە جاقسى سۋبسيدييالاردى ەسكەرگەننٸڭ ٶزٸندە, جەم قىمباتقا تٷسەدٸ جەنە وتاندىق جەمدٸ ساپالى ٶندٸرۋدٸ ىنتالاندىرۋ قاجەت», — دەدٸ ر. حاميتوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەسەلەنٸ شەشۋ تەحنولوگييالاردى ستاندارتتاۋ جەنە تٷپكٸلٸكتٸ ٶنٸمدٸ ستاندارتتاۋ, سونداي-اق ستاندارتقا سەيكەس كەلەتٸن جەم ٶندٸرٸسٸ ٷشٸن جابدىقتاردى ساتىپ الۋعا, تەحنولوگييالاردى ساتىپ الۋعا, وسى سالاعا شەتەلدٸك مامانداردى تارتۋعا نەمەسە قازاقستانعا شەتەلدٸك ٶندٸرۋشٸلەردٸ تارتۋعا جەڭٸلدٸكتەر مەن پرەفەرەنتسييالار بولىپ تابىلادى. شەتەلدٸك جەم ٶندٸرۋشٸگە قازاقستاندا ٶندٸرٸستٸ اشۋ تيٸمدٸ بولاتىن جاعداي جاساۋ كەرەك.
جوعارىدا ايتىلعانداردى تٷيٸندەي كەلە, ر. حاميتوۆا, بٸرٸنشٸدەن, زاڭ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ەكٸنشٸدەن, سالالىق دامۋ باعدارلاماسى قاجەت.
«بٸز ٶز كەزەگٸمٸزدە بالىق شارۋاشىلىعىن جوعارى قارقىنمەن دامىتۋعا دايىنبىز جەنە قۇنى شامامەن 20 ملرد تەڭگە بولاتىن ٸرٸ تولىق تسيكلدٸ زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن ينۆەستيتسييالاۋعا جەنە قازاقستاندى ساپالى, پايدالى جەنە ەكولوگييالىق تازا ٶنٸممەن, ونىڭ ٸشٸندە قارا ۋىلدىرىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە ەزٸرمٸز», — دەدٸ ر. حاميتوۆا.
