A. Q. Joq, meniń maqsatym tiri alý edi ǵoi. Tiri alǵanda men maqtaý da, orden de alatyn edim organnan, oǵan jete almadym ǵoi.
Bul áńgime — dialog 1978 jyly 20 sáýirde
magnitofon taspasyna jazylyp alynǵan.
EVNEI BÝKETOV. Sonda bardym dep aita berińiz, qyzmetke barǵanyńyzdan bastap, 1931 jyldan.
ABZAL QARASARTOV. 1931 jyly men Besqaraǵai aýdanynda militsiianyń raiotdeli bolyp istep turdym. Sol jumys istep turǵan jerimde, erteńgi saǵat 9-da Semeide oblotdelde bolsyn dep prikaz keldi. Sonsoń men keldim. Kabinetke kirgenimde bastyq stoldyń orta jerine qarsy otyryp, menimen sóilesti.
— Sizdi basqa aýdanǵa jibereiin dep otyrmyn. Basqa aýdan bolǵanda Shyńǵystaý aýdanyna jibereiin dep otyrmyn. Onda jaǵdai jaqsy emes. Ár jerden bandylar shyǵyp ár jerden soǵan eleńdep, eldiń kóteriliske yńǵailanatyn túri bar. Sondyqtan men sizdi Shyńǵystaýǵa halyqpenen qoian-qoltyq sóilesip, sol eldiń túzý baǵyt alýyna jol beredi dep jibereiin dep otyrmyn. Ol - Abaidyń nemere inisi Qudaibergenov Shákárim turǵan jer.
Shákárim aqyn tek qana Qazaqstanǵa emes, búkil jer júzine ataǵy shyqqan adam deýge bolady. Shákárim - avtoritet, bedeldi de. Shákárimniń bir aýyz sózin eli jerge tastamaidy. Sol Shákárimdi tilin taýyp, babyn taýyp, ustai bilseń, soǵan jaǵdai týǵyzsań, halyqtan eshqandai jamandyq shyqpaidy dep oilaimyn. Sondyqtan sizdi jibergendegi basty maqsat Shyńǵystaýǵa barǵannan keiin, sol kisini taýyp alyp, áńgimelesý kerek. Oi-pikirin bilý kerek, jaǵdai týǵyzý kerek, — dep maǵan erekshe tapsyrma berdi. Sonymen, men Shyńǵystaýǵa keldim.
E. B. Sizdi jibergen OblGPÝ-dyń nachalnigi kim edi?
A. Q. Panov degen orys. Orys jigiti bolǵanymen menen úlken, orta jastan asyp ketken kisi.
E. B. Saqa adam ǵoi, tegi.
A. Q. Zamestiteli - Volkov degen. Ol da orys. Shyńǵystaýda menen buryn Iýdin degen qyzmet istegen eken, raiotdeldiń nachalnigi bolyp, ol barlyq jumysty maǵan tapsyrdy. Men qyzmetime kiristim. Qyzmetime kirisip, raiotdeldi alǵannan keiin birazdan soń...
E. B. Bul iiýn aiy ǵoi, 1931 jylǵy.
A. Q. Iá, iiýn aiy. Arshaly degen taýda bandy jatyr desedi. Arshalyda Qozybaǵarov Ahmetjan degenniń qystaýy bar. Qozybaǵarov sol jerdiń ataqty baiy.
E. B. Tobyqty ma?
A. Q. Tobyqty. Sonyń qystaýynda bandy uiymdasyp jatyr degen habar keldi.
E. B. Bul Qaraýyldyń qai jaǵynda edi?
A. Q. Semei jaǵynda. Sosyn men qasyma otriadty ertip, sol bandyny joiýǵa nemese ustaýǵa attandym. Olardyń sol Qozybaǵarda jatqany ras eken, onda olardyń aýdanda bailanysty adamdary bar ǵoi: "kim keldi - Qarasartov keldi, kim bop keldi - nachalnik bolyp keldi" degen sózdiń barlyǵyn bilip júrgen kórinedi.
E. B. Solai eken-aý...
A. Q. Habardy telefony bar adamdai, ne telegrafy bar adamdai aýdannan alyp turady. Sonymen, meniń aýdannan otriad uiymdastyryp shyqqan habarym jetipti daǵy, men barǵan kúni ol jerden tabylmady. Men ińirlep bardym, jan-jaǵyma adamdarymdy qoiyp otyryp, sol Qozybaǵardyń qorasyn alǵanda, jaqqan oty sónbepti. Sol bizdiń aldymyzda ǵana ketýi kerek, qaida ketkeni belgisiz.
E. B. Ol jurtta eshkim joq qoi, jobasy.
A. Q. Jurtynda qalǵan eshkim joq. Sosyn men sol túnde Semei taýyna kisi jiberdim. Semei taýy — Semei jaqta, jalǵyz taý, bir toby sonda dep estituǵynmyn.
E. B. Sizdiń otriadyńyz, jobasy, 20 — 30 kisi ǵoi?
A. Q. Jiyrma shaqty kisi. Sodan habar ákeldi, sol Semei taýynda jatyr dep. Biz sol kúni túnimenen júrip otyryp, tań ata Semei taýyna jettik. Olar Semei taýynan da tabylmady. Ol jerden bizdiń habarymyzdy estigen-estimegenin bilmeimin, endi olar Tailan degen taýǵa shyǵyp ketipti.
E. B. Ol taý qai jaqtaǵy?
A. Q. Bul mynaý qý aýdany jaǵynda, Abyralyda. Endi bizdiń kúndiz júrýimizge múmkindigimiz bolmady, Semei taýyn panalap alyp, biz de sol Tailanǵa tarttyq. Biz Tailanǵa kelgende, olar Shyńǵystaý shyǵyp ketipti. Sóitip, biz bulardy qolǵa túsire almadyq. Osydan qaityp Shyńǵystaýǵa qarai otriadty basqaryp kele jattym.
E. B. Álgi siz qýyp júrgen bandyny basqaryp júrgen kim?
A. Q. Bul bandyny basqaryp júrgen odan-budan quralǵan kámpeskelengen bailar, onnan -bunnan qosylǵan qashqyndardan quralǵan ǵoi. 13-15 shaqty adam. Shyńǵystaýǵa ilingennen keiin, bir biikten binokl salyp, qarap jibersem, Qaraýyl jaqtan jalǵyz salt atty kele jatyr eken. Sosyn biz Shyńǵystaýdyń ishine qaita kirdik attyǵa boiymyzdy kórsetpei, aldyn kesip qarsy júrdik. Biz Shyńǵystaýdy baýyrlap kele jatqanda atty kisi sol taýǵa bet qoiyp, jalǵyz kele jatyr edi. Sosyn men otriadty bir tasa jerge tastap, sol kisiniń, aldynan shyqtym. Bilmeimin nege atpaǵanyn. Ol kisi de keldi, tóbeden men de shyǵa keldim. Qasymda Sharabaev Ábdiraiym degen bar. Sol anadaidan oibai mynaý Shákárim qajy ǵoi dedi. Ras pa dedim. Ras dedi. Sosyn kezdese ketken jerden men attan tústim, ol kisi de atynan tústi. Men sálem berip, qolyn alyp amandastym.
E. B. Burynnan shyǵarmalaryn, óleńderin estip júrgen kisińiz ǵoi endi.
A. Q. Atyna burynnan qanyqpyn. Ol kisiniń óleńderin biz bala kezimizde dombyraǵa qosyp, án salatynbyz jáne meniń ózim de bala kezimnen ádebiet jaǵyna beiim adammyn. Álgi tapsyrma da bar shyǵar, biraq ol kisini bir kórýge men qumarmyn. Sondyqtan attan sekirip túsip sálem bergenim, burynǵy ataǵyna qarai jáne úlken kisi. Jeńil kiingen, basynda bórki bar, tógilgen saqaly bar, deneli úlken qarager aty bar, qarager attyń bir jaǵynda saby kórinip tur, qorjynnyń bir basynda súiretpe bar, bir basy taǵy tolyq. Sosyn "men sizdi bir kórýge qumar edim, izdep bara almai jatyrmyn, qyzmetke kelgenime kóp bolǵan joq" dedim.
E. B. Ózińizdi tanystyryp tursyz ǵoi endi.
A. Q. Tanystyryp turmyn. "Men - aýdandaǵy saiasi orynnyń jańa basshysymyn, familiiam - Qarasartov, atym - Abzal. Sizdi qurmet tutam, Qaraýyldan alys ketken joqsyz, úiime júrińiz, qonaq bolyńyz", - dedim.
E. B. Boiy sizden boishań, ǵoi, jobasy?
A. Q. Uzyn boily, batyr tulǵaly adam... Oǵan rahmet. "Men qazir qanjyǵama qorjyn bailap júrip sizge erip barsam, jurt ustap ákeldi deidi ǵoi. Myna Shyńǵystyń jailaýynda bir jappada úiim bar, menimen áńgimeleskińiz kelse, sonda kelińiz" dedi. "Munyńyz da durys eken, men aýdanǵa ertip barǵannan keiin sizdi ustapty, ákelip jaýypty deidi ǵoi, ana bir taýdyń astynda meniń ertip júrgen otriadym bar" dedim men.
E. B. Siz bar shynyn aityp jatyrsyz ǵoi.
A. Q. Shynyn aityp jatyrmyn. Otriadpenen yrshyp júrgen adamdardy izdep taba almadyq, endi sizdi taýyp ákeldi deidi ǵoi. Munyńyz durys eken, onda jolyńyz bolsyn, biraq, sizdi qurmetteimin, sizdiń ataǵyńyzdy jaqsy bilemin, syilaimyn. Men kisi jibereiin, siz seskenbei, boi tartpai áńgimelesýge kelińiz, men - inińizbin. Qoldy balańyz siiaqtymyn.
E. B. Ádemi aitqan ekensiz.
A. Q. Osymenen kún kesh bolyp ketti endi.
E. B. Qazaq dalada kezdeskende, júginip birine-biri qarsy otyra qalýshy edi ǵoi attan túskende.
A. Q. Joq jantaiyp otyrdyq.
E. B. Jantaiyp otyrdyńyzdar ma? Jerde kók mol ǵoi?..
A. Q. Bir qolymda shylbyrym bar, men de ol kisiniń qasynda jantaiyp otyrdym. Ábdiraiym syrttaý otyrdy. Jaqsy, jolyńyz bolsyn, jaǵdaiyńyzben syrttai tanysyp jatyrmyn. Biraq, ishtei de tanysarmyn, menen kómek bolmasa, basqa jaǵdai bolmaidy osyǵan senseńiz bolady dedim. Sosyn — jaqsy dedi ol. Biraq, qaraǵym, shyraǵym dep lypyldap turmaidy.
E. B. Ondai jaqsy sóz shyqpady deńiz.
A. Q. Ol kisi ótirik aitsa da, qaraǵym, shyraǵym deýge bolady ǵoi. Joq, oiyn da, boiyn da birqalypty ustaidy ol kisi. Sonymen tarastyq, ol jailaýǵa tamyna ketti, men otriadymmen Qaraýylǵa keldim. Sonymenen, birtalai ýaqyt ótti, birtalai ýaqyt ótken soń men kisi jiberip shaqyrttym. Kisi jibergende, basqa kisi jibergem joq, inabatty, táýir bir adamdy jiberdim.
E. B. Barǵasyn endi inabatty, ádemi sóilesetini ǵoi, baryp bastyq shaqyrdy, davai kel demei.
A. Q. Eger men myltyq asynǵan bireýin jibersem, ol kisige laiyq emes qoi. Ol kisini men de ishtartyp turmyn ǵoi. Ol kisiniń menen seskenbegenin, boitartpaǵanyn jaqsy kórip turmyn ǵoi. Sosyn bir kúni kabinetimde otyr edim dejýrnyi júgirip keldi, joldas nachalnik, bir adam kelip tur sizge dep. Kir desem kirmeidi, bastyǵyńa Shákárim degen kisi keldi dep ait dedi. Sonymen júgire dalaǵa shyqtym. Shyqsam esiktiń, aldynda úige qysqa daiyndyq otyn aǵash bar edi, sol aǵashqa atynan túsip otyr eken. Jalǵyz ózi. Mingeni baiaǵy qarager at. Men kelip ádeppenen sálem berdim. Atty baila dep, atyn bailattym daǵy, meniń úiime júrińiz dedim. Men ol kisini kabinetke aparýǵa qimadym. Jáne ol kabinetke aparǵannyń ózin ustady dep, laqap shyǵarady ǵoi. Júrińiz meniń úiim myna turǵan keńsege qatarlas dep úige alyp keldim. Astyna tórt qabat kórpeni tósedim. Joǵary shyǵaryp otyrǵyzdym. Bul endi túske taiaý kez.
E. B. Bul iiýl aiynyń ishi me?
A. Q. Bul iiýl aiy bolar shamasy. Sosyn arnap mal soiǵyzdym. Qashan attanǵansha men ol kisiniń qasynan eshqaida shyqqam joq.
E. B. Úige qondyrdyńyz ǵoi.
A. Q. Kim kelse de keńsege barǵam joq. Úige qondyrdym. Qonyp, shaiyn iship, jailanǵan soń, sizdiń ataǵyńyzǵa bala kúnimnen tanys edim, sizdi bir kórýge qumar edim. Jaǵdaiyńyz qalai menen jasyrmai aityńyz, sosyn nendei tilek qoiasyz, qandai muqtajyńyz bar. Osynyń bárin siz meni aýdandyq GPÝ-diń nachalnigi eken dep boi tartpai aityńyz. Meniń jerim keńip otyr. Ózim kóńildenip otyraiyn. Sizge degen adaldyǵyma sendire otyraiyn. Ol kisi kámpeskelengen ǵoi. Kámpeskelep sol jyly jyldyń basynda Estai Ernazarov kelgen eken ony ustaýǵa. Sol kelgeninde 16 bas malyi qaitaryp beripti.
E. B. Jaqsylyǵyn onsha bilmei otyr ǵoi, malyi qaitaryp bergenin.
A. Q. Yrzashylyq ondai sózdi aitqan joq. Ár nársege — sebep qoja edi. Karl Marks adamǵa — turmys qoja, adamnyń aqyl nietiniń bári turmysta deidi ǵoi dedi.
E. B. Karl Marksti oqyp bilgeni ǵoi sol kezde.
A. Q. Menimshe sebep qoi. Meniń Shaqpaq degen jerde balaǵanym bar, keshke aýylǵa bara qonaiyn dep Baiqoshqarǵa kele jatyr em.
E. B. Balagan degen ne nárse?
A. Q. Balagan degen kishkene úi toi. Ol úidiń óziniń salýynda da bir gáp bar. Kórdim toi ádeii baryp. Shynynda da, deistvitelno ańshy kisi. Mergen, ańshy, biraq basqadai serilik quryp ketken kisi emes. Kúndiz ań aýlap kóńil kóterip alyp, keshke qarai ylǵi jazý jazatyn bolypty.
E. B. Sol balaganda otyryp pa?
A. Q. Kóbinese sonda bolatyn kórinedi. Shyńǵystaýdyń ishinde. Soǵan kele jatyr edik. Baqanas, Baiqoshqar degen Balqashqa qarai aǵatyn eki ózen bar. Sol Baiqoshqardaǵy aýylǵa kele jatqanda tastyń basynda sekirip bir eki-úsh qoi shyǵa keldi. Aýyldyń janynda. Sosyn qasymdaǵy joldastarym attan túse salyp, atýǵa yńǵailanyp edi, atpańdar bul arqar emes, bul qoi dedim. Degenmen sonyń bireýi atyp jiberip, bir kók toqty qalpaqtai tústi. Bizdiń ana Shaqpaqta jatpai aýylǵa kelgenimiz Maǵyrajdyń kók toqtysynyń ajalyna sebep.
E. B. Maǵyraj degen aǵaiyndary ǵoi jobasy.
A. Q. Maǵyraj degen sol sovhozdyń adamy.
E. B. 1931 jyly sovhoz bar ma edi?
A. Q. Baiqoshqar bir kolhoz, Baqanas bir kolhoz. Uiymdasqan kolhoz ǵoi.
E. B. Shákárim qajy kolhozda bar ma eken?
A. Q. Kolhozda bolǵan ǵoi, Baqanasta bolǵan. Dál kolhozdyń ózinde turmaǵan. Osylai bir kún, bir tún sóileskende meniń betime týra qarap bir sóilemedi ǵoi. Týra ózi bet alǵan jaqqa qarap sóileidi, al endi maǵan kúlli denesimen burylyp qasqyrsha qaraidy da, qaitadan óz qalpyna otyryp sóileidi. Men keremet uiyp tyńdap otyrmyn. Bir kún, bir tún sóileskende ezý tartyp bir kúlmedi.
E. B. Úkimettiń saiasatyn áńgime qylǵan joqsyzdar ǵoi.
A. Q. Sizdiń jaǵdaiyńyzben tanysqym kelip otyr. Meni jiberip otyrǵan oblotdel. Oblotdel sizbenen kezdesip, áńgimelesýdi tapsyrdy. Áńgime jasaǵanda, sizge jaǵdai týǵyz, úi ber, ol kisiniń bizdiń halqymyzǵa áli bereri kóp, etetin eńbegi kóp, jaqsy jaǵdai týǵyz. Ol kisi sovet taǵdyrynan, osy kolhozdyń ómirinen halyqtyń qadyrlylyǵyn jazsyn, biraq qorǵanbasyn. Bizge, halyqqa kerek adam. Halyqqa kerek bolǵan soń sizge de kerek degen maǵan bergen tapsyrmalary bar. Siz Shaqpaqta otyrmańyz, Qaraýylǵa kóshirtip alaiyn, úi bergizeiin, mal bergizeiin, barlyq jaǵdaidyń bárin uiymdastyryp bereiin, tek qana, osy ózińizdiń, burynnan jazyp kele jatqan eńbegińizdi jaza berińiz. Qalǵan ómirińizdi myna halqyńyz úshin eńbek etińiz dedim. Bul oilanatyn másele eken, erjetken balalar bar, aqyldasaiyq bul jónin. Aitqanyń durys dedi. Bul kezdesýde pálen-túgen degen artyq sóz bolǵan joq.
E. B. Qulqy durys emes qoi. Sonda siz sol arada, kolhozdastyryp jatyrmyz, kem-ketikterge ókimet kómektesip jatyr, jańa turmys quryp jatyrmyz, osyǵan qalaisyz? Degen suraq qoiǵan joqsyz ba?
A. Q. Joq, ondai suraqtan bultaryp qala ma dep qoryqtym. Kóńiline alyp qalady ǵoi. Esh nárseden qaýiptenbese eken, seziktenbese eken, naǵyz shyn peiilimenen kirisse eken, qai kisini aitsa daǵy senip otyryp aitsa eken dedim.
E. B. Sizben siz dep sóilese me, álde sen dei me?
A. Q. Maǵan ol kisi siz deidi.
E. B. Qaraǵym deý joq baiaǵy.
A. Q. Qaraǵym-shyraǵym degen sózdi dalada da, úiimde de esh jerde estigem joq.
E. B. Sizge Abzal dei me, álde Ábeke dei me?
A. Q. Ábeke de demeidi, Abzal da demeidi.
E. B. Qyzyq eken.
A. Q. Al erteńinde tańǵy astan soń, qaitaiyn, syi-qurmetke rahmet dedi. Sosyn par atty jekkizip, ún - shaiyn, kerek-jaraǵyn bir ábdirege salǵyzyp, beretin tiyn-tebenimdi sol ábdireniń ishine salyp apartqyzyp saldym. Mine kórgenim osy.
E. B. Bul endi ekinshi kezdesý ǵoi. Birinshi ret taýdyń ishinde ushyrastyńyzdar.
A. Q. Al túrin áli umytqanym joq. Barymdy salyp, adal yqylasymmen kúttim. Sonan beri de 47 jyl ótipti. Ózim mine jetpiske kelip otyrmyn.
E. B. Endi sizdiń Shákárimniń shyǵarmalaryna júginýińiz ǵana qaldy ǵoi. Óziniń áńgimesi salqyn bolsa da. Tilegińizdi qabyldamasa da. Solai ǵoi.
A. Q. Solai. Ol kisiniń otyrysy, júris-turysy, sóz saptaýy erekshe edi. Ondai adamdy sirek kórgen nársem. Sonyń ózi ol kisini bir ǵulama ǵalym siiaqty kórsetýshi edi.
E. B. Naǵyz aqsúiek qoi.
A. Q. Bir týar tulǵa ǵoi. Keide ol kisiniń oi kókjiegin jas bolyp uqpaǵan bolarmyn dep oilaimyn. Túske kiredi. Úrkesiń. Meniki qyzmet, GPÝ-dyń tizgini... Ol kisi qudaiǵa syiynatyn, Mekege barǵan kisi, qajy. Alashtyń aqsaqaly bolyp birinshi sezde sóz sóilegen. Sosyn dáýletti bai bolǵan kisi. Tekti ǵoi.
E. B. Túnde jatqanda Abai týraly áńgime qozǵaǵan joqsyzdar ma?
A. Q. Halyqqa ziiany bolmaǵan adam. Esh nársege moiyn buratyn kisi emes. Dúnie dep, anaý-mynaý dep. Onymen Abai týraly sóileskenimiz joq, meniń bar maqsatym sol kisini Keńes úkimetine tartyp, sol kisige jaqsylyq isteý, sol kisiniń kúiin tapsam ózim de organnyń aldynda bedeldi bolamyn ǵoi. Árine, osynyń bárine kónbesten 1931 jyly ketti ǵoi ómirden.
E. B. Sizdi bala dep mensinińkiremei otyrǵan jaǵdai baiqaǵan joqsyz ba? Óitkeni siz ol kezde tipten jassyz ǵoi.
A. Q. Qarap otyrsam, tym jaspyn.
E. B. Sizdi bala dep mensinińkiremei otyrýy da múmkin ǵoi. Saqa kisi ǵoi ábden kópti kórgen.
A. Q. Endi onyń ishinen ne oilap otyrǵanyn qaidan bileiin? Jalǵyz-aq meni GPÝ-dyń nachalnigi dep qoryqpasyn degenim ǵoi. Men ol kisige qolyna sý quiyp, qushaǵymdy jaidym, ózim dámimdi aýzyna shainap bergem joq, ózge jaqsylyqtyń bárin istedim. Sonda ol maǵan senimin kúsheitse eken, maǵan shyn berilip, adal júregimen sóilesse eken dep otyrmyn. Osyndai jaǵdaidyń bárine kónbei, aqyry sentiabrdiń úshi kúni 7— 8 aýylnai eldi Shyńǵystyń ana sheti menen myna shetine syrtynan eldiń kúllisin ákelip aýdanǵa jaýyp, shabýyl jasady ǵoi.
E. B. Sony uiymdastyrǵan Shákárim ekenine anyq kózderińiz jetti me sol kezde, sol shabýylda?
A. Q. Sol shabýyldy Shubartaýdan Qytaiǵa ótken Aidynkól, Shalqar, Shápet degen banditter biledi. Solar ishinara qatynas, bailanys jasaǵan ǵoi.
E. B. Shákárimge sóz salady ǵoi endi.
A. Q. Bizdi, GPÝ-saiasi oryn dep nege aitady, biz bilmesek, estimesek. Men sol alǵashqy otriadty jibergende, tapsyrma berip jiberdim, tek qana Shákárimdi alyp kel dedim.
E. B. Úshinshi sentiabrde alǵashqy otriadty jiberdińiz be?
A. Q. Odan buryn jiberdim. Raikomǵa bandy uiymdasyp júr, dep jurt aryz jazǵan. Shubartaýdan bandy kelip jatyr degen laqappen men raikomnyń nachalnik biýrosyn shaqyrtyp, qurama otriad qurǵyzyp, raikomnyń birinshi sekretary Aqlaiqov bar, Serikbaev Túgelbai degen prokýror bar, bas-aiaǵy 30 — 4 0 shaqty adamdy men jiberdim ǵoi. Sondaǵy bergen tapsyrmam: sol bandymen atysý emes, tek qana bálen adamdy, túgen adamdy ustap ákel, al Shákárim ózi kirispese, el sondai túgel kóterilmeidi. Túiege mingen adam da keldi, ógizge mingen adam da keldi.
E. B. Burynǵy jibergen otriadyńyz Shákárimdi ustai almady ma sonda?
A. Q. Ony ustai alǵan emes, olar ózara bailanysta eken. Álgi Shalabaev Ábdireiim dedim ǵoi, Ábdiráiim túlki deseń tym nasharlaý, ailasynan basqa qarýy joq, endi oǵan túlki deseńizshi.
E. B. Sizdiń janyńyzda júrgen.
A. Q. Bizdiń ertip júrgenimizde onyń bizge qandai kómegi tietini belgili ǵoi. Betin buryp áketken ǵoi. Sonda Shubartaýǵa ketken. Baqanasqa da barmaǵan, Baiqoshqarǵa da barmaǵan. Olardyń uiymdasyp jatqan jeriniń ortasyna soqpastan Shubartaý ótip ketken ǵoi. Bul habardy alǵannan keiin men ekinshi otriadty jiberdim. Ekinshi otriadtyń bastyǵy Irgebaev Imanǵali deituǵyn kommýnist raifinotdeldiń bastyǵy, nachalnik militsiia, ekinshi otriadta jiyrma shaqty adamdy taǵy jiberdim. Sonda Shákárimge eshkimdi tigizbeske joǵarǵy jaqtan arnaiy tapsyrma bar ǵoi. Meniń maqsatym Shákárimdi tiridei qolǵa túsirip alý, ózin ǵana. Al ózgesiniń túk istemeitinin bilem ǵoi. Sol eki ortada olar shabýyl jasady ǵoi.
E. B. Sonda ekinshi otriadyńyzdyń da adamy onsha bolmaǵan ǵoi, jobasy?
A. Q. O da onsha emes.
E. B. Bári de sol Shákárimge tiedi dep bata almai júrgen shyǵarsyzdar.
A. Q. Egerde men osyndai shara qoldanbasam, meniń ózimdi NKVD qaida jiberetinin bilesiz ǵoi. Ne qarap otyrdyń deidi ǵoi. Meniń istegen eńbegim, uiymdastyrǵan máselem bári de durys bolyp shyǵyp otyr ǵoi.
E. B. Ony endi bastyqtaryńyzǵa aityp otyrsyz ǵoi, sviazdaryńyz bar ǵoi Semeimen. Ratsiialaryńyz bar ma edi Semeimen?
A. Q. Ratsiiada ondai másele berilmeidi ǵoi, berilgenniń ózinde Shyńǵystaýda osyndai kóterilis bolyp jatyr, qaýipti dep ratsiiamen bergende: Shyńǵyrlaý aýdany dep týý Oralda ma edi, Gýrev te me edi sol jaqqa ketýi múmkin ǵoi.
E. B. Shifrmen beresizder ǵoi.
A. Q. Shifrmenen shatasyp keshigip kelmei jatty ǵoi. Bizdiń jolda bailaǵan ár jerde atymyz bar, sol Semeige eki júz shaqyrym jerge týra tartady.
E. B. Bir on shaqty saǵatta jetedi ǵoi.
A. Q. Qaitken kúnde de jetedi ǵoi. Osynyń barlyǵyna qaramastan, Baqanasta Abaev Ramazan degen jigit áieli ekeýi muǵalim edi. Olar endi jaishylyqta halyqtyń, aldynda sóilegende Qunanbaidyń tuqymy, bálen-túgen dep aitpai tura ala ma, aitady ǵoi.
E. B. Baiaǵy alpaýyt bai ǵoi, deidi ǵoi, shyny sondai ǵoi endi.
A. Q. Ózderi jáne basqa jerdiki, sol qai jerdiki ekenin bilmeimin, ol álgi Sársenbaev Medeý jazǵan.
E. B. Iá, Medeý Sársekeev bar sol jerde.
A. Q. Jazdy ǵoi.
E. B. Ne týraly jazyp edi?
A. Q. Sol baiaǵy Ramazan týraly. Sol pesa komsomoldyń 60 jyldyǵyna arnalǵan.
E. B. Maqtap jazdy ma Ramazandy?
A. Q. Men oiyn túsingem joq. Sony Baqanastan alyp shyǵady. Atqa mingestirip. Baqanas pen Qyzylshiliktiń arasy talai jer.
E. B. Banditter alyp shyǵady ǵoi.
A. Q. Iia. Tań ata Qyzylshilikke kelgende bir attyń quiryǵyna tartyp óltiredi, áielimen ekeýin. Óne boiy para-para, jalan,ash shiliktiń ishinde jatqanda aldyń biz.
E. B. Ólgen adamdardy.
A. Q. Iia, ekeýiniń molasy bir. Eki jáshikti bir qabyrǵa qoidyq.
E. B. Qaraýylda ma?
A. Q. Qaraýylda. Qazir turǵan shyǵar. Qyzyl kirpishpenen saldyrǵan. Sonyń janynda Shoǵyrbaev Oljabaidyń molasy bar.
E. B. Oljabaiǵa kelemiz ǵoi. Mynaý osy Abaev Ramazandy óltirýin Shákárim bilip otyrǵan ba?
A. Q. Banditter aq týdy kóterip «Abylai, Abylai» — dep joiylsyn sovetter, qurysyn kommýnizm dep. Aq týdy kóterip aýdanǵa shapqan ǵoi.
E. B. Qai kúni sonda bul, sentiabr aiy ǵoi?
A. Q. Sentiabrdiń 3-inde aýdanǵa shapqan.
E. B. Anaý jibergen otriad, avgýst aiynda ǵoi?
A. Q. Sol avgýstyń aiaq kezi. Men týra shynyn aityp otyrmyn. Bul áńgimeniń qalai týǵanyn, qalai bolǵanyn. Óitkeni, meniń jaralanyp bolnitsaǵa jatqan qaǵazym da bar.
E. B. Jaraly bolǵanda qalai jaraly boldyńyz, analar keldi ǵoi, sol kezde siz ne áreket jasadyńyz, sony aitsańyz?
A. Q. Shyńǵystyń ishinen Qaraýyl ózeniniń boiymen shyǵa kelgen betinde sol Qaraýyl ózeniniń bergi alqymynda, aýdan men eki ortada arnasy bar ǵoi, sonyń ishinde otyrǵan bir kolhoz bar, Qaraýyl kolhozy. Sol kolhozdyń ishinde predsedatel Kakarti burynǵy Semeidiń ataqty ustasy tómennen joǵarylatylǵan, jumysshy edi. Tap sol otriadtardy jiberip jatqanda ol úiinde joq. Ol Arqa, Orda degen jaqtaǵy kolhozdarda shóp daiyndatyp júrgen. Astynda óziniń boz jorǵa aty jáne jeteginde qaratóbel báige aty jáne bar. Sol eki atymen kelip, tań aldynda úiine beldeýine bailap, shóbin salyp, jata qalǵan ǵoi. Sonan soń banditter «Abylai, Abylai», dep tań ata tigen ǵoi aýdanǵa. Men kabinette otyr edim, maǵan militsiialar shaýyp keldi, meniń endi adamdarym bar ǵoi jan-jaqqa qoiǵan.
E. B. Uiyqtamai júrsiz ǵoi.
A. Q. Dúisetai degen shaýyp keldi, oibai tov.nachalnik Shyńǵystyń ishinen banditter qaraqurtsha qaptap, aýdandy alaiyn dep jatyr. Sonan soń aýdanǵa kirmei turyp, Shalabaevtyń úiin alǵan ǵoi. Sonda Oljabaidyń, attary kisinep turmaǵan ǵoi. Qarǵidy ǵoi endi úiin qulatatyn bolyp. Sol kezde ushyp túregelgende qaptap kele jatqan daýysty estip, qolynda maýzer myltyǵy bar, esiginiń aldyndaǵy jarǵa túsip tyǵylyp kóz almai turǵan. Sosyn analar kelip ustaǵan. Ustaǵanda sol Qarajigit emes, Qara bala degen bireý baltamenen shapqylap óltirdi.
E. B. Maýzermen qairat jasai almady ǵoi, shamasy.
A. Q. Tek ustap turyp qalypty, endi qara qurtsha qaptaǵan banditterge ne istei alady ol.
E. B. Aýdannan eki-úsh shaqyrym jer me?
A. Q. Qaraýyl kolhozy 2-3 shaqyrym jer. Kirpish zavodyn alady. Onyń ber jaǵynda potrebsoiýzdy alyp, tonap jatty. K,asyma eki-úsh adamdy erttim de, aýdannyń ortasynda bir jalǵyz beiit bar edi soǵan jettim, biraz atystyń, bir granat laqtyrdym.
E. B. Eki otriadty Shyńǵystaýǵa jiberdińiz, shamasy, aýdan ortalyǵynda adamyńyz joq qoi?
A. Q. Semeiden kelgen, voenkomattyń komissiiasy bar, bir jaǵyna sol ie. Olar 5-6 kisi. Al, bir jaǵynan ózim shyqtym, al raikomnyń sekretary Orazalinde nagan bar. Sol kóringen de joq. Aqtóbeden kelgen adam bolsa kerek.
E. B. Qashqan ǵoi.
A. Q. Tań aldyndaǵy urys jaman ǵoi. Ońai emes.
E. B. Esitkende úreilenip ketken ǵoi. Sodan beiittiń tusynda basym qairat jasamaqsyz ǵoi, janyńyzdaǵy jigittermen?
A. Q. Sol beiittiń túbinde atysyp jatqanda Aidakimov Ýaqbektiń basyna oq tidi. Jobaev Myrza, men ózim de oq atyp, aýdandy bermeý jaǵdaiynda, sonsoń bul jerden granattyń daýsyn esitti de banditter óte almady.
E. B. Granattan qoryqty ǵoi?
A. Q. Iá, býtylkoobraznyi rýchnyi granat onyń daýsy jaman bolady. Sonymen shabýyl toitaryldy. Mende bir Koniýh shal bar edi. Sol shal jan ushyryp atymdy jetektep ákeldi. Attyń aldy - artynan oq burq-burq etedi.
E. B. Ai, sol shal qoryqpai-aq alyp kele jatyr ma?
A. Q. Qoryqpai, maǵan áielim jibergen, atty alyp kele jatyr.
E. B. Oipyr-ai er eken!
A. Q. Iá, beiittiń túbine tyǵylyp turyp, endi qyryldyq, aianatyn eshnárse joq dep, sol eki arada jylqyny aidatyp alǵam. Sol 40-50 adam, qarsy shaptyq. 20 shaqty adamdy atqa mingizip, qoldaryna týdy berip, biz endi Qaraýyldyń taýyna qarai, ózenniń ishine qarai órledik.
E. B. Sol 20 adamdy qalai uiymdastyrdyńyz? Zirattyń basyna shyǵyp pa?
A. Q. Atpenen jan ushyryp bardym, daiyndal dep prikaz berdim, kóbi ózimizdiń jigitter, militsiianyń qyzmetkerleri, selsovettiń adamdary, bas-aiaǵy jiyrma shaqty adam. Sonsoń ózenniń ishine baryp, biz de qanatymyzdy jaiyp, arasy 50 metrden, qarsy ataka jasadyq. Báribir ólim. Attan túse qalyp eki ret granat laqtyrdym. Sonyń daýsy da sebep bolǵan bolar, Qaraýylǵa qarai bara jatqan shet jaǵy lap qoiyp qashty. Sodan potrebsoiýzdyń arty qaraqurt deńiz, kirpish zavodynyń ishi, olar da japyrlap qasha bastady, aldy qashqannan keiin arty da qashady ǵoi.
E. B. Sizder otriad jinap, olar sonda qyrady-aý dep turdy ma?
A. Q. Joq, olar óte almai turdy. Óitkeni potrebsoiýz ben kirpish zavodynyń arasy, jazyq, júgirgen adam da, jatqan adam da kórinip turady bári, al myna jaǵynda aýrýhana, qurylys salynyp jatyr edi. Oń jaǵyna voennyi komissiiany jiberdim.
E. B. Árine qarý-jaraq banditterde joq qoi.
A. Q. Banditterde qarý-jaraq joq. Sonymen taýǵa jaqyndai bergende meniń aldymnan bir sary atty kóldeneńdei berdi. Tura qalyp atyp, tura qalyp atyp, menimen atysyp taýǵa kirdi. Taýǵa kirip, men de taýǵa kirgende, bir jartastyń túkpirinde irkilip tosyp tur eken. Banditter qaptap ketti. Bireýi qolymnan, bireýi iyǵymnan salyp ótti. Qolymda vintovkam bar, sonsoń bir salyn ótkende kózim jarq ete tústi, sodan eseńgirep baryp quladym.
E. B. Soiylmen uryp jatyr ǵoi sizdi.
A. Q. Soiylmen uryp ótti. Attan qulappyn, tobylǵynyń ishinde, ony men bilmeimin. Sonsoń endi artymdaǵy adamdar da kele jatyr ǵoi. Jalǵyz-aq esimde qalǵany arqamnan bireý qushaqtap otyrǵany. Men loqsyp qusa berdim, esim aýǵan. Sóitsem, Omargazin eken. Qushaqtap otyrǵan raikom sekretar! Endi qaitqan jaýǵa ne deýshi edi?
E. B. Bárin uqty ǵoi.
A. Q. Sonsoń endi atqa minin qashqan ǵoi. Meni alyp qaitty, artyna mingestirip, óne boiymdy qan jaýyp ketti. Sonda Oljabaidyń hali ne boldy dep, sonda keldim, sóitsem Oljabai sol shidiń ishinde teńkiip jatyr eken, betin shaýyp tastap, shapqylap óltirgen.
E. B. Esińiz kirdi ǵoi.
A. Q. Birte-birte esim kirdi. Maǵan taqiiamenen sý ákelip berdi, sodan bolnitsada jattym. Semeiden otriad keldi. Otriad bir ai sońyna túsip, 17-18 kisi Shákárim basqarǵan, onyń ishinde Berlesh bar, sonyń shóbere týysy. Ziiashov pa edi? Jadymda joq, Qytaiǵa ótip, odan qaityp ta keldi. Shákárim kelgen soń, Ziiash degen kishi balasy.
E. B. Ol bizdiń úkimetpen qarsy ǵoi.
A. Q. Sonsoń endi basqa adamdardyń attary esimde joq, Tergeýde bári de anyqtaldy ǵoi. Sonsoń men táýir boldym. Sledstviia júrip jatyr.
E. B. Neshe kúndei jattyńyz?
A. Q. Men on bes kúndei jattym. Sonsoń ol otriad keldi, 30 - 40 kisi Semeiden voorýjennyi, úsheýi tergeýde qaldy, ózgesi atqa mindi, bir ai qýdy, tipti taba alǵan joq. Shákárim olardyń júrgen jerin kórip otyrady da, óziniń biletin jeri — myna jaǵy Shyńǵystyń qyr beti, Shyńǵystyń taýy, osynyń bárin biledi. Kele jatqanyn kórip otyrady da, bular Shaqpaqqa kelse, olar Shyńǵys taýǵa barady, al Kókpektasqa kelse, olar Qaramurynǵa qarady. Mine, solai áýre qylyp qoiǵan. Semeiden buiryq keldi, Qarasartovtyń, ózi shyqsyn, otriad uiymdastyryp dep. Sonsoń ǵoi meniń shyqqanym.
E. B. Shákárimdi usta deidi ǵoi.
A. Q. Usta deidi, usta degende tapsyrmada sol tiri alý edi ǵoi. Oǵan bolmady ǵoi. Sol biz Keregetas degen jerde keshke qarai jańbyr jaýdy, jańbyrdyń aiaǵy qarǵa ainaldy, oktiabrdiń aiaǵy edi, shóptiń basyn silbi aldy. Sol Keregetastyń ishinde sol baiaǵy.
E. B. Silbi degen muzdandy degen be?
A. Q. Silbi degen muzdanǵan. Sol bir tas qorǵan bar, baiaǵy qalmaqtyń qystaǵan jeri deidi. Qalmaqtan bosatyp alǵannan keiin, kiiz úide qazaqtyń ózi otyrǵan. Sondai qonysty jerde jatyrmyz. Tań aldynda shapqynshy keldi.
E. B. Qos tigesizder me sonda?
A. Q. Joq, qos tigilmeidi. Tovarish nachalnik, analar keldi. Anaý biiktiń ar jaǵyndaǵy saiǵa túsip jatyr deidi. Sonsoń biz saiǵa órlep tarttyq. Taýǵa órlei - órlei kelip, júk artqan túie, qosaqtaǵan birneshe báige attar, jinap alǵan. Úiir-úiir. Sol kelip túsip jatqanda, Shákárimniń ózi kelip, qaraýyl salǵan ǵoi. Sonyń túbinde meniń bir isim jatyr. Men qaraýyl salǵanda, qalqanyń astynda jattym deidi álgi kisi, tastyń túbinde jatyr ǵoi. Ol kisi kelip dúrbi salǵan. Dúrbi salǵan da, maǵan shapqan, bizge habarǵa shapqan, saida shaýyp bara jatqan kisiniń dúrbini elemegeni ǵoi. Sonsoń kelgen daty attan degen, álgi jerde túie de qalǵan júk artqan. Úiir-úiir alty jylqy da qalǵan. Qashyp kelgen de Keregetastyń eki jaǵyn qorshap bizdiń kisiler jaiylyp ketti.
E. B. Sizderde qansha adam?
A. Q. Qyryqqa tolmaidy, otriadtyń bir bólegin Shyńǵystyń eline jibergem. Shyńǵystyń myna jaǵynan bireýi, ana jaǵynan bireýi shyqsyn dep, men ortada. Shaǵyn 20-ǵa tarta kisi. Sonsoń tartyp bergen Qaramoiylǵa qarai, Shaqpaqty baýyrlap, myna taý ǵoi aldynda bizdiń kisi bardy ǵoi.
E. B. Ar jaǵynda.
A. Q. Atys bastaldy da ketti. Sodan olar uiytqyp qaita taýdyń baýraiyna qarai salǵan. Bylai da kete almady, bylai da kete almady. Sóitip júrgende, sol astynda tor jorǵa at, Shákárimge oq tigen.
E. B. Sonda Shákárim, qartaiǵan kisi, sol birge júitkip shaýyp júr me?
A. Q. Shaýyp júr, 80-niń ishinde 88 de me eken. Tor jorǵa atqa da, ózine de oq tigen. Oq jaq jaýrynynyń astyna tigen. Sonsoń ana tor attyń saýyrynyna.
E. B. Sizdiń kózińizge Shákárim ilikken joq pa?
A. Q. Shákárim kele jatty. Kún jańa shyǵyp kele jatqan. Jer appaq, qar ǵoi. Anaý tor jorǵa attyń shapshyp turǵan qapy, jańbyrsha jaýyp keledi. Teńselip kele jatyr, teńselip taýdy órmelep keldi de, attan qulady.
E. B. Kimniń oǵy tigeni belgisiz ǵoi.
A. Q. Belgisiz. Ol kezde qaisysynyń oǵy tigeni qaidan belgili bolady. Myna jaqtan da atyp jatyr, ana jaqtan da atyp jatyr.
E. B. Ana ózderi de atyp júr me, olar Shákárimniń adamdary.
A. Q. Olar da atyp júr, atyp júrgen shyǵar. Biraq tor jorǵamen alǵashqy bir kóringende attyń jalynan burqyldaǵan kók tútin kórinip turdy. Birneshe ret atty ózi.
E. B. Shákárim be?
A. Q. Ózi. Stvoly úsheý, qaisymen atamyn dese de yqtiiar ózinde, proishodeishisi aǵylshyn proishojdeniiasy.
E. B. Ózi ustap júr me? Oipyr-ai, qairatyn-ai.
A. Q. Attan jyǵyldy, jyǵylǵanda men júgirip bardym.
E. B. Janyndaǵy adamdar ketip qalǵan ba? Jalǵyz tastap Shákárimdi.
A. Q. Ketip qalǵan, aty bilep, buryn alyp ketken ǵoi. Sonsoń qasynda álgi Shákárimniń ózi ómiri ertip júretuǵyn Jumaǵali deitin jigit bar. Shákárimniń ózi qus salǵanda saiatshy óziniń bir jaqsy kóretin adamy eken. Sol bar, sonsoń Halyqov degen tatar bar.
E. B. Anaý Shákárimniń janyndaǵy jigit qoi Jumaǵali degen.
A. Q. Joq, ol meniń qasymda. Ol bizben birge júr ǵoi. Barsam jer taianyp otyr eken. Sonsoń basyn kóterip: — Sháke, kózińizdi ashyńyz, dedim men, kózin ashqanda qalai siz meni tanisyz ba dedim, basyn izedi tanimyn dep, sonsoń tómen qarap ketti. Al sonda eteginen asyp taýdyń biiginde otyr ǵoi, qan tómen aǵyp jatyr.
E. B. Qai jerine tigen eken oq?
A. Q. Oq oń jaq jaýyryny astyna tiip, myna jerin páre-páre etip ketken. Ol qarsy kele jatqanda atpaǵan, ári qashyp bara jatqanda oq tigen ǵoi. Sonsoń taǵy da osyny anyqtap suraiynshy dep endi meniń oiym sóileýge kele me dep turmyn ǵoi. Taǵy da basyn, betin ózime qaratyp, qalai tanisyz ba, siz anyq tanydyńyz ba? Men kimmin dep edim, jaýap bermedi. Berýge shamasy kelmedi. Til berýge shamasy kelmedi. Kózin taǵy ashty. Men Qarasartov Abzalmyn dedim, sonsoń basyn izedi. Mine bar bitkeni osy. Meni álgi kisilerdi tastadym da, sonsoń anaý qashqan bandyny qýyp kettim. Sol jaqtan oralyp kelsem, tor atta ólipti, Shákárim de ilipti. Kún batýǵa tómendep ketken. Sonsoń shanany aldyryp, tekemetti jaiǵyzyp, kiimin, barlyǵyn jóndep.
E. B. Bir-eki saǵattan keiin ǵoi, qaityp kelgenińiz?
A. Q. Iá, bir-eki saǵattan keiin. Sonsoń biz de jetisip júrgenimiz joq qoi, kúndiz-túni, ábden qaljyrap júrmiz ǵoi. Tek jan ushyryp júrgendik qoi. Ońai emes ol, sonsoń, Baqanasqa kisi jiberdim. Osylai otriad kele jatyr, úi daiyndasyn, Shákárim qaitys boldy, óligin alyp kele jatyrmyn. Sodan álgi Almatyǵa shaqyrǵan Ospanov Zeinolla dedim ǵoi. Sony jiberdim. Sonyń bárin uiymdastyryp júrgen ózi. Sonyń bastan-aiaq bárin biletin ózi.
E. B. Sol ekeýi ǵoi, Almatyǵa keletin.
A. Q. Iá, Almatyǵa aldyrǵan Ashyraliev Abdyraiymmen ekeýi. Sosyn erteńinde Baqanas, Baiqoshqar halqyn jinap, Shákárimniń óligin ortaǵa sáki taqtai ornatyp; sonyń ústine kóldeneń salyp, sonsoń aittym men: Halyq keshegi qudaiǵa qolyn sozǵan, Mekke -Mádinege barǵan qajy, halyqtyń qadyr tutqan aqsaqaly, aqyny, bir kezde Naimandy kinálap, Eńlik - Kebekti jazǵan Shákárim. Bul kúnde osyndai halge keldi. Ajal jetti, atysta qaitys boldy.
E. B. Úkimetine qarsy bolǵanyn aittyńyz ǵoi.
A. Q. Iá, úkimetine qarsy qarý kóterip, osyndai qanshama halyqtyń obalyna qalyp, súitken Shákárim, mine, dep halyqqa kórsettim. Kórsetpeseńiz nanbaidy, Shákárim óz ajalynan ózi óledi dep.
E. B. Oǵan oq tidi dep oilamaidy ǵoi.
A. Q. Iá, oǵan oq tiedi dep te oilamaidy. Vot ol osyndai kisi bolǵan. Sonsoń sol jerge qoiǵyzdym. Qaida qoiǵanyn sonyń Shalabailar, Baimashov degen militsiialary biledi.
E. B. Ony men estidim. Siz ony qudyqqa tastap ketipsiz. Sol qudyqtyń ishinen shyǵaryp alypty jurt, balalarymen. Sosyn jóndep qoiypty degen qaýeset osy elden estidim.
A. Q. Onysy beker. Olardyń qaida qoiǵanyn bilmeimin. Men ózim aparyp qoiǵam joq pálen jerde dep, aitýǵa.
E. B. Sol jerde álgi jurtqa aittyńyz da, ketip qaldyńyz ǵoi.
A. Q. Joq. Ózim barda jerlettim.
E. B. Jerlettińiz be?
A. Q. Jerlengen jerine barǵanym joq.
E. B. Endi qaida qoiǵanyn bilgen soń aityp otyrsyz ǵoi.
A. Q. Bilmeimin degenim, men onyń basyna barǵanym joq, al ony halyqtyń aqsaqaldaryn ertip, Shalabaev basqaryp, ózderiniń kózinshe qoiyp keldi.
E. B. Sizder sol arada dem aldyńyzdar ma? Aýdanǵa ketip qaldyńyzdar ma?
A. Q. Olar erteńine qoidy, joq, men ańǵa shyǵyp kettim. Baqanas ózeniniń janynda keremet bir jer bar, ańǵa shyǵý deisiń be? Meniń de bir qyzmetim bar ǵoi, halyqqa bailanysty. Men sol qyzmetimdi jasamaimyn ba? Ańǵa alyp ketedi, baryp sóilesemiz.
E. B. Sonda qoiǵan jeri Baqanastyń basy ma? Qai jer dedińiz?
A. Q. Baqanas.
E. B. Joq, ony siz tastady, siz tastap ketipti dep estidim.
A. Q. Biz Baqanastan alyp ketkenbiz, qumǵa tastamaidy ǵoi, onysy beker, halyq bar ǵoi.
E. B. Siz endi osydan keiin tekserý júrgizdińiz ǵoi?
A. Q. Tekserildi, álgi qalǵan tergeýdi MVD Lebenkov degen meniń ornymda otyrdy daǵy tergeýdi sol bastady, uiymdastyrýshysy Shákárim oǵan shúbálanbańyz. Al endi menimen sóilesken kisi organnyń adamy. Áýelde durys bastalmady ǵoi. Áýelde Begaliev Saparǵali deitin izdepti meni, taba almapty, onyń ne isteitinin bilmeimin. Men elden shyǵyp, eshqaida ketkem joq. Sol Qarqaraly, Qaraǵandy bardym. Sonda marqum Muhtardyń kóp adam emes, bir tolkovyi adam jiberip, ne bolmasa ózine shaqyrtyp ózimmen áńgimelesý kerek edi ǵoi. Osylai edi, osylai edi dep, Sonda biz Muhańnyń barynda kiriskende bul kisiniń eńbegi baiaǵyda shyǵýshy edi, men bittei qarsy emespin, qazir shyǵarsa da. Maǵan esh nárse de istegen joq. Men endi tolko armandamyn. Men bir kún, bir tún ǵana taýda kezdestim. Ol kisi de qart adam. Sonda kórdim ol kisini. Sonda sóilegeni, otyrǵany, adamdy tań qalarlyq. Men óz ishimnen tańǵalyp otyrdym. Ol qalai bolsa, solai sóileitin kisi emes.
E. B. Al endi anaý, degenmen, bandynyń uiymdastarýshysy bolǵasyn qurtý kerek degen oi boldy ma?
A. Q. Joq, meniń maqsatym tiri alý edi ǵoi. Tiri alǵanda men maqtaý da, orden de alatyn edim organnan, oǵan jete almadym ǵoi.
E. B. Sonda keiin teksergen kezde, múmkin, anaý pysyq balalardyń isi bolyp, myna kisiniń qup degenin paidalanyp jatqan joq pa eken.
A. Q. Joq, Qytaiǵa ótýge daiyndalǵan ǵoi ol. Sonda ol Qytaiǵa ketip qalmai álgi soǵyspen arasynda júrgeni, jaqsy daiyndyq kerek bolǵan ǵoi. Talai jerde jartastarda mal soiyp qaqtatqan. Qytaiǵa ótýge daiyndyq maqsat sol boldy ǵoi.
E. B. Kelgen bette qýyp júrgen bandylaryńyz bar ǵoi. Basynda qýyp júrgen bandylardyń solardyń isteitin ne ziiany bar? 15-20 kisi jinalyp alyp, endi úkimetke ókpelegen bailar ǵoi, konfiskelenip, ishindegi jastar.
A. Q. Olardyń maqsaty qarýlanyp alyp, daiyndalyp alyp, barlyǵynyń maqsaty Qytaiǵa ótý.
E. B. Sol kezdegi jinap júrgenderi kimder?
A. Q. Sol kezdegi betke ustarlar.
E. B. Sosyn myna halyqqa iritki jasaidy ǵoi, jumys istetpeidi, kolhozdardy ydyratyp.
A. Q. Jarma aýdanynda ataqty Japar deitin bandit boldy. Basshy. Ol da sondai daiyndyq jasady. Onyń da talai ýaqiǵalary boldy.
E. B. Oǵan da siz qatystyńyz ba?
A. Q. Men ózim Jarma aýdanynda istedim ǵoi sodan keiin.
E. B. Sodan keiin qai ýaqytta kettińiz Qaraýyldan.
A. Q. 1932-shi jyly. Sosyn aýystyryp jiberdi ǵoi meni.
E. B. Shákárimniń ýaqiǵasynan keiin be?
A. Q. Shákárim ýaqiǵasynan keiin.
E. B. Al endi Shákárim ýaqiǵasynan keiin, bul endi bizdiń qazaqtyń kekshil jaǵdaiy bar ǵoi, olardyń týystary, nemereleri Sizden kórip, sońyńyzdan túsip, qairat bildirgen boldy ma, Qunanbaidyń tuqymdary?
A. Q. Joq. Eshqaisysyn bilmeimin. Sodan Berdesh Qytaidan kelip, osy Almatyda bolǵan.
E. B. Shaýyp júrgenderdiń ishinde ol da boldy ma?
A. Q. Ol da boldy.
E. B. Ziiat ta bar ǵoi.
A. Q. Ziiat ta bar.
E. B. Qashyp ketkenderdiń ishinde ǵoi.
A. Q. Sol betimen olar Qytaiǵa ótipti. Bizden qutylyp ketti ǵoi.
E. B. Al endi Qunanbaidyń tuqymdarynan sol kezde sizdermen birge júrgenderi boldy ma?
A. Q. Joq, eshkim de bolǵan emes tuqymynan.
E. B. Al, endi Jumaǵali she?
A. Q. Jumaǵali ol bir kedeidiń balasy, saiatshy, búrkitin ustap, qarshyǵasyn ustap, ony kútip júretin.
E. B. Biraq endi sizderge kedei bolǵasyn shyǵyp júr ǵoi.
A. Q. Biz ony kerek qylyp, biz ertip júrmiz.
E. B. Shaqyryp alyp.
A. Q. Taýyp alyp. Sosyn endi álgi Shaqpaq taýy óziniń ań aýlap jatatyn úii bar dedim ǵoi. Onyń óz tarihy da qyzyq.
E. B. Sol jerin aityńyzshy. tarihy bolsa?
A. Q. Ol úidi bir bulaqtyń basynan salǵan. Bulaq fontan atyp turatyn bulaq. Kirip barǵanymyzda uzynsha kishkentai koridory bar. Koridordyń ana buryshy da tuǵyr, qustyń sańǵýyry (qus bailap qoiatyn jer) kirgende bir komnatada sol jerden ot jaǵylady, sonyń peshin ózi basqaryp saldyrǵan deidi, sol úidiń irgesin jaǵalap otyryp, sonda osy tútin júretin trýbanyń ústinen barlyǵy taýasha, al ortaǵa qoiǵan stoly jalpaq.
E. B. Taýasha — degenińiz polka ǵoi.
A. Q. Polka.
E. B. Sonda kitap tolyp tura ma?
A. Q. Joq, bir de kitap joq, sonda ol bir tuǵyrǵa ózi istegen deidi.
E. B. Sheber me eken?
A. Q. Sheber, ózi temeki tartady.
E. B. Ol kisi nasybai salmaidy ǵoi.
A. Q. Joq. Temekini shiratyp mahorka siiaqty temeki, sonyń saýyty ózi qolynan jasaǵan. bir jerinde oraityn qaǵazy turady, bir jerinde sirińkesi turady, munda temeki salatyn quty, sony óziniń qolynan jasaǵan. Menimen áńgimeleskende alǵashqy taýdyń ústinde kezdeskenniń ózinde temeki shiratyp tartyp otyrdy. Sol temekini bylai aq qaǵaz alady da, bir qolymen bylai shiratyp salady. Sonsoń kádimgidei temekini salady da, tartady.
E. B. Buryshtap shiratady ǵoi.
A. Q. Buryshtap shiratady, bir qolymen salýy da ǵajap, saýyty da ǵajap. Endi álgi búrkittiń tuǵyrynda bir tiekti burasańyz qustyń aldyna jem beretin saity aiaq shyǵady. Endi bir tiegin burasańyz odan búrkittiń tumaǵasy onyń álgi ártúrli, bir sondai kerekti kishkentai - kishkentai saimandar shyǵady. Osynyń bárin ózi jasaǵan deidi Jumaǵali. Myna stol ortadaǵy, bir jalpaq tas, ol kisiniń ózi áýelden jaratylystyń ózin paidalanǵan ǵoi. Osy oryndyǵy da, stoly da tas, jalpaq tas.
E. B. Sonyń ainalasyna salǵan ǵoi úidi.
A. Q. Ainalasyna salǵan.
E. B. Oi, Alla-ai!
A. Q. Ne kerek, ǵalym adam, biraq...
E. B. Ýaqyttyń kóbin sol úide ótkizedi ǵoi shamasy.
A. Q. Naǵyz qus salatyn jer. Tamaq pisiretin jeri de bar.
E. B. Qyzyq eken, kórgenderińiz. Siz anaý, Shákárimniń úiińizde bolǵany esińizde qaldy ma eken, álde qalmady ma eken? Bir sátke jatty ǵoi, mysaly búgin keshke qarai keldi, erteń túske qarai attandyrdyńyz ǵoi. Iá, shai-qantyn, ony – munysyn berip, sonda sol shai-qant berip jatyrsyz, otyz birinshi jyl qiynshylyq qoi. Árine ol úlken bailyq qoi. Árine qorjynymen jinap júr ǵoi. Iá, sony tastap ketip jatqan joq. Sonda qýanysh bildirip rahmet aitty ma?
A. Q. Sondai jalpyldamaidy.
E. B. Oipyr-ai, qatty kisi eken.
A. Q. Jalpyldamaidy. Endi qansha halyqtyń aldynda istelip turǵan nárse ǵoi. Jáne men ony bireýden imenip jasaǵam joq ol ýaqytta kimnen imenem? Raikom Omarǵazin meniń aitqanym oǵan zań. Prokýror qolymda. Sonda halyqtyń aldynda syi-qurmet kórsetip jetkizip saldym. Shákárim úlken qate istedi. Sol meniń aitqan pikirlerime senbedi ǵoi. Men ony Qaraýylǵa kóshirip alatyn edim, úi de beretin edim. Ol múlde senbei otyr ǵoi.
E. B. Sizge senbei otyr ǵoi.
A. Q. Senbei otyr. Tipti onyń eńbek isteýge qulqy joq.
E. B. Qulqy joq qoi, úkimetke qulqy joq qoi. Al mynaý álgi sol jatqanda óziniń shyǵarmalaryn jat k a aityp kórdi me? Bylai...
A. Q. Endi, onyń bári jadymda joq. Sizdiń qai bir jigitter, tym qymbat kimesek, maqtanyshyn borysh qyp ústi-ústine úimesek te, degenmen dombyraǵa ánge qosyp aityp júrdim bala kúnimde, al endi aityp júrgenim óleńmen «Qońyraý shyldyr, túime belder» dep keltiretin.
E. B. Ol kezde jeńgei jas qoi, osy kisi me edi.
A. Q. Keiin qaitys bolǵan.
E. B. «Kelin, shyraǵym, úlken rahmet, kóp qyzmet ettiń» dedi me keterinde.
A. Q. Joq. Eshtemede degen joq.
E. B. Kórdiń be, ana ar jaǵynda, múldem zil jatyr ǵoi. Qytaiǵan tas bolyp.
A. Q. Bizdiń ekeýmizdiń ústimizge meniń áielimnen basqa eshkimdi kirgizbeidi.
E. B. Balalar bar ma edi ol kezde?
A. Q. Joq, bala joq. Meniń jańa úilengen kezim.
E. B. Álgi siz kórgen kezde, keiin óler aldynda kórgen kezde saqalyn kúzep tastaǵan eken dedińiz ǵoi.
A. Q. Saqalyn kúzep tastaǵan eken. Baiaǵy ózim kórgen saqaly qaida sol tógilip turatyn. Jibek saqaly bar edi tógilip turatyn, tósinen tómen túsip turatyn. Sóilegende saqalyn, tarap otyryp oń qolymen saqalyn tarap, sol qolyn saýsaqtaryn jaiyp qoiyp, soǵan qarap sóileituǵyn. Al men basyn kótergende, basynda ań eltiriden tymaǵy bar, onyń syrtynda jeteii bar.
E. B. Jetei degen ne?
A. Q. Ony balbai deidi Ulytaý jaǵy. Kalpachek deidi ony orystar.
E. B. Ústinde túie shekpeni bolar.
A. Q. Túiejún shekpeni bar.
E. B. Tógilgen keń bolady ǵoi ol kezde úlken kisiniń kiimderi.
A. Q. Keń.
E. B. Aiaǵynda saptama etik bolar.
A. Q. Saqalyn kúzetip tastapty, tórt elidei dóńgeletip. Osy Qazaqstanda ádebiet betinde basylyp shyqty. Álgi aqtatqan kezde Muhtar Áýezov birneshe shýmaq óleńderimen basyp jiberdi. Sonda sol sýretin bergen. qazir ol meniń qolymda. Jasyraq kezi-aý deimin, tym saqaly qara eken. Onda saqaly da jai ǵana, sypaiy saqaly bartuǵyn.
E. B. Al endi jasy jóninde meniń málimetim bylai Abaidy 1904 jyly ólgen deidi ǵoi. Sonda tiri bolsa 1931 jyly 86 da, bul Abaidan shamasy 10 jas kishi bolýy kerek. Sonda sizben kezdeskende 75-76 da dep shamalaimyn men.
A. Q. Men 80-ge kelgen deimin.
E. B. Anyqtama alǵanǵa deiin siz Shákárim týraly ár jerde áńgime aityp, ne bolmasa birdeme jazyp kórgen joqsyz ba? Odan buryn Shákárim týraly bir áńgime esitkem, ózińiz ádebietke jaqyn adamsyz, ózińizdiń pikirińizdi aityp júrgen jaǵdailar boldy ma? Ai, onyń aqyndyǵyn ne qylasyz, ol ózi jaý emes pe degen siiaqty?
A. Q. Joq, ondai másele bolǵan emes, biraq men álgi olardyń lichnyi ózderiniń qaraqan bastarynda úlgi kóp qoi. Álgi kelbeti jaiynda, minezi jaiynda, sonsoń qolynan óziniń tasyn stol ǵyp, taýyn úi ǵyp osylai jasap júrgenin men kei jerde áńgime ǵyp aittym. Al, biraqta ol kisi jaiynda men eshbir ýaqytta jamandap sóz sóilegen emespin.
E. B. Al ózińizdiń sol ýaqytta qolyńyz da tigen joq qoi. Bir jylǵa jeter jetpes sol Qaraýylǵa, ol kezde qol tie me, jas kezińiz, ádebietke beiimsiz, ózińiz de birdeme jazyp júrsiz, Abaidyń, basqa aqyndardyń sóz arnaǵan jerleri, sondai-aq solarǵa qulaq túrip júrdińiz be Qaraýylda júrgende.
A. Q. Men ondai jaǵdaiǵa kele alǵam joq. Bandysyz qyzmetim bolǵan joq. Aqyry ol Shákárimniń ólimimen tyndy. Odan keiin, meni, ol aýdanǵa turýǵa bolmaidy dedi de, Jarma aýdanyna jiberdi. Men tipten halqyn erkin bilip te bolǵam joq.
E. B. Jarma aýdanynda OGP-niń nachalnigi boldyńyz ba?
A. Q. Iá, ondai jaǵdaiǵa kelgem joq ǵoi, halqymen aralasyp, áńgimelesip tolko Berdaýsi degen kisimen áńgimelestim. Familiiasyn umytyp qaldym. Ózi muǵalim.
E. B. Oqyǵan kisiniń atyn qoiǵan ǵoi, shamasy, oqyǵan adam ǵoi.
A. Q. Kókbai meshitin kóremin dep, Kókbai jaiynda barǵanymda Berdaýsi degen kisi kezdesip, birazyraq sonymen áńgimelestim, ber jaǵym áńgimeleskenmen, ár jaǵym qai kezde qampityp, qai kezde jalpityp ketedi dep. Militsiiada isteitin bir adam túrmeden bir kisini áketip bara jatqanda, Semeige qarai, sol militsiiany atyp tastaǵan. Dál mańdaiynan óziniń vintovkasymen. Endi ol bir alparys, tolqyp turǵan ýaqyt qoi, bir baǵytqa kóshpegen. Halyqtyń ońǵa basýynan, solǵa basýy kúshtirek. Iá, úitkeni bailardy qýǵyndaǵannan keiin, ol árine, jaqsy atań bermeidi ǵoi.
E. B. Odan keiin qaraýylǵa baryp kergen joqsyz ba?
A. Q. Odan keiin baryp kórgem joq, bir soǵyp óttim. Aitmurzanyń úiine bir túsip attandym.
E. B. Aitmurza degen kim?
A. Q. Aitmurza degen ózimmen qatar jatyp atysqan, beiittiń túbinde, Tólepbaev degen. Qazir bar bolýy kerek.
E. B. Sol Qaraýylda tura ma?
A. Q. Basynan oq tiip aýyrdy, biraq jazyldy. Men endi aralasatyn jaǵdai bolǵan joq.
E. B. Byltyr men bardym. Qaraýylǵa ádeii. Abaidyń basyna baraiyn dep, Jidebai degen jiyrma shaqyrym jer eken. Abaidyń burynǵy qystaýyn jaqsy kóteripti, mýzei jasapty, aldyna sol otyrǵan, turǵan jerin, shoshalasyn keltirip burynǵy sol Abaidyń sol beiitiniń janynda týys - tuqymdary jatqan kórinedi.
A. Q. Shákárimniń beiitin de jańartypty ǵoi.
E. B. Anadaida jatqan kórinedi. Shákárimniń beiiti jupynylaý endi, balalary istese kerek, «Shákárim» dep astyna tas qoiypty. Barǵan bette oń jaqta bir 100 metr jerde, Abaidyń qosynan oń jaǵynda. Sonymen siz Shákárimmen kezdeskenińiz, sol álgi Almatyǵa Nurymbekke alyp barǵanda ǵoi.
A. Q. Shákárimniń áńgimesimen kezdeskenim sol. 1959 jyly TsK shaqyrtty ǵoi. Osy siiaqty Qarasartov degen qurtqan Shákárimdi, atyp tastaǵan degen ǵoi. Bireýi — Ospanov Zeinolla, bireýi — Abdyraiym Sharabaev ekeýi komissiia keledi degende buryp bergen ǵoi.
E. B. Sol ekeýin shaqyrtyp alǵan ǵoi.
A. Q. Shaqyrtyp alypty.
E. B. Sonda olar kózińizshe aita almady ǵoi.
A. Q. Meni kórgende Sharabaev shalqasynan tústi. Áýelde aldyrǵanda. ózderi qaýiptenip kelgen ǵoi.
E. B. Buryn jobasy bir jaýap bergen ǵoi.
A. Q. Endi tergeý ústinde burynǵy jaýapty ózgertken ǵoi.
E. B. Burynǵy baiaǵy tergeý ǵoi.
A. Q. Iá, ol arhivte jatyr ǵoi. Qaidan bilsin ony olar.
E. B. Siz aittyńyz ǵoi, burynǵy aitqandaryń arhivte jatyr, sender ne dep berip júrsińder, men óltirip pe edim, esterińde me? Kelgen bette?
A. Q. Iá, olardyń ótirigi órge basa ma?
E. B. Ekeýi keldi ǵoi Semeiden, osy jerin aityńyzshy, kabinette kezdesti ǵoi.
A. Q. Men kapitan Qaratabanovtyń kabinetinde otyr edim.
E. B. Qaratabanov qazaq jigiti me?
A. Q. Qazaq jigiti. Otyr edim, sosyn shaqyrtty. Abdyraiym kirip keldi. Qasynda bir bala ertip júr.
E. B. Sizben shamalas pa, úlken be?
A. Q. Úlken menen. Ózi de qartaiyńqyrap qalǵan. Endi sonsoń jańaǵy, maǵan jalt qarady da...
E. B. 1959 jyly jassyz ǵoi, 50-desiz ǵoi. Iá?!
A. Q. Sol sandalyp qulap qaldy.
E. B. Sizden bir on shaqty jas úlken shyǵar.
A. Q. Úlken, sosyn ol durysyn aitty, muny barlyǵyn jasaǵan Muqtar. Muqtar alty aqyndy elge shyǵaryp, Shákárimniń óziniń Ahat degen balasy, Tastaq degen jerde turýshy edi, muǵalim.
E. B. Tastaq degen sol Qaraýylda ma?
A. Q. Joq. Almatynyń qatarynda, Qaskeleńde sonda turǵan. Sol Ahattyń júrgeni, osylai. Qarasartov jer betinde joq. Ol áldeqashan quryǵan. Komissiia keleiin dep jatyr. Shákárimdi aqtaiyn dep jatyr, sender Qarasartovtan qorqatyn dáneńe joq, jaýaptaryńdy túzep berińder, keshegi qajyny tiriltip alatyn boldyń dep soqpai ma? Alty aqyn shyqqannan keiin janyn qoia ma, onyń ishinde Semeidiń ataqty Nurlybegi bar.
E. B. Iá, iá.
A. Q. Ol sol bárin de buzyp, burmalap bergen ǵoi.
E. B. Sodan keiin Zeinolla keldi me? Sol kúni keldi me?
A. Q. Sol kúni ekeýin birge ákelgen ǵoi.
E. B. Áýeli ońasha kirdi me?
A. Q. Zeinolla ońasha kirdi. «Qalai, Zeinolla, aman saý júrsiń be», ol qolyn bere almai, maǵan amandasa almai, jaza basam dep tur ma, umytyp qalǵan siiaqtanyp tur ma? Úni shyqpai, tili sózge kelmei qaldy. Endi men: «Zeinolla, qalai aman-saý júrsiń be, sen aitshy ne dediń, Shákárimge oq tiip, tor atpenen kelip, kerege tastyń sorynyń betinde qulaǵanynda sen emes pe edi qasymdaǵy, nemene istediń, sosyn osynyń báriniń habaryn alyp aýdanǵa barǵan shapqynshy da sen emes pe ediń. Ne dediń aitshy?» Sosyn aitty. Osylai alty aqyndy shaqyrdy, Moskvadan soiýznyi prokýratýradan adamdar kelip tekserdi. Teksergende sol jaýapty bylai berińder, bylai berińder dep, sonsoń men buzyp berdim — dedi.
E. B. Áiteýir, ái, baiǵustar!
A. Q. Endi Qarasartov atty dep aita alasyń ba? — deidi ǵoi. Endi Qarasartov tegin be. Sledstviia otdeliniń bastyǵy. «Aita almaimyn. Bilmeimin» — dedi. Endi odan basqa ne deidi.
E. B. Sonda olar Shákárimniń jazyǵy joq edi ǵoi, jai atyp tastady dei me eken?
A. Q. Jazyǵy joq edi, ań aýlap, taýda jalǵyz júr edi, Qarasartovqa kezdesip, Qarasartov namaz oqyp otyrǵan jerinde atyp tastapty degen.
E. B. Osylai dep estidik qoi, bárimiz de?
A. Q. Iá, mine, osylai degen. Qai jerde men jalǵyz júrippin? Men ózim bir kórýge qumar bolyp júrgem.
E. B. Oipyr-ai, ai!
A. Q. Iá, osyndai haiýandyq bola ma?
E. B. Masqara-ai. Al endi osy sózdi barlyǵy aityp júrgen.
A. Q. Sol meniń ózimniń eńbegimniń kúni búginge deiin iske aspai kele jatqany.
E. B. Mine, jiyrma jyl boiy osy áńgime sizge ilesip kele jatqan.
A. Q. Keiingi jazǵan eńbegim de jatyr. Eki chemodan. Arhivim, sonsoń keiingi jazǵan óleńderim qandai bolady dep jibersem, oǵan jaýap keledi, siz aqyn emessiz dep jazypty bireýi.
E. B. Endi sizdi bilmeitin ádebietshiler joq, qazir esime túspei otyr, keiingi varianty bar ǵoi, namaz oqyp otyrǵan jerde atqan dep. Dál solai deidi.
A. Q. Solai dep shyǵarǵan ǵoi.
E. B. Anaý álgi alty aqynnyń taratqan laqaptary ǵoi, sol boiymen qalǵan.
A. Q. Sol boiymen qalyp otyr. Dokýmentti myqtap jibergen ǵoi.
E. B. Endi keiin myna keiingini eshkimge jariialaǵan joq, jurtqa sol boiymen daqpyrttap otyr. Mynaý álgi Abdyraiym men Zeinolla bar ma eken, álde ólgen shyǵar.
A. Q. Kim biledi, Abdyraiym óldi dep estidim ǵoi. Taýda ań aýlap júrgende, dalada ólip qalypty deidi. Al, Zeinollasyn bilmeimin.
E. B. Al úsheýińiz de sol aradan tarasyp kettińder me? Shyǵyp bylai kezdespedińizder me?
A. Q. Joq, kezdeskenimiz joq.
E. B. Tarasyp kettińizder me?
A. Q. Sol jerden olar tarap ketti. Men ózim bir kabinet arhivti tekserip, barlyǵyn qarap, sonsoń endi onda meniń jazyp bergenim de joq. Endi bettestirdi ǵoi. Solai dep, Arystanbekov pen Jandildinge TsK-ǵa barýǵa, jol qarajatyn ber, renjitpe, qaitar dedi.
E. B. Anaý Qarataban jigitpen kezdesken joqsyz ba?
A. Q. Joq. Keiin kezdese almadym.
E. B. Qyzyq eken? Sizge shynynda da, jaidan-jai...
A. Q. Al endi anaý Shákárim ol dúnielik bolyp ketti ǵoi, ol óli arýaq, men tiri arýaq. Ekeýmizdiń aramyzda bir ineniń jasaýyndai qastyń joq.Tek qana syrttan osylai piship, ólshenip jasalyp keledi. Bul endi meniń myna jasym kelgende maǵan ońai másele deisiz be?
E. B. Ońai másele emes.
A. Q. Maǵan bir bitpes jara.
E. B. Bitpes jara.
A. Q. Al endi meniń bailyq eńbegim eń keminde II tom bolyp shyǵady. Feletondarym da bar, kúldirgi - syqaq, sol barlyǵyn qosyp, sol revoliýtsiiaǵa deiingi ózimniń kórgen kedeiligimdi, jalań aiaq, jalań bas, kórgen kóreshegimdi, sonyń kúllisin bassa, eki tom bolyp shyǵady. Mádi týraly da jazdym. Endi ol, Mádidiń máselesin kóterip júrgen kezi de, endi kerek-aq material. Sony baspady ǵoi.
E. B. Mádi týraly qandai pikirińiz? Mádimen kezdestińiz be?
A. Q. Mádimen kezdestim. Mádi úiimde boldy. Ákeme keldi. Sonysyn men jazdym.
E. B. Ol kezde jassyz ǵoi, Mádi 1931 jyly óldi deidi, onda 13 — 14 jasta bolarsyz.
A. Q. Balamyn men, oinap júrgen jerimde úsh aq boz atpen jalańdatyp, Túieasý degen asýdan shyǵa kelgende, men asyq oinap júr edim.
E. B. Sonda, eki atty jetegine alǵan ba?
A. Q. Joq. Joldasy bar. Eki joldasy bar. Úsheýi de boz at mingen, qara er toqym. Ol qara tory, jaýryny qaqpaqtai, eki kózi úńirekteý, kelbetti adam. Ádebietke de, ánge de qumar ákem jasap bergen ań dombyra anadai jerde tur edi.
E. B. Ákeńizdiń aty Qarasart pa?
A. Q. Ákemniń aty - Ǵabdolla.
E. B. Atańyz ǵoi - Qarasart?
A.Q. Qarasart - ákem, Ǵabdolla da - ákem. Deneli qara kisi eken, sony bir jeńgesi Qarasart siiaqty dep atamai ma. Dombyrany tartyp, óziniń óleńderin aitty. Ákem: «Qaraǵym, daýysyńdy estirt. Bul kelgenińe rahmet, baqytty bol, rizamyn. Daýysyńdy estirt» degende sonda, sol Mádidiń sol aitqanyn dombyramen aitatyn bolyp men de úirenip aldym. Sonda jaqyndai, jaqyndai dál aldyna bardym. Sosyn: «Kóke, bul úide dombyrany kim tartady?» dedi, ákem ózi dombyrashy kisi edi, ózim tartam, qaraǵym. Sosyn myna bir qarasiraq ulshyǵym bar, osy tartady» dedi. «Án aita ma?» dedi. Aitady dedi. Sonsoń men álgi «Qaiter edi jigitter, tym qymbattan kimeseń, ústi-ústine borysh qyp», Shákárimniń bul óleńin jáne eki-úsh ándi aityp berdim.
E. B. Daýysyńyz jaqsy ma edi?
A. Q. Jaqsy edi daýysym. Qaita aitshy, tartshy, taǵy bir án aitshy dedi. Aittym. Sonsoń Jákeńniń bir marqasyn soiyp, kún qaitardyq. Mákeńniń bergen zakazy ózine bir qisyq taban etik.
E. B. Sonda ákeńiz etik tige me?
A. Q. Ákem etikshi edi. Bir saptama etik, bir galosh, bir kebis, bir mási goloshty, másini, kebisti, áieline Ǵazyiǵa dep zakaz berdi. «Osyny, Kóke, jaqsylap istep berseńiz, men ózim keiin kisi jiberip, habarlasam» dedi. Kelgeni sol ákeme sálem berem dep, ádeii keldi. Men ózim anaý Mádidiń kim jazdy umytyp qaldym.
E. B. Mádidi Bektasov Áshimbek, sonsoń «Naizaǵai» dep Ábishev Áljappar jazyp júr ǵoi.
A. Q. Mádi týraly osynda osy kitaptar mende bir jerde bar. Ol sýret mańailamaidy, sopaiǵan bir qara kisi.
E. B. Sýret bolǵanda basqa bireýdiki shyǵar japsyrǵan.
A. Q. Basqa bireýdiki. Men endi anyq bilemin. Men eger hýdojnik bolsam, sol Mádidiń túrin oiyma alyp otyryp, sony salyp bergen bolar edim. Biraq men sýretshi emespin. Jadyma saqtaǵanym sondai. Osy Mádi týraly bir óleńimdi bastadym. Mádidiń jinaǵy shyǵady degende sondaǵy jazǵanym.
E. B. Ádebietshilerdiń bári sizdiń atyńyzdy atasa boldy, Shákárimdi óltirgen deidi, oi, Alla-ai?
A. Q. Al endi men shyn azamattyń aryma, adamgershiligime, men ne bir tórt aiaqty it bolǵym kelmeidi, sol adam qalpymda eki aiaǵymmen júrip, kelgen ajal bolsa kútip alsam deimin, sonda meniń armanym, osy adaldyǵyma, adaldyǵyn aitaiyn, osyny organǵa. TsK-ǵa oiymdy jaz dedi, osy áńgimeni men sizge qalai aittym, osylai jaz dedi. Osylai jaz degende men Shákárimniń eńbeginiń dúnie júzine shyǵýyna qyrsyq jasaidy-aý dep jazbadym. Osyǵan nanyńyz. Meniń bir suraitynym: Men adalmyn. Adamgershiligim boiymda. Sol, osyny men jazbadym. Ramazan men áielin óltirdi deýge tilim barmady. Shalabaev Oljabaidy baltalan óltirdi degenge meniń tilim sózge kelmei qaldy. Sondyqtan men sony jazyp berer edim. Áitpese men óz basymdy ezim aqtaý úshin baiaǵyda jazǵan bolar edim. Jazyp bere alamyn ǵoi, osy aitqanymnyń bárin jáne túpten eshteńe qaldyrmaimyn ǵoi.
E. B. Árine.
A. Q. Biraq ta menimenen sóilesken, menimenen osy ózińiz siiaqty áńgimelesken eshkim bolǵan emes.
E. B. Ol endi degenmen Shákárimniń analardy óltirýi óz qara basynyń jaýy bul emes shyǵar, biraq endi Shákárimdi olar tý etip ustap otyr ǵoi. Shyndyǵynda olardyń buzaqylary bar ǵoi ártúrli.
A. Q. Shákárimniń ózi shappasyn el kórmeidi jáne de shappaidy, men aityp otyrmyn ǵoi, álgi meni jibergende, ol avtoritet dedi, ol avtoritet tek qana Qazaqstanǵa emes, búkil jer júzine deýge bolady. Maǵan soǵan ie bolsaq bolady dedi, ǵoi. Osy sóz jetip jatyr ǵoi.
E. B. Jetip jatyr.
A. Q. Osy sóz jetip jatyr.
E. B. Telegei-teńiz tarih ta Botakózdiń sózindei degen siiaqty, biraz tarih qolda. Oipyr-ai, Qunanbaidyń tuqymynan soń Shákárimnen úlkeni joq qoi ol kezde. Shákárimnen ataqtysy.
A. Q. Joq.
MEDǴAT QULJANOV
