ا. ق. جوق, مەنٸڭ ماقساتىم تٸرٸ الۋ ەدٸ عوي. تٸرٸ العاندا مەن ماقتاۋ دا, وردەن دە الاتىن ەدٸم ورگاننان, وعان جەتە المادىم عوي.
بۇل ەڭگٸمە — ديالوگ 1978 جىلى 20 سەۋٸردە
ماگنيتوفون تاسپاسىنا جازىلىپ الىنعان.
ەۆنەي بۋكەتوۆ. سوندا باردىم دەپ ايتا بەرٸڭٸز, قىزمەتكە بارعانىڭىزدان باستاپ, 1931 جىلدان.
ابزال قاراسارتوۆ. 1931 جىلى مەن بەسقاراعاي اۋدانىندا ميليتسييانىڭ رايوتدەلٸ بولىپ ٸستەپ تۇردىم. سول جۇمىس ٸستەپ تۇرعان جەرٸمدە, ەرتەڭگٸ ساعات 9-دا سەمەيدە وبلوتدەلدە بولسىن دەپ پريكاز كەلدٸ. سونسوڭ مەن كەلدٸم. كابينەتكە كٸرگەنٸمدە باستىق ستولدىڭ ورتا جەرٸنە قارسى وتىرىپ, مەنٸمەن سٶيلەستٸ.
— سٸزدٸ باسقا اۋدانعا جٸبەرەيٸن دەپ وتىرمىن. باسقا اۋدان بولعاندا شىڭعىستاۋ اۋدانىنا جٸبەرەيٸن دەپ وتىرمىن. وندا جاعداي جاقسى ەمەس. ەر جەردەن باندىلار شىعىپ ەر جەردەن سوعان ەلەڭدەپ, ەلدٸڭ كٶتەرٸلٸسكە ىڭعايلاناتىن تٷرٸ بار. سوندىقتان مەن سٸزدٸ شىڭعىستاۋعا حالىقپەنەن قويان-قولتىق سٶيلەسٸپ, سول ەلدٸڭ تٷزۋ باعىت الۋىنا جول بەرەدٸ دەپ جٸبەرەيٸن دەپ وتىرمىن. ول - ابايدىڭ نەمەرە ٸنٸسٸ قۇدايبەرگەنوۆ شەكەرٸم تۇرعان جەر.
شەكەرٸم اقىن تەك قانا قازاقستانعا ەمەس, بٷكٸل جەر جٷزٸنە اتاعى شىققان ادام دەۋگە بولادى. شەكەرٸم - اۆتوريتەت, بەدەلدٸ دە. شەكەرٸمنٸڭ بٸر اۋىز سٶزٸن ەلٸ جەرگە تاستامايدى. سول شەكەرٸمدٸ تٸلٸن تاۋىپ, بابىن تاۋىپ, ۇستاي بٸلسەڭ, سوعان جاعداي تۋعىزساڭ, حالىقتان ەشقانداي جاماندىق شىقپايدى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان سٸزدٸ جٸبەرگەندەگٸ باستى ماقسات شىڭعىستاۋعا بارعاننان كەيٸن, سول كٸسٸنٸ تاۋىپ الىپ, ەڭگٸمەلەسۋ كەرەك. وي-پٸكٸرٸن بٸلۋ كەرەك, جاعداي تۋعىزۋ كەرەك, — دەپ ماعان ەرەكشە تاپسىرما بەردٸ. سونىمەن, مەن شىڭعىستاۋعا كەلدٸم.
ە. ب. سٸزدٸ جٸبەرگەن وبلگپۋ-دىڭ ناچالنيگٸ كٸم ەدٸ?
ا. ق. پانوۆ دەگەن ورىس. ورىس جٸگٸتٸ بولعانىمەن مەنەن ٷلكەن, ورتا جاستان اسىپ كەتكەن كٸسٸ.
ە. ب. ساقا ادام عوي, تەگٸ.
ا. ق. زامەستيتەلٸ - ۆولكوۆ دەگەن. ول دا ورىس. شىڭعىستاۋدا مەنەن بۇرىن يۋدين دەگەن قىزمەت ٸستەگەن ەكەن, رايوتدەلدٸڭ ناچالنيگٸ بولىپ, ول بارلىق جۇمىستى ماعان تاپسىردى. مەن قىزمەتٸمە كٸرٸستٸم. قىزمەتٸمە كٸرٸسٸپ, رايوتدەلدٸ العاننان كەيٸن بٸرازدان سوڭ...
ە. ب. بۇل ييۋن ايى عوي, 1931 جىلعى.
ا. ق. يە, ييۋن ايى. ارشالى دەگەن تاۋدا باندى جاتىر دەسەدٸ. ارشالىدا قوزىباعاروۆ احمەتجان دەگەننٸڭ قىستاۋى بار. قوزىباعاروۆ سول جەردٸڭ اتاقتى بايى.
ە. ب. توبىقتى ما?
ا. ق. توبىقتى. سونىڭ قىستاۋىندا باندى ۇيىمداسىپ جاتىر دەگەن حابار كەلدٸ.
ە. ب. بۇل قاراۋىلدىڭ قاي جاعىندا ەدٸ?
ا. ق. سەمەي جاعىندا. سوسىن مەن قاسىما وتريادتى ەرتٸپ, سول باندىنى جويۋعا نەمەسە ۇستاۋعا اتتاندىم. ولاردىڭ سول قوزىباعاردا جاتقانى راس ەكەن, وندا ولاردىڭ اۋداندا بايلانىستى ادامدارى بار عوي: "كٸم كەلدٸ - قاراسارتوۆ كەلدٸ, كٸم بوپ كەلدٸ - ناچالنيك بولىپ كەلدٸ" دەگەن سٶزدٸڭ بارلىعىن بٸلٸپ جٷرگەن كٶرٸنەدٸ.
ە. ب. سولاي ەكەن-اۋ...
ا. ق. حاباردى تەلەفونى بار ادامداي, نە تەلەگرافى بار ادامداي اۋداننان الىپ تۇرادى. سونىمەن, مەنٸڭ اۋداننان وترياد ۇيىمداستىرىپ شىققان حابارىم جەتٸپتٸ داعى, مەن بارعان كٷنٸ ول جەردەن تابىلمادى. مەن ٸڭٸرلەپ باردىم, جان-جاعىما ادامدارىمدى قويىپ وتىرىپ, سول قوزىباعاردىڭ قوراسىن العاندا, جاققان وتى سٶنبەپتٸ. سول بٸزدٸڭ الدىمىزدا عانا كەتۋٸ كەرەك, قايدا كەتكەنٸ بەلگٸسٸز.
ە. ب. ول جۇرتتا ەشكٸم جوق قوي, جوباسى.
ا. ق. جۇرتىندا قالعان ەشكٸم جوق. سوسىن مەن سول تٷندە سەمەي تاۋىنا كٸسٸ جٸبەردٸم. سەمەي تاۋى — سەمەي جاقتا, جالعىز تاۋ, بٸر توبى سوندا دەپ ەستيتۇعىنمىن.
ە. ب. سٸزدٸڭ وتريادىڭىز, جوباسى, 20 — 30 كٸسٸ عوي?
ا. ق. جيىرما شاقتى كٸسٸ. سودان حابار ەكەلدٸ, سول سەمەي تاۋىندا جاتىر دەپ. بٸز سول كٷنٸ تٷنٸمەنەن جٷرٸپ وتىرىپ, تاڭ اتا سەمەي تاۋىنا جەتتٸك. ولار سەمەي تاۋىنان دا تابىلمادى. ول جەردەن بٸزدٸڭ حابارىمىزدى ەستٸگەن-ەستٸمەگەنٸن بٸلمەيمٸن, ەندٸ ولار تايلان دەگەن تاۋعا شىعىپ كەتٸپتٸ.
ە. ب. ول تاۋ قاي جاقتاعى?
ا. ق. بۇل مىناۋ قۋ اۋدانى جاعىندا, ابىرالىدا. ەندٸ بٸزدٸڭ كٷندٸز جٷرۋٸمٸزگە مٷمكٸندٸگٸمٸز بولمادى, سەمەي تاۋىن پانالاپ الىپ, بٸز دە سول تايلانعا تارتتىق. بٸز تايلانعا كەلگەندە, ولار شىڭعىستاۋ شىعىپ كەتٸپتٸ. سٶيتٸپ, بٸز بۇلاردى قولعا تٷسٸرە المادىق. وسىدان قايتىپ شىڭعىستاۋعا قاراي وتريادتى باسقارىپ كەلە جاتتىم.
ە. ب. ەلگٸ سٸز قۋىپ جٷرگەن باندىنى باسقارىپ جٷرگەن كٸم?
ا. ق. بۇل باندىنى باسقارىپ جٷرگەن ودان-بۇدان قۇرالعان كەمپەسكەلەنگەن بايلار, وننان -بۇننان قوسىلعان قاشقىنداردان قۇرالعان عوي. 13-15 شاقتى ادام. شىڭعىستاۋعا ٸلٸنگەننەن كەيٸن, بٸر بيٸكتەن بينوكل سالىپ, قاراپ جٸبەرسەم, قاراۋىل جاقتان جالعىز سالت اتتى كەلە جاتىر ەكەن. سوسىن بٸز شىڭعىستاۋدىڭ ٸشٸنە قايتا كٸردٸك اتتىعا بويىمىزدى كٶرسەتپەي, الدىن كەسٸپ قارسى جٷردٸك. بٸز شىڭعىستاۋدى باۋىرلاپ كەلە جاتقاندا اتتى كٸسٸ سول تاۋعا بەت قويىپ, جالعىز كەلە جاتىر ەدٸ. سوسىن مەن وتريادتى بٸر تاسا جەرگە تاستاپ, سول كٸسٸنٸڭ, الدىنان شىقتىم. بٸلمەيمٸن نەگە اتپاعانىن. ول كٸسٸ دە كەلدٸ, تٶبەدەن مەن دە شىعا كەلدٸم. قاسىمدا شاراباەۆ ەبدٸرايىم دەگەن بار. سول انادايدان ويباي مىناۋ شەكەرٸم قاجى عوي دەدٸ. راس پا دەدٸم. راس دەدٸ. سوسىن كەزدەسە كەتكەن جەردەن مەن اتتان تٷستٸم, ول كٸسٸ دە اتىنان تٷستٸ. مەن سەلەم بەرٸپ, قولىن الىپ امانداستىم.
ە. ب. بۇرىننان شىعارمالارىن, ٶلەڭدەرٸن ەستٸپ جٷرگەن كٸسٸڭٸز عوي ەندٸ.
ا. ق. اتىنا بۇرىننان قانىقپىن. ول كٸسٸنٸڭ ٶلەڭدەرٸن بٸز بالا كەزٸمٸزدە دومبىراعا قوسىپ, ەن سالاتىنبىز جەنە مەنٸڭ ٶزٸم دە بالا كەزٸمنەن ەدەبيەت جاعىنا بەيٸم اداممىن. ەلگٸ تاپسىرما دا بار شىعار, بٸراق ول كٸسٸنٸ بٸر كٶرۋگە مەن قۇمارمىن. سوندىقتان اتتان سەكٸرٸپ تٷسٸپ سەلەم بەرگەنٸم, بۇرىنعى اتاعىنا قاراي جەنە ٷلكەن كٸسٸ. جەڭٸل كيٸنگەن, باسىندا بٶركٸ بار, تٶگٸلگەن ساقالى بار, دەنەلٸ ٷلكەن قاراگەر اتى بار, قاراگەر اتتىڭ بٸر جاعىندا سابى كٶرٸنٸپ تۇر, قورجىننىڭ بٸر باسىندا سٷيرەتپە بار, بٸر باسى تاعى تولىق. سوسىن "مەن سٸزدٸ بٸر كٶرۋگە قۇمار ەدٸم, ٸزدەپ بارا الماي جاتىرمىن, قىزمەتكە كەلگەنٸمە كٶپ بولعان جوق" دەدٸم.
ە. ب. ٶزٸڭٸزدٸ تانىستىرىپ تۇرسىز عوي ەندٸ.
ا. ق. تانىستىرىپ تۇرمىن. "مەن - اۋدانداعى ساياسي ورىننىڭ جاڭا باسشىسىمىن, فاميلييام - قاراسارتوۆ, اتىم - ابزال. سٸزدٸ قۇرمەت تۇتام, قاراۋىلدان الىس كەتكەن جوقسىز, ٷيٸمە جٷرٸڭٸز, قوناق بولىڭىز", - دەدٸم.
ە. ب. بويى سٸزدەن بويشاڭ, عوي, جوباسى?
ا. ق. ۇزىن بويلى, باتىر تۇلعالى ادام... وعان راحمەت. "مەن قازٸر قانجىعاما قورجىن بايلاپ جٷرٸپ سٸزگە ەرٸپ بارسام, جۇرت ۇستاپ ەكەلدٸ دەيدٸ عوي. مىنا شىڭعىستىڭ جايلاۋىندا بٸر جاپپادا ٷيٸم بار, مەنٸمەن ەڭگٸمەلەسكٸڭٸز كەلسە, سوندا كەلٸڭٸز" دەدٸ. "مۇنىڭىز دا دۇرىس ەكەن, مەن اۋدانعا ەرتٸپ بارعاننان كەيٸن سٸزدٸ ۇستاپتى, ەكەلٸپ جاۋىپتى دەيدٸ عوي, انا بٸر تاۋدىڭ استىندا مەنٸڭ ەرتٸپ جٷرگەن وتريادىم بار" دەدٸم مەن.
ە. ب. سٸز بار شىنىن ايتىپ جاتىرسىز عوي.
ا. ق. شىنىن ايتىپ جاتىرمىن. وتريادپەنەن ىرشىپ جٷرگەن ادامداردى ٸزدەپ تابا المادىق, ەندٸ سٸزدٸ تاۋىپ ەكەلدٸ دەيدٸ عوي. مۇنىڭىز دۇرىس ەكەن, وندا جولىڭىز بولسىن, بٸراق, سٸزدٸ قۇرمەتتەيمٸن, سٸزدٸڭ اتاعىڭىزدى جاقسى بٸلەمٸن, سىيلايمىن. مەن كٸسٸ جٸبەرەيٸن, سٸز سەسكەنبەي, بوي تارتپاي ەڭگٸمەلەسۋگە كەلٸڭٸز, مەن - ٸنٸڭٸزبٸن. قولدى بالاڭىز سيياقتىمىن.
ە. ب. ەدەمٸ ايتقان ەكەنسٸز.
ا. ق. وسىمەنەن كٷن كەش بولىپ كەتتٸ ەندٸ.
ە. ب. قازاق دالادا كەزدەسكەندە, جٷگٸنٸپ بٸرٸنە-بٸرٸ قارسى وتىرا قالۋشى ەدٸ عوي اتتان تٷسكەندە.
ا. ق. جوق جانتايىپ وتىردىق.
ە. ب. جانتايىپ وتىردىڭىزدار ما? جەردە كٶك مول عوي?..
ا. ق. بٸر قولىمدا شىلبىرىم بار, مەن دە ول كٸسٸنٸڭ قاسىندا جانتايىپ وتىردىم. ەبدٸرايىم سىرتتاۋ وتىردى. جاقسى, جولىڭىز بولسىن, جاعدايىڭىزبەن سىرتتاي تانىسىپ جاتىرمىن. بٸراق, ٸشتەي دە تانىسارمىن, مەنەن كٶمەك بولماسا, باسقا جاعداي بولمايدى وسىعان سەنسەڭٸز بولادى دەدٸم. سوسىن — جاقسى دەدٸ ول. بٸراق, قاراعىم, شىراعىم دەپ لىپىلداپ تۇرمايدى.
ە. ب. ونداي جاقسى سٶز شىقپادى دەڭٸز.
ا. ق. ول كٸسٸ ٶتٸرٸك ايتسا دا, قاراعىم, شىراعىم دەۋگە بولادى عوي. جوق, ويىن دا, بويىن دا بٸرقالىپتى ۇستايدى ول كٸسٸ. سونىمەن تاراستىق, ول جايلاۋعا تامىنا كەتتٸ, مەن وتريادىممەن قاراۋىلعا كەلدٸم. سونىمەنەن, بٸرتالاي ۋاقىت ٶتتٸ, بٸرتالاي ۋاقىت ٶتكەن سوڭ مەن كٸسٸ جٸبەرٸپ شاقىرتتىم. كٸسٸ جٸبەرگەندە, باسقا كٸسٸ جٸبەرگەم جوق, يناباتتى, تەۋٸر بٸر ادامدى جٸبەردٸم.
ە. ب. بارعاسىن ەندٸ يناباتتى, ەدەمٸ سٶيلەسەتٸنٸ عوي, بارىپ باستىق شاقىردى, داۆاي كەل دەمەي.
ا. ق. ەگەر مەن مىلتىق اسىنعان بٸرەۋٸن جٸبەرسەم, ول كٸسٸگە لايىق ەمەس قوي. ول كٸسٸنٸ مەن دە ٸشتارتىپ تۇرمىن عوي. ول كٸسٸنٸڭ مەنەن سەسكەنبەگەنٸن, بويتارتپاعانىن جاقسى كٶرٸپ تۇرمىن عوي. سوسىن بٸر كٷنٸ كابينەتٸمدە وتىر ەدٸم دەجۋرنىي جٷگٸرٸپ كەلدٸ, جولداس ناچالنيك, بٸر ادام كەلٸپ تۇر سٸزگە دەپ. كٸر دەسەم كٸرمەيدٸ, باستىعىڭا شەكەرٸم دەگەن كٸسٸ كەلدٸ دەپ ايت دەدٸ. سونىمەن جٷگٸرە دالاعا شىقتىم. شىقسام ەسٸكتٸڭ, الدىندا ٷيگە قىسقا دايىندىق وتىن اعاش بار ەدٸ, سول اعاشقا اتىنان تٷسٸپ وتىر ەكەن. جالعىز ٶزٸ. مٸنگەنٸ باياعى قاراگەر ات. مەن كەلٸپ ەدەپپەنەن سەلەم بەردٸم. اتتى بايلا دەپ, اتىن بايلاتتىم داعى, مەنٸڭ ٷيٸمە جٷرٸڭٸز دەدٸم. مەن ول كٸسٸنٸ كابينەتكە اپارۋعا قيمادىم. جەنە ول كابينەتكە اپارعاننىڭ ٶزٸن ۇستادى دەپ, لاقاپ شىعارادى عوي. جٷرٸڭٸز مەنٸڭ ٷيٸم مىنا تۇرعان كەڭسەگە قاتارلاس دەپ ٷيگە الىپ كەلدٸم. استىنا تٶرت قابات كٶرپەنٸ تٶسەدٸم. جوعارى شىعارىپ وتىرعىزدىم. بۇل ەندٸ تٷسكە تاياۋ كەز.
ە. ب. بۇل ييۋل ايىنىڭ ٸشٸ مە?
ا. ق. بۇل ييۋل ايى بولار شاماسى. سوسىن ارناپ مال سويعىزدىم. قاشان اتتانعانشا مەن ول كٸسٸنٸڭ قاسىنان ەشقايدا شىققام جوق.
ە. ب. ٷيگە قوندىردىڭىز عوي.
ا. ق. كٸم كەلسە دە كەڭسەگە بارعام جوق. ٷيگە قوندىردىم. قونىپ, شايىن ٸشٸپ, جايلانعان سوڭ, سٸزدٸڭ اتاعىڭىزعا بالا كٷنٸمنەن تانىس ەدٸم, سٸزدٸ بٸر كٶرۋگە قۇمار ەدٸم. جاعدايىڭىز قالاي مەنەن جاسىرماي ايتىڭىز, سوسىن نەندەي تٸلەك قوياسىز, قانداي مۇقتاجىڭىز بار. وسىنىڭ بەرٸن سٸز مەنٸ اۋداندىق گپۋ-دٸڭ ناچالنيگٸ ەكەن دەپ بوي تارتپاي ايتىڭىز. مەنٸڭ جەرٸم كەڭٸپ وتىر. ٶزٸم كٶڭٸلدەنٸپ وتىرايىن. سٸزگە دەگەن ادالدىعىما سەندٸرە وتىرايىن. ول كٸسٸ كەمپەسكەلەنگەن عوي. كەمپەسكەلەپ سول جىلى جىلدىڭ باسىندا ەستاي ەرنازاروۆ كەلگەن ەكەن ونى ۇستاۋعا. سول كەلگەنٸندە 16 باس مالىي قايتارىپ بەرٸپتٸ.
ە. ب. جاقسىلىعىن ونشا بٸلمەي وتىر عوي, مالىي قايتارىپ بەرگەنٸن.
ا. ق. ىرزاشىلىق ونداي سٶزدٸ ايتقان جوق. ەر نەرسەگە — سەبەپ قوجا ەدٸ. كارل ماركس ادامعا — تۇرمىس قوجا, ادامنىڭ اقىل نيەتٸنٸڭ بەرٸ تۇرمىستا دەيدٸ عوي دەدٸ.
ە. ب. كارل ماركستٸ وقىپ بٸلگەنٸ عوي سول كەزدە.
ا. ق. مەنٸمشە سەبەپ قوي. مەنٸڭ شاقپاق دەگەن جەردە بالاعانىم بار, كەشكە اۋىلعا بارا قونايىن دەپ بايقوشقارعا كەلە جاتىر ەم.
ە. ب. بالاگان دەگەن نە نەرسە?
ا. ق. بالاگان دەگەن كٸشكەنە ٷي توي. ول ٷيدٸڭ ٶزٸنٸڭ سالۋىندا دا بٸر گەپ بار. كٶردٸم توي ەدەيٸ بارىپ. شىنىندا دا, دەيستۆيتەلنو اڭشى كٸسٸ. مەرگەن, اڭشى, بٸراق باسقاداي سەرٸلٸك قۇرىپ كەتكەن كٸسٸ ەمەس. كٷندٸز اڭ اۋلاپ كٶڭٸل كٶتەرٸپ الىپ, كەشكە قاراي ىلعي جازۋ جازاتىن بولىپتى.
ە. ب. سول بالاگاندا وتىرىپ پا?
ا. ق. كٶبٸنەسە سوندا بولاتىن كٶرٸنەدٸ. شىڭعىستاۋدىڭ ٸشٸندە. سوعان كەلە جاتىر ەدٸك. باقاناس, بايقوشقار دەگەن بالقاشقا قاراي اعاتىن ەكٸ ٶزەن بار. سول بايقوشقارداعى اۋىلعا كەلە جاتقاندا تاستىڭ باسىندا سەكٸرٸپ بٸر ەكٸ-ٷش قوي شىعا كەلدٸ. اۋىلدىڭ جانىندا. سوسىن قاسىمداعى جولداستارىم اتتان تٷسە سالىپ, اتۋعا ىڭعايلانىپ ەدٸ, اتپاڭدار بۇل ارقار ەمەس, بۇل قوي دەدٸم. دەگەنمەن سونىڭ بٸرەۋٸ اتىپ جٸبەرٸپ, بٸر كٶك توقتى قالپاقتاي تٷستٸ. بٸزدٸڭ انا شاقپاقتا جاتپاي اۋىلعا كەلگەنٸمٸز ماعىراجدىڭ كٶك توقتىسىنىڭ اجالىنا سەبەپ.
ە. ب. ماعىراج دەگەن اعايىندارى عوي جوباسى.
ا. ق. ماعىراج دەگەن سول سوۆحوزدىڭ ادامى.
ە. ب. 1931 جىلى سوۆحوز بار ما ەدٸ?
ا. ق. بايقوشقار بٸر كولحوز, باقاناس بٸر كولحوز. ۇيىمداسقان كولحوز عوي.
ە. ب. شەكەرٸم قاجى كولحوزدا بار ما ەكەن?
ا. ق. كولحوزدا بولعان عوي, باقاناستا بولعان. دەل كولحوزدىڭ ٶزٸندە تۇرماعان. وسىلاي بٸر كٷن, بٸر تٷن سٶيلەسكەندە مەنٸڭ بەتٸمە تۋرا قاراپ بٸر سٶيلەمەدٸ عوي. تۋرا ٶزٸ بەت العان جاققا قاراپ سٶيلەيدٸ, ال ەندٸ ماعان كٷللٸ دەنەسٸمەن بۇرىلىپ قاسقىرشا قارايدى دا, قايتادان ٶز قالپىنا وتىرىپ سٶيلەيدٸ. مەن كەرەمەت ۇيىپ تىڭداپ وتىرمىن. بٸر كٷن, بٸر تٷن سٶيلەسكەندە ەزۋ تارتىپ بٸر كٷلمەدٸ.
ە. ب. ٷكٸمەتتٸڭ ساياساتىن ەڭگٸمە قىلعان جوقسىزدار عوي.
ا. ق. سٸزدٸڭ جاعدايىڭىزبەن تانىسقىم كەلٸپ وتىر. مەنٸ جٸبەرٸپ وتىرعان وبلوتدەل. وبلوتدەل سٸزبەنەن كەزدەسٸپ, ەڭگٸمەلەسۋدٸ تاپسىردى. ەڭگٸمە جاساعاندا, سٸزگە جاعداي تۋعىز, ٷي بەر, ول كٸسٸنٸڭ بٸزدٸڭ حالقىمىزعا ەلٸ بەرەرٸ كٶپ, ەتەتٸن ەڭبەگٸ كٶپ, جاقسى جاعداي تۋعىز. ول كٸسٸ سوۆەت تاعدىرىنان, وسى كولحوزدىڭ ٶمٸرٸنەن حالىقتىڭ قادىرلىلىعىن جازسىن, بٸراق قورعانباسىن. بٸزگە, حالىققا كەرەك ادام. حالىققا كەرەك بولعان سوڭ سٸزگە دە كەرەك دەگەن ماعان بەرگەن تاپسىرمالارى بار. سٸز شاقپاقتا وتىرماڭىز, قاراۋىلعا كٶشٸرتٸپ الايىن, ٷي بەرگٸزەيٸن, مال بەرگٸزەيٸن, بارلىق جاعدايدىڭ بەرٸن ۇيىمداستىرىپ بەرەيٸن, تەك قانا, وسى ٶزٸڭٸزدٸڭ, بۇرىننان جازىپ كەلە جاتقان ەڭبەگٸڭٸزدٸ جازا بەرٸڭٸز. قالعان ٶمٸرٸڭٸزدٸ مىنا حالقىڭىز ٷشٸن ەڭبەك ەتٸڭٸز دەدٸم. بۇل ويلاناتىن مەسەلە ەكەن, ەرجەتكەن بالالار بار, اقىلداسايىق بۇل جٶنٸن. ايتقانىڭ دۇرىس دەدٸ. بۇل كەزدەسۋدە پەلەن-تٷگەن دەگەن ارتىق سٶز بولعان جوق.
ە. ب. قۇلقى دۇرىس ەمەس قوي. سوندا سٸز سول ارادا, كولحوزداستىرىپ جاتىرمىز, كەم-كەتٸكتەرگە ٶكٸمەت كٶمەكتەسٸپ جاتىر, جاڭا تۇرمىس قۇرىپ جاتىرمىز, وسىعان قالايسىز? دەگەن سۇراق قويعان جوقسىز با?
ا. ق. جوق, ونداي سۇراقتان بۇلتارىپ قالا ما دەپ قورىقتىم. كٶڭٸلٸنە الىپ قالادى عوي. ەش نەرسەدەن قاۋٸپتەنبەسە ەكەن, سەزٸكتەنبەسە ەكەن, ناعىز شىن پەيٸلٸمەنەن كٸرٸسسە ەكەن, قاي كٸسٸنٸ ايتسا داعى سەنٸپ وتىرىپ ايتسا ەكەن دەدٸم.
ە. ب. سٸزبەن سٸز دەپ سٶيلەسە مە, ەلدە سەن دەي مە?
ا. ق. ماعان ول كٸسٸ سٸز دەيدٸ.
ە. ب. قاراعىم دەۋ جوق باياعى.
ا. ق. قاراعىم-شىراعىم دەگەن سٶزدٸ دالادا دا, ٷيٸمدە دە ەش جەردە ەستٸگەم جوق.
ە. ب. سٸزگە ابزال دەي مە, ەلدە ەبەكە دەي مە?
ا. ق. ەبەكە دە دەمەيدٸ, ابزال دا دەمەيدٸ.
ە. ب. قىزىق ەكەن.
ا. ق. ال ەرتەڭٸندە تاڭعى استان سوڭ, قايتايىن, سىي-قۇرمەتكە راحمەت دەدٸ. سوسىن پار اتتى جەككٸزٸپ, ٷن - شايىن, كەرەك-جاراعىن بٸر ەبدٸرەگە سالعىزىپ, بەرەتٸن تيىن-تەبەنٸمدٸ سول ەبدٸرەنٸڭ ٸشٸنە سالىپ اپارتقىزىپ سالدىم. مٸنە كٶرگەنٸم وسى.
ە. ب. بۇل ەندٸ ەكٸنشٸ كەزدەسۋ عوي. بٸرٸنشٸ رەت تاۋدىڭ ٸشٸندە ۇشىراستىڭىزدار.
ا. ق. ال تٷرٸن ەلٸ ۇمىتقانىم جوق. بارىمدى سالىپ, ادال ىقىلاسىممەن كٷتتٸم. سونان بەرٸ دە 47 جىل ٶتٸپتٸ. ٶزٸم مٸنە جەتپٸسكە كەلٸپ وتىرمىن.
ە. ب. ەندٸ سٸزدٸڭ شەكەرٸمنٸڭ شىعارمالارىنا جٷگٸنۋٸڭٸز عانا قالدى عوي. ٶزٸنٸڭ ەڭگٸمەسٸ سالقىن بولسا دا. تٸلەگٸڭٸزدٸ قابىلداماسا دا. سولاي عوي.
ا. ق. سولاي. ول كٸسٸنٸڭ وتىرىسى, جٷرٸس-تۇرىسى, سٶز ساپتاۋى ەرەكشە ەدٸ. ونداي ادامدى سيرەك كٶرگەن نەرسەم. سونىڭ ٶزٸ ول كٸسٸنٸ بٸر عۇلاما عالىم سيياقتى كٶرسەتۋشٸ ەدٸ.
ە. ب. ناعىز اقسٷيەك قوي.
ا. ق. بٸر تۋار تۇلعا عوي. كەيدە ول كٸسٸنٸڭ وي كٶكجيەگٸن جاس بولىپ ۇقپاعان بولارمىن دەپ ويلايمىن. تٷسكە كٸرەدٸ. ٷركەسٸڭ. مەنٸكٸ قىزمەت, گپۋ-دىڭ تٸزگٸنٸ... ول كٸسٸ قۇدايعا سىيىناتىن, مەكەگە بارعان كٸسٸ, قاجى. الاشتىڭ اقساقالى بولىپ بٸرٸنشٸ سەزدە سٶز سٶيلەگەن. سوسىن دەۋلەتتٸ باي بولعان كٸسٸ. تەكتٸ عوي.
ە. ب. تٷندە جاتقاندا اباي تۋرالى ەڭگٸمە قوزعاعان جوقسىزدار ما?
ا. ق. حالىققا زييانى بولماعان ادام. ەش نەرسەگە مويىن بۇراتىن كٸسٸ ەمەس. دٷنيە دەپ, اناۋ-مىناۋ دەپ. ونىمەن اباي تۋرالى سٶيلەسكەنٸمٸز جوق, مەنٸڭ بار ماقساتىم سول كٸسٸنٸ كەڭەس ٷكٸمەتٸنە تارتىپ, سول كٸسٸگە جاقسىلىق ٸستەۋ, سول كٸسٸنٸڭ كٷيٸن تاپسام ٶزٸم دە ورگاننىڭ الدىندا بەدەلدٸ بولامىن عوي. ەرينە, وسىنىڭ بەرٸنە كٶنبەستەن 1931 جىلى كەتتٸ عوي ٶمٸردەن.
ە. ب. سٸزدٸ بالا دەپ مەنسٸنٸڭكٸرەمەي وتىرعان جاعداي بايقاعان جوقسىز با? ٶيتكەنٸ سٸز ول كەزدە تٸپتەن جاسسىز عوي.
ا. ق. قاراپ وتىرسام, تىم جاسپىن.
ە. ب. سٸزدٸ بالا دەپ مەنسٸنٸڭكٸرەمەي وتىرۋى دا مٷمكٸن عوي. ساقا كٸسٸ عوي ەبدەن كٶپتٸ كٶرگەن.
ا. ق. ەندٸ ونىڭ ٸشٸنەن نە ويلاپ وتىرعانىن قايدان بٸلەيٸن? جالعىز-اق مەنٸ گپۋ-دىڭ ناچالنيگٸ دەپ قورىقپاسىن دەگەنٸم عوي. مەن ول كٸسٸگە قولىنا سۋ قۇيىپ, قۇشاعىمدى جايدىم, ٶزٸم دەمٸمدٸ اۋزىنا شايناپ بەرگەم جوق, ٶزگە جاقسىلىقتىڭ بەرٸن ٸستەدٸم. سوندا ول ماعان سەنٸمٸن كٷشەيتسە ەكەن, ماعان شىن بەرٸلٸپ, ادال جٷرەگٸمەن سٶيلەسسە ەكەن دەپ وتىرمىن. وسىنداي جاعدايدىڭ بەرٸنە كٶنبەي, اقىرى سەنتيابردٸڭ ٷشٸ كٷنٸ 7— 8 اۋىلناي ەلدٸ شىڭعىستىڭ انا شەتٸ مەنەن مىنا شەتٸنە سىرتىنان ەلدٸڭ كٷللٸسٸن ەكەلٸپ اۋدانعا جاۋىپ, شابۋىل جاسادى عوي.
ە. ب. سونى ۇيىمداستىرعان شەكەرٸم ەكەنٸنە انىق كٶزدەرٸڭٸز جەتتٸ مە سول كەزدە, سول شابۋىلدا?
ا. ق. سول شابۋىلدى شۇبارتاۋدان قىتايعا ٶتكەن ايدىنكٶل, شالقار, شەپەت دەگەن بانديتتەر بيلەدٸ. سولار ٸشٸنارا قاتىناس, بايلانىس جاساعان عوي.
ە. ب. شەكەرٸمگە سٶز سالادى عوي ەندٸ.
ا. ق. بٸزدٸ, گپۋ-ساياسي ورىن دەپ نەگە ايتادى, بٸز بٸلمەسەك, ەستٸمەسەك. مەن سول العاشقى وتريادتى جٸبەرگەندە, تاپسىرما بەرٸپ جٸبەردٸم, تەك قانا شەكەرٸمدٸ الىپ كەل دەدٸم.
ە. ب. ٷشٸنشٸ سەنتيابردە العاشقى وتريادتى جٸبەردٸڭٸز بە?
ا. ق. ودان بۇرىن جٸبەردٸم. رايكومعا باندى ۇيىمداسىپ جٷر, دەپ جۇرت ارىز جازعان. شۇبارتاۋدان باندى كەلٸپ جاتىر دەگەن لاقاپپەن مەن رايكومنىڭ ناچالنيك بيۋروسىن شاقىرتىپ, قۇراما وترياد قۇرعىزىپ, رايكومنىڭ بٸرٸنشٸ سەكرەتارى اقلايقوۆ بار, سەرٸكباەۆ تٷگەلباي دەگەن پروكۋرور بار, باس-اياعى 30 — 4 0 شاقتى ادامدى مەن جٸبەردٸم عوي. سونداعى بەرگەن تاپسىرمام: سول باندىمەن اتىسۋ ەمەس, تەك قانا بەلەن ادامدى, تٷگەن ادامدى ۇستاپ ەكەل, ال شەكەرٸم ٶزٸ كٸرٸسپەسە, ەل سونداي تٷگەل كٶتەرٸلمەيدٸ. تٷيەگە مٸنگەن ادام دا كەلدٸ, ٶگٸزگە مٸنگەن ادام دا كەلدٸ.
ە. ب. بۇرىنعى جٸبەرگەن وتريادىڭىز شەكەرٸمدٸ ۇستاي المادى ما سوندا?
ا. ق. ونى ۇستاي العان ەمەس, ولار ٶزارا بايلانىستا ەكەن. ەلگٸ شالاباەۆ ەبدٸرەيٸم دەدٸم عوي, ەبدٸرەيٸم تٷلكٸ دەسەڭ تىم ناشارلاۋ, ايلاسىنان باسقا قارۋى جوق, ەندٸ وعان تٷلكٸ دەسەڭٸزشٸ.
ە. ب. سٸزدٸڭ جانىڭىزدا جٷرگەن.
ا. ق. بٸزدٸڭ ەرتٸپ جٷرگەنٸمٸزدە ونىڭ بٸزگە قانداي كٶمەگٸ تيەتٸنٸ بەلگٸلٸ عوي. بەتٸن بۇرىپ ەكەتكەن عوي. سوندا شۇبارتاۋعا كەتكەن. باقاناسقا دا بارماعان, بايقوشقارعا دا بارماعان. ولاردىڭ ۇيىمداسىپ جاتقان جەرٸنٸڭ ورتاسىنا سوقپاستان شۇبارتاۋ ٶتٸپ كەتكەن عوي. بۇل حاباردى العاننان كەيٸن مەن ەكٸنشٸ وتريادتى جٸبەردٸم. ەكٸنشٸ وتريادتىڭ باستىعى ٸرگەباەۆ يمانعالي دەيتۇعىن كوممۋنيست رايفينوتدەلدٸڭ باستىعى, ناچالنيك ميليتسييا, ەكٸنشٸ وتريادتا جيىرما شاقتى ادامدى تاعى جٸبەردٸم. سوندا شەكەرٸمگە ەشكٸمدٸ تيگٸزبەسكە جوعارعى جاقتان ارنايى تاپسىرما بار عوي. مەنٸڭ ماقساتىم شەكەرٸمدٸ تٸرٸدەي قولعا تٷسٸرٸپ الۋ, ٶزٸن عانا. ال ٶزگەسٸنٸڭ تٷك ٸستەمەيتٸنٸن بٸلەم عوي. سول ەكٸ ورتادا ولار شابۋىل جاسادى عوي.
ە. ب. سوندا ەكٸنشٸ وتريادىڭىزدىڭ دا ادامى ونشا بولماعان عوي, جوباسى?
ا. ق. و دا ونشا ەمەس.
ە. ب. بەرٸ دە سول شەكەرٸمگە تيەدٸ دەپ باتا الماي جٷرگەن شىعارسىزدار.
ا. ق. ەگەردە مەن وسىنداي شارا قولدانباسام, مەنٸڭ ٶزٸمدٸ نكۆد قايدا جٸبەرەتٸنٸن بٸلەسٸز عوي. نە قاراپ وتىردىڭ دەيدٸ عوي. مەنٸڭ ٸستەگەن ەڭبەگٸم, ۇيىمداستىرعان مەسەلەم بەرٸ دە دۇرىس بولىپ شىعىپ وتىر عوي.
ە. ب. ونى ەندٸ باستىقتارىڭىزعا ايتىپ وتىرسىز عوي, سۆيازدارىڭىز بار عوي سەمەيمەن. راتسييالارىڭىز بار ما ەدٸ سەمەيمەن?
ا. ق. راتسييادا ونداي مەسەلە بەرٸلمەيدٸ عوي, بەرٸلگەننٸڭ ٶزٸندە شىڭعىستاۋدا وسىنداي كٶتەرٸلٸس بولىپ جاتىر, قاۋٸپتٸ دەپ راتسييامەن بەرگەندە: شىڭعىرلاۋ اۋدانى دەپ تۋۋ ورالدا ما ەدٸ, گۋرەۆ تە مە ەدٸ سول جاققا كەتۋٸ مٷمكٸن عوي.
ە. ب. شيفرمەن بەرەسٸزدەر عوي.
ا. ق. شيفرمەنەن شاتاسىپ كەشٸگٸپ كەلمەي جاتتى عوي. بٸزدٸڭ جولدا بايلاعان ەر جەردە اتىمىز بار, سول سەمەيگە ەكٸ جٷز شاقىرىم جەرگە تۋرا تارتادى.
ە. ب. بٸر ون شاقتى ساعاتتا جەتەدٸ عوي.
ا. ق. قايتكەن كٷندە دە جەتەدٸ عوي. وسىنىڭ بارلىعىنا قاراماستان, باقاناستا اباەۆ رامازان دەگەن جٸگٸت ەيەلٸ ەكەۋٸ مۇعالٸم ەدٸ. ولار ەندٸ جايشىلىقتا حالىقتىڭ, الدىندا سٶيلەگەندە قۇنانبايدىڭ تۇقىمى, بەلەن-تٷگەن دەپ ايتپاي تۇرا الا ما, ايتادى عوي.
ە. ب. باياعى الپاۋىت باي عوي, دەيدٸ عوي, شىنى سونداي عوي ەندٸ.
ا. ق. ٶزدەرٸ جەنە باسقا جەردٸكٸ, سول قاي جەردٸكٸ ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, ول ەلگٸ سەرسەنباەۆ مەدەۋ جازعان.
ە. ب. يە, مەدەۋ سەرسەكەەۆ بار سول جەردە.
ا. ق. جازدى عوي.
ە. ب. نە تۋرالى جازىپ ەدٸ?
ا. ق. سول باياعى رامازان تۋرالى. سول پەسا كومسومولدىڭ 60 جىلدىعىنا ارنالعان.
ە. ب. ماقتاپ جازدى ما رامازاندى?
ا. ق. مەن ويىن تٷسٸنگەم جوق. سونى باقاناستان الىپ شىعادى. اتقا مٸنگەستٸرٸپ. باقاناس پەن قىزىلشٸلٸكتٸڭ اراسى تالاي جەر.
ە. ب. بانديتتەر الىپ شىعادى عوي.
ا. ق. ييا. تاڭ اتا قىزىلشٸلٸككە كەلگەندە بٸر اتتىڭ قۇيرىعىنا تارتىپ ٶلتٸرەدٸ, ەيەلٸمەن ەكەۋٸن. ٶنە بويى پارا-پارا, جالان,اش شٸلٸكتٸڭ ٸشٸندە جاتقاندا الدىڭ بٸز.
ە. ب. ٶلگەن ادامداردى.
ا. ق. ييا, ەكەۋٸنٸڭ مولاسى بٸر. ەكٸ جەشٸكتٸ بٸر قابىرعا قويدىق.
ە. ب. قاراۋىلدا ما?
A. ق. قاراۋىلدا. قازٸر تۇرعان شىعار. قىزىل كٸرپٸشپەنەن سالدىرعان. سونىڭ جانىندا شوعىرباەۆ ولجابايدىڭ مولاسى بار.
ە. ب. ولجابايعا كەلەمٸز عوي. مىناۋ وسى اباەۆ رامازاندى ٶلتٸرۋٸن شەكەرٸم بٸلٸپ وتىرعان با?
ا. ق. بانديتتەر اق تۋدى كٶتەرٸپ «ابىلاي, ابىلاي» — دەپ جويىلسىن سوۆەتتەر, قۇرىسىن كوممۋنيزم دەپ. اق تۋدى كٶتەرٸپ اۋدانعا شاپقان عوي.
ە. ب. قاي كٷنٸ سوندا بۇل, سەنتيابر ايى عوي?
ا. ق. سەنتيابردٸڭ 3-ٸندە اۋدانعا شاپقان.
ە. ب. اناۋ جٸبەرگەن وترياد, اۆگۋست ايىندا عوي?
ا. ق. سول اۆگۋستىڭ اياق كەزٸ. مەن تۋرا شىنىن ايتىپ وتىرمىن. بۇل ەڭگٸمەنٸڭ قالاي تۋعانىن, قالاي بولعانىن. ٶيتكەنٸ, مەنٸڭ جارالانىپ بولنيتساعا جاتقان قاعازىم دا بار.
ە. ب. جارالى بولعاندا قالاي جارالى بولدىڭىز, انالار كەلدٸ عوي, سول كەزدە سٸز نە ەرەكەت جاسادىڭىز, سونى ايتساڭىز?
ا. ق. شىڭعىستىڭ ٸشٸنەن قاراۋىل ٶزەنٸنٸڭ بويىمەن شىعا كەلگەن بەتٸندە سول قاراۋىل ٶزەنٸنٸڭ بەرگٸ القىمىندا, اۋدان مەن ەكٸ ورتادا ارناسى بار عوي, سونىڭ ٸشٸندە وتىرعان بٸر كولحوز بار, قاراۋىل كولحوزى. سول كولحوزدىڭ ٸشٸندە پرەدسەداتەل كاكارتي بۇرىنعى سەمەيدٸڭ اتاقتى ۇستاسى تٶمەننەن جوعارىلاتىلعان, جۇمىسشى ەدٸ. تاپ سول وتريادتاردى جٸبەرٸپ جاتقاندا ول ٷيٸندە جوق. ول ارقا, وردا دەگەن جاقتاعى كولحوزداردا شٶپ دايىنداتىپ جٷرگەن. استىندا ٶزٸنٸڭ بوز جورعا اتى جەنە جەتەگٸندە قاراتٶبەل بەيگە اتى جەنە بار. سول ەكٸ اتىمەن كەلٸپ, تاڭ الدىندا ٷيٸنە بەلدەۋٸنە بايلاپ, شٶبٸن سالىپ, جاتا قالعان عوي. سونان سوڭ بانديتتەر «ابىلاي, ابىلاي», دەپ تاڭ اتا تيگەن عوي اۋدانعا. مەن كابينەتتە وتىر ەدٸم, ماعان ميليتسييالار شاۋىپ كەلدٸ, مەنٸڭ ەندٸ ادامدارىم بار عوي جان-جاققا قويعان.
ە. ب. ۇيىقتاماي جٷرسٸز عوي.
ا. ق. دٷيسەتاي دەگەن شاۋىپ كەلدٸ, ويباي توۆ.ناچالنيك شىڭعىستىڭ ٸشٸنەن بانديتتەر قاراقۇرتشا قاپتاپ, اۋداندى الايىن دەپ جاتىر. سونان سوڭ اۋدانعا كٸرمەي تۇرىپ, شالاباەۆتىڭ ٷيٸن العان عوي. سوندا ولجابايدىڭ, اتتارى كٸسٸنەپ تۇرماعان عوي. قارعيدى عوي ەندٸ ٷيٸن قۇلاتاتىن بولىپ. سول كەزدە ۇشىپ تٷرەگەلگەندە قاپتاپ كەلە جاتقان داۋىستى ەستٸپ, قولىندا ماۋزەر مىلتىعى بار, ەسٸگٸنٸڭ الدىنداعى جارعا تٷسٸپ تىعىلىپ كٶز الماي تۇرعان. سوسىن انالار كەلٸپ ۇستاعان. ۇستاعاندا سول قاراجٸگٸت ەمەس, قارا بالا دەگەن بٸرەۋ بالتامەنەن شاپقىلاپ ٶلتٸردٸ.
ە. ب. ماۋزەرمەن قايرات جاساي المادى عوي, شاماسى.
ا. ق. تەك ۇستاپ تۇرىپ قالىپتى, ەندٸ قارا قۇرتشا قاپتاعان بانديتتەرگە نە ٸستەي الادى ول.
ە. ب. اۋداننان ەكٸ-ٷش شاقىرىم جەر مە?
ا. ق. قاراۋىل كولحوزى 2-3 شاقىرىم جەر. كٸرپٸش زاۆودىن الادى. ونىڭ بەر جاعىندا پوترەبسويۋزدى الىپ, توناپ جاتتى. ك,اسىما ەكٸ-ٷش ادامدى ەرتتٸم دە, اۋداننىڭ ورتاسىندا بٸر جالعىز بەيٸت بار ەدٸ سوعان جەتتٸم, بٸراز اتىستىڭ, بٸر گرانات لاقتىردىم.
ە. ب. ەكٸ وتريادتى شىڭعىستاۋعا جٸبەردٸڭٸز, شاماسى, اۋدان ورتالىعىندا ادامىڭىز جوق قوي?
ا. ق. سەمەيدەن كەلگەن, ۆوەنكوماتتىڭ كوميسسيياسى بار, بٸر جاعىنا سول يە. ولار 5-6 كٸسٸ. ال, بٸر جاعىنان ٶزٸم شىقتىم, ال رايكومنىڭ سەكرەتارى ورازاليندە ناگان بار. سول كٶرٸنگەن دە جوق. اقتٶبەدەن كەلگەن ادام بولسا كەرەك.
ە. ب. قاشقان عوي.
ا. ق. تاڭ الدىنداعى ۇرىس جامان عوي. وڭاي ەمەس.
ە. ب. ەسٸتكەندە ٷرەيلەنٸپ كەتكەن عوي. سودان بەيٸتتٸڭ تۇسىندا باسىم قايرات جاساماقسىز عوي, جانىڭىزداعى جٸگٸتتەرمەن?
ا. ق. سول بەيٸتتٸڭ تٷبٸندە اتىسىپ جاتقاندا ايداكيموۆ ۋاقبەكتٸڭ باسىنا وق تيدٸ. جوباەۆ مىرزا, مەن ٶزٸم دە وق اتىپ, اۋداندى بەرمەۋ جاعدايىندا, سونسوڭ بۇل جەردەن گراناتتىڭ داۋسىن ەسٸتتٸ دە بانديتتەر ٶتە المادى.
ە. ب. گراناتتان قورىقتى عوي?
ا. ق. يە, بۋتىلكووبرازنىي رۋچنىي گرانات ونىڭ داۋسى جامان بولادى. سونىمەن شابۋىل تويتارىلدى. مەندە بٸر كونيۋح شال بار ەدٸ. سول شال جان ۇشىرىپ اتىمدى جەتەكتەپ ەكەلدٸ. اتتىڭ الدى - ارتىنان وق بۇرق-بۇرق ەتەدٸ.
ە. ب. اي, سول شال قورىقپاي-اق الىپ كەلە جاتىر ما?
ا. ق. قورىقپاي, ماعان ەيەلٸم جٸبەرگەن, اتتى الىپ كەلە جاتىر.
ە. ب. ويپىر-اي ەر ەكەن!
ا. ق. يە, بەيٸتتٸڭ تٷبٸنە تىعىلىپ تۇرىپ, ەندٸ قىرىلدىق, اياناتىن ەشنەرسە جوق دەپ, سول ەكٸ ارادا جىلقىنى ايداتىپ العام. سول 40-50 ادام, قارسى شاپتىق. 20 شاقتى ادامدى اتقا مٸنگٸزٸپ, قولدارىنا تۋدى بەرٸپ, بٸز ەندٸ قاراۋىلدىڭ تاۋىنا قاراي, ٶزەننٸڭ ٸشٸنە قاراي ٶرلەدٸك.
ە. ب. سول 20 ادامدى قالاي ۇيىمداستىردىڭىز? زيراتتىڭ باسىنا شىعىپ پا?
ا. ق. اتپەنەن جان ۇشىرىپ باردىم, دايىندال دەپ پريكاز بەردٸم, كٶبٸ ٶزٸمٸزدٸڭ جٸگٸتتەر, ميليتسييانىڭ قىزمەتكەرلەرٸ, سەلسوۆەتتٸڭ ادامدارى, باس-اياعى جيىرما شاقتى ادام. سونسوڭ ٶزەننٸڭ ٸشٸنە بارىپ, بٸز دە قاناتىمىزدى جايىپ, اراسى 50 مەتردەن, قارسى اتاكا جاسادىق. بەرٸبٸر ٶلٸم. اتتان تٷسە قالىپ ەكٸ رەت گرانات لاقتىردىم. سونىڭ داۋسى دا سەبەپ بولعان بولار, قاراۋىلعا قاراي بارا جاتقان شەت جاعى لاپ قويىپ قاشتى. سودان پوترەبسويۋزدىڭ ارتى قاراقۇرت دەڭٸز, كٸرپٸش زاۆودىنىڭ ٸشٸ, ولار دا جاپىرلاپ قاشا باستادى, الدى قاشقاننان كەيٸن ارتى دا قاشادى عوي.
ە. ب. سٸزدەر وترياد جيناپ, ولار سوندا قىرادى-اۋ دەپ تۇردى ما?
ا. ق. جوق, ولار ٶتە الماي تۇردى. ٶيتكەنٸ پوترەبسويۋز بەن كٸرپٸش زاۆودىنىڭ اراسى, جازىق, جٷگٸرگەن ادام دا, جاتقان ادام دا كٶرٸنٸپ تۇرادى بەرٸ, ال مىنا جاعىندا اۋرۋحانا, قۇرىلىس سالىنىپ جاتىر ەدٸ. وڭ جاعىنا ۆوەننىي كوميسسييانى جٸبەردٸم.
ە. ب. ەرينە قارۋ-جاراق بانديتتەردە جوق قوي.
ا. ق. بانديتتەردە قارۋ-جاراق جوق. سونىمەن تاۋعا جاقىنداي بەرگەندە مەنٸڭ الدىمنان بٸر سارى اتتى كٶلدەنەڭدەي بەردٸ. تۇرا قالىپ اتىپ, تۇرا قالىپ اتىپ, مەنٸمەن اتىسىپ تاۋعا كٸردٸ. تاۋعا كٸرٸپ, مەن دە تاۋعا كٸرگەندە, بٸر جارتاستىڭ تٷكپٸرٸندە ٸركٸلٸپ توسىپ تۇر ەكەن. بانديتتەر قاپتاپ كەتتٸ. بٸرەۋٸ قولىمنان, بٸرەۋٸ يىعىمنان سالىپ ٶتتٸ. قولىمدا ۆينتوۆكام بار, سونسوڭ بٸر سالىن ٶتكەندە كٶزٸم جارق ەتە تٷستٸ, سودان ەسەڭگٸرەپ بارىپ قۇلادىم.
ە. ب. سويىلمەن ۇرىپ جاتىر عوي سٸزدٸ.
ا. ق. سويىلمەن ۇرىپ ٶتتٸ. اتتان قۇلاپپىن, توبىلعىنىڭ ٸشٸندە, ونى مەن بٸلمەيمٸن. سونسوڭ ەندٸ ارتىمداعى ادامدار دا كەلە جاتىر عوي. جالعىز-اق ەسٸمدە قالعانى ارقامنان بٸرەۋ قۇشاقتاپ وتىرعانى. مەن لوقسىپ قۇسا بەردٸم, ەسٸم اۋعان. سٶيتسەم, ومارگازين ەكەن. قۇشاقتاپ وتىرعان رايكوم سەكرەتار! ەندٸ قايتقان جاۋعا نە دەۋشٸ ەدٸ?
ە. ب. بەرٸن ۇقتى عوي.
ا. ق. سونسوڭ ەندٸ اتقا مٸنٸن قاشقان عوي. مەنٸ الىپ قايتتى, ارتىنا مٸنگەستٸرٸپ, ٶنە بويىمدى قان جاۋىپ كەتتٸ. سوندا ولجابايدىڭ حالٸ نە بولدى دەپ, سوندا كەلدٸم, سٶيتسەم ولجاباي سول شيدٸڭ ٸشٸندە تەڭكيٸپ جاتىر ەكەن, بەتٸن شاۋىپ تاستاپ, شاپقىلاپ ٶلتٸرگەن.
ە. ب. ەسٸڭٸز كٸردٸ عوي.
ا. ق. بٸرتە-بٸرتە ەسٸم كٸردٸ. ماعان تاقييامەنەن سۋ ەكەلٸپ بەردٸ, سودان بولنيتسادا جاتتىم. سەمەيدەن وترياد كەلدٸ. وترياد بٸر اي سوڭىنا تٷسٸپ, 17-18 كٸسٸ شەكەرٸم باسقارعان, ونىڭ ٸشٸندە بەرلەش بار, سونىڭ شٶبەرە تۋىسى. زيياشوۆ پا ەدٸ? جادىمدا جوق, قىتايعا ٶتٸپ, ودان قايتىپ تا كەلدٸ. شەكەرٸم كەلگەن سوڭ, زيياش دەگەن كٸشٸ بالاسى.
ە. ب. ول بٸزدٸڭ ٷكٸمەتپەن قارسى عوي.
ا. ق. سونسوڭ ەندٸ باسقا ادامداردىڭ اتتارى ەسٸمدە جوق, تەرگەۋدە بەرٸ دە انىقتالدى عوي. سونسوڭ مەن تەۋٸر بولدىم. سلەدستۆييا جٷرٸپ جاتىر.
ە. ب. نەشە كٷندەي جاتتىڭىز?
ا. ق. مەن ون بەس كٷندەي جاتتىم. سونسوڭ ول وترياد كەلدٸ, 30 - 40 كٸسٸ سەمەيدەن ۆوورۋجەننىي, ٷشەۋٸ تەرگەۋدە قالدى, ٶزگەسٸ اتقا مٸندٸ, بٸر اي قۋدى, تٸپتٸ تابا العان جوق. شەكەرٸم ولاردىڭ جٷرگەن جەرٸن كٶرٸپ وتىرادى دا, ٶزٸنٸڭ بٸلەتٸن جەرٸ — مىنا جاعى شىڭعىستىڭ قىر بەتٸ, شىڭعىستىڭ تاۋى, وسىنىڭ بەرٸن بٸلەدٸ. كەلە جاتقانىن كٶرٸپ وتىرادى دا, بۇلار شاقپاققا كەلسە, ولار شىڭعىس تاۋعا بارادى, ال كٶكپەكتاسقا كەلسە, ولار قارامۇرىنعا قارادى. مٸنە, سولاي ەۋرە قىلىپ قويعان. سەمەيدەن بۇيرىق كەلدٸ, قاراسارتوۆتىڭ, ٶزٸ شىقسىن, وترياد ۇيىمداستىرىپ دەپ. سونسوڭ عوي مەنٸڭ شىققانىم.
ە. ب. شەكەرٸمدٸ ۇستا دەيدٸ عوي.
ا. ق. ۇستا دەيدٸ, ۇستا دەگەندە تاپسىرمادا سول تٸرٸ الۋ ەدٸ عوي. وعان بولمادى عوي. سول بٸز كەرەگەتاس دەگەن جەردە كەشكە قاراي جاڭبىر جاۋدى, جاڭبىردىڭ اياعى قارعا اينالدى, وكتيابردٸڭ اياعى ەدٸ, شٶپتٸڭ باسىن سٸلبٸ الدى. سول كەرەگەتاستىڭ ٸشٸندە سول باياعى.
ە. ب. سٸلبٸ دەگەن مۇزداندى دەگەن بە?
ا. ق. سٸلبٸ دەگەن مۇزدانعان. سول بٸر تاس قورعان بار, باياعى قالماقتىڭ قىستاعان جەرٸ دەيدٸ. قالماقتان بوساتىپ العاننان كەيٸن, كيٸز ٷيدە قازاقتىڭ ٶزٸ وتىرعان. سونداي قونىستى جەردە جاتىرمىز. تاڭ الدىندا شاپقىنشى كەلدٸ.
ە. ب. قوس تٸگەسٸزدەر مە سوندا?
ا. ق. جوق, قوس تٸگٸلمەيدٸ. توۆاريشش ناچالنيك, انالار كەلدٸ. اناۋ بيٸكتٸڭ ار جاعىنداعى سايعا تٷسٸپ جاتىر دەيدٸ. سونسوڭ بٸز سايعا ٶرلەپ تارتتىق. تاۋعا ٶرلەي - ٶرلەي كەلٸپ, جٷك ارتقان تٷيە, قوساقتاعان بٸرنەشە بەيگە اتتار, جيناپ العان. ٷيٸر-ٷيٸر. سول كەلٸپ تٷسٸپ جاتقاندا, شەكەرٸمنٸڭ ٶزٸ كەلٸپ, قاراۋىل سالعان عوي. سونىڭ تٷبٸندە مەنٸڭ بٸر ٸسٸم جاتىر. مەن قاراۋىل سالعاندا, قالقانىڭ استىندا جاتتىم دەيدٸ ەلگٸ كٸسٸ, تاستىڭ تٷبٸندە جاتىر عوي. ول كٸسٸ كەلٸپ دٷربٸ سالعان. دٷربٸ سالعان دا, ماعان شاپقان, بٸزگە حابارعا شاپقان, سايدا شاۋىپ بارا جاتقان كٸسٸنٸڭ دٷربٸنٸ ەلەمەگەنٸ عوي. سونسوڭ كەلگەن داتى اتتان دەگەن, ەلگٸ جەردە تٷيە دە قالعان جٷك ارتقان. ٷيٸر-ٷيٸر التى جىلقى دا قالعان. قاشىپ كەلگەن دە كەرەگەتاستىڭ ەكٸ جاعىن قورشاپ بٸزدٸڭ كٸسٸلەر جايىلىپ كەتتٸ.
ە. ب. سٸزدەردە قانشا ادام?
ا. ق. قىرىققا تولمايدى, وتريادتىڭ بٸر بٶلەگٸن شىڭعىستىڭ ەلٸنە جٸبەرگەم. شىڭعىستىڭ مىنا جاعىنان بٸرەۋٸ, انا جاعىنان بٸرەۋٸ شىقسىن دەپ, مەن ورتادا. شاعىن 20-عا تارتا كٸسٸ. سونسوڭ تارتىپ بەرگەن قارامويىلعا قاراي, شاقپاقتى باۋىرلاپ, مىنا تاۋ عوي الدىندا بٸزدٸڭ كٸسٸ باردى عوي.
ە. ب. ار جاعىندا.
ا. ق. اتىس باستالدى دا كەتتٸ. سودان ولار ۇيىتقىپ قايتا تاۋدىڭ باۋرايىنا قاراي سالعان. بىلاي دا كەتە المادى, بىلاي دا كەتە المادى. سٶيتٸپ جٷرگەندە, سول استىندا تور جورعا ات, شەكەرٸمگە وق تيگەن.
ە. ب. سوندا شەكەرٸم, قارتايعان كٸسٸ, سول بٸرگە جٷيتكٸپ شاۋىپ جٷر مە?
ا. ق. شاۋىپ جٷر, 80-نٸڭ ٸشٸندە 88 دە مە ەكەن. تور جورعا اتقا دا, ٶزٸنە دە وق تيگەن. وق جاق جاۋرىنىنىڭ استىنا تيگەن. سونسوڭ انا تور اتتىڭ ساۋىرىنىنا.
ە. ب. سٸزدٸڭ كٶزٸڭٸزگە شەكەرٸم ٸلٸككەن جوق پا?
ا. ق. شەكەرٸم كەلە جاتتى. كٷن جاڭا شىعىپ كەلە جاتقان. جەر اپپاق, قار عوي. اناۋ تور جورعا اتتىڭ شاپشىپ تۇرعان قاپى, جاڭبىرشا جاۋىپ كەلەدٸ. تەڭسەلٸپ كەلە جاتىر, تەڭسەلٸپ تاۋدى ٶرمەلەپ كەلدٸ دە, اتتان قۇلادى.
ە. ب. كٸمنٸڭ وعى تيگەنٸ بەلگٸسٸز عوي.
ا. ق. بەلگٸسٸز. ول كەزدە قايسىسىنىڭ وعى تيگەنٸ قايدان بەلگٸلٸ بولادى. مىنا جاقتان دا اتىپ جاتىر, انا جاقتان دا اتىپ جاتىر.
ە. ب. انا ٶزدەرٸ دە اتىپ جٷر مە, ولار شەكەرٸمنٸڭ ادامدارى.
ا. ق. ولار دا اتىپ جٷر, اتىپ جٷرگەن شىعار. بٸراق تور جورعامەن العاشقى بٸر كٶرٸنگەندە اتتىڭ جالىنان بۇرقىلداعان كٶك تٷتٸن كٶرٸنٸپ تۇردى. بٸرنەشە رەت اتتى ٶزٸ.
ە. ب. شەكەرٸم بە?
ا. ق. ٶزٸ. ستۆولى ٷشەۋ, قايسىمەن اتامىن دەسە دە ىقتييار ٶزٸندە, پرويسحودەيشٸسٸ اعىلشىن پرويسحوجدەنيياسى.
ە. ب. ٶزٸ ۇستاپ جٷر مە? ويپىر-اي, قايراتىن-اي.
ا. ق. اتتان جىعىلدى, جىعىلعاندا مەن جٷگٸرٸپ باردىم.
ە. ب. جانىنداعى ادامدار كەتٸپ قالعان با? جالعىز تاستاپ شەكەرٸمدٸ.
ا. ق. كەتٸپ قالعان, اتى بيلەپ, بۇرىن الىپ كەتكەن عوي. سونسوڭ قاسىندا ەلگٸ شەكەرٸمنٸڭ ٶزٸ ٶمٸرٸ ەرتٸپ جٷرەتۇعىن جۇماعالي دەيتٸن جٸگٸت بار. شەكەرٸمنٸڭ ٶزٸ قۇس سالعاندا ساياتشى ٶزٸنٸڭ بٸر جاقسى كٶرەتٸن ادامى ەكەن. سول بار, سونسوڭ حالىقوۆ دەگەن تاتار بار.
ە. ب. اناۋ شەكەرٸمنٸڭ جانىنداعى جٸگٸت قوي جۇماعالي دەگەن.
ا. ق. جوق, ول مەنٸڭ قاسىمدا. ول بٸزبەن بٸرگە جٷر عوي. بارسام جەر تايانىپ وتىر ەكەن. سونسوڭ باسىن كٶتەرٸپ: — شەكە, كٶزٸڭٸزدٸ اشىڭىز, دەدٸم مەن, كٶزٸن اشقاندا قالاي سٸز مەنٸ تانيسىز با دەدٸم, باسىن يزەدٸ تانيمىن دەپ, سونسوڭ تٶمەن قاراپ كەتتٸ. ال سوندا ەتەگٸنەن اسىپ تاۋدىڭ بيٸگٸندە وتىر عوي, قان تٶمەن اعىپ جاتىر.
ە. ب. قاي جەرٸنە تيگەن ەكەن وق?
ا. ق. وق وڭ جاق جاۋىرىنى استىنا تيٸپ, مىنا جەرٸن پەرە-پەرە ەتٸپ كەتكەن. ول قارسى كەلە جاتقاندا اتپاعان, ەرٸ قاشىپ بارا جاتقاندا وق تيگەن عوي. سونسوڭ تاعى دا وسىنى انىقتاپ سۇرايىنشى دەپ ەندٸ مەنٸڭ ويىم سٶيلەۋگە كەلە مە دەپ تۇرمىن عوي. تاعى دا باسىن, بەتٸن ٶزٸمە قاراتىپ, قالاي تانيسىز با, سٸز انىق تانىدىڭىز با? مەن كٸممٸن دەپ ەدٸم, جاۋاپ بەرمەدٸ. بەرۋگە شاماسى كەلمەدٸ. تٸل بەرۋگە شاماسى كەلمەدٸ. كٶزٸن تاعى اشتى. مەن قاراسارتوۆ ابزالمىن دەدٸم, سونسوڭ باسىن يزەدٸ. مٸنە بار بٸتكەنٸ وسى. مەنٸ ەلگٸ كٸسٸلەردٸ تاستادىم دا, سونسوڭ اناۋ قاشقان باندىنى قۋىپ كەتتٸم. سول جاقتان ورالىپ كەلسەم, تور اتتا ٶلٸپتٸ, شەكەرٸم دە ٸلٸپتٸ. كٷن باتۋعا تٶمەندەپ كەتكەن. سونسوڭ شانانى الدىرىپ, تەكەمەتتٸ جايعىزىپ, كيٸمٸن, بارلىعىن جٶندەپ.
ە. ب. بٸر-ەكٸ ساعاتتان كەيٸن عوي, قايتىپ كەلگەنٸڭٸز?
ا. ق. يە, بٸر-ەكٸ ساعاتتان كەيٸن. سونسوڭ بٸز دە جەتٸسٸپ جٷرگەنٸمٸز جوق قوي, كٷندٸز-تٷنٸ, ەبدەن قالجىراپ جٷرمٸز عوي. تەك جان ۇشىرىپ جٷرگەندٸك قوي. وڭاي ەمەس ول, سونسوڭ, باقاناسقا كٸسٸ جٸبەردٸم. وسىلاي وترياد كەلە جاتىر, ٷي دايىنداسىن, شەكەرٸم قايتىس بولدى, ٶلٸگٸن الىپ كەلە جاتىرمىن. سودان ەلگٸ الماتىعا شاقىرعان وسپانوۆ زەينوللا دەدٸم عوي. سونى جٸبەردٸم. سونىڭ بەرٸن ۇيىمداستىرىپ جٷرگەن ٶزٸ. سونىڭ باستان-اياق بەرٸن بٸلەتٸن ٶزٸ.
ە. ب. سول ەكەۋٸ عوي, الماتىعا كەلەتٸن.
ا. ق. يە, الماتىعا الدىرعان اشىراليەۆ ابدىرايىممەن ەكەۋٸ. سوسىن ەرتەڭٸندە باقاناس, بايقوشقار حالقىن جيناپ, شەكەرٸمنٸڭ ٶلٸگٸن ورتاعا سەكٸ تاقتاي ورناتىپ; سونىڭ ٷستٸنە كٶلدەنەڭ سالىپ, سونسوڭ ايتتىم مەن: حالىق كەشەگٸ قۇدايعا قولىن سوزعان, مەككە -مەدينەگە بارعان قاجى, حالىقتىڭ قادىر تۇتقان اقساقالى, اقىنى, بٸر كەزدە نايماندى كٸنەلاپ, ەڭلٸك - كەبەكتٸ جازعان شەكەرٸم. بۇل كٷندە وسىنداي حالگە كەلدٸ. اجال جەتتٸ, اتىستا قايتىس بولدى.
ە. ب. ٷكٸمەتٸنە قارسى بولعانىن ايتتىڭىز عوي.
ا. ق. يە, ٷكٸمەتٸنە قارسى قارۋ كٶتەرٸپ, وسىنداي قانشاما حالىقتىڭ وبالىنا قالىپ, سٷيتكەن شەكەرٸم, مٸنە, دەپ حالىققا كٶرسەتتٸم. كٶرسەتپەسەڭٸز نانبايدى, شەكەرٸم ٶز اجالىنان ٶزٸ ٶلەدٸ دەپ.
ە. ب. وعان وق تيدٸ دەپ ويلامايدى عوي.
ا. ق. يە, وعان وق تيەدٸ دەپ تە ويلامايدى. ۆوت ول وسىنداي كٸسٸ بولعان. سونسوڭ سول جەرگە قويعىزدىم. قايدا قويعانىن سونىڭ شالابايلار, بايماشوۆ دەگەن ميليتسييالارى بٸلەدٸ.
ە. ب. ونى مەن ەستٸدٸم. سٸز ونى قۇدىققا تاستاپ كەتٸپسٸز. سول قۇدىقتىڭ ٸشٸنەن شىعارىپ الىپتى جۇرت, بالالارىمەن. سوسىن جٶندەپ قويىپتى دەگەن قاۋەسەت وسى ەلدەن ەستٸدٸم.
ا. ق. ونىسى بەكەر. ولاردىڭ قايدا قويعانىن بٸلمەيمٸن. مەن ٶزٸم اپارىپ قويعام جوق پەلەن جەردە دەپ, ايتۋعا.
ە. ب. سول جەردە ەلگٸ جۇرتقا ايتتىڭىز دا, كەتٸپ قالدىڭىز عوي.
ا. ق. جوق. ٶزٸم باردا جەرلەتتٸم.
ە. ب. جەرلەتتٸڭٸز بە?
ا. ق. جەرلەنگەن جەرٸنە بارعانىم جوق.
ە. ب. ەندٸ قايدا قويعانىن بٸلگەن سوڭ ايتىپ وتىرسىز عوي.
ا. ق. بٸلمەيمٸن دەگەنٸم, مەن ونىڭ باسىنا بارعانىم جوق, ال ونى حالىقتىڭ اقساقالدارىن ەرتٸپ, شالاباەۆ باسقارىپ, ٶزدەرٸنٸڭ كٶزٸنشە قويىپ كەلدٸ.
ە. ب. سٸزدەر سول ارادا دەم الدىڭىزدار ما? اۋدانعا كەتٸپ قالدىڭىزدار ما?
ا. ق. ولار ەرتەڭٸنە قويدى, جوق, مەن اڭعا شىعىپ كەتتٸم. باقاناس ٶزەنٸنٸڭ جانىندا كەرەمەت بٸر جەر بار, اڭعا شىعۋ دەيسٸڭ بە? مەنٸڭ دە بٸر قىزمەتٸم بار عوي, حالىققا بايلانىستى. مەن سول قىزمەتٸمدٸ جاسامايمىن با? اڭعا الىپ كەتەدٸ, بارىپ سٶيلەسەمٸز.
ە. ب. سوندا قويعان جەرٸ باقاناستىڭ باسى ما? قاي جەر دەدٸڭٸز?
ا. ق. باقاناس.
ە. ب. جوق, ونى سٸز تاستادى, سٸز تاستاپ كەتٸپتٸ دەپ ەستٸدٸم.
ا. ق. بٸز باقاناستان الىپ كەتكەنبٸز, قۇمعا تاستامايدى عوي, ونىسى بەكەر, حالىق بار عوي.
ە. ب. سٸز ەندٸ وسىدان كەيٸن تەكسەرۋ جٷرگٸزدٸڭٸز عوي?
ا. ق. تەكسەرٸلدٸ, ەلگٸ قالعان تەرگەۋدٸ مۆد لەبەنكوۆ دەگەن مەنٸڭ ورنىمدا وتىردى داعى تەرگەۋدٸ سول باستادى, ۇيىمداستىرۋشىسى شەكەرٸم وعان شٷبەلانباڭىز. ال ەندٸ مەنٸمەن سٶيلەسكەن كٸسٸ ورگاننىڭ ادامى. ەۋەلدە دۇرىس باستالمادى عوي. ەۋەلدە بەگاليەۆ ساپارعالي دەيتٸن ٸزدەپتٸ مەنٸ, تابا الماپتى, ونىڭ نە ٸستەيتٸنٸن بٸلمەيمٸن. مەن ەلدەن شىعىپ, ەشقايدا كەتكەم جوق. سول قارقارالى, قاراعاندى باردىم. سوندا مارقۇم مۇحتاردىڭ كٶپ ادام ەمەس, بٸر تولكوۆىي ادام جٸبەرٸپ, نە بولماسا ٶزٸنە شاقىرتىپ ٶزٸممەن ەڭگٸمەلەسۋ كەرەك ەدٸ عوي. وسىلاي ەدٸ, وسىلاي ەدٸ دەپ, سوندا بٸز مۇحاڭنىڭ بارىندا كٸرٸسكەندە بۇل كٸسٸنٸڭ ەڭبەگٸ باياعىدا شىعۋشى ەدٸ, مەن بيتتەي قارسى ەمەسپٸن, قازٸر شىعارسا دا. ماعان ەش نەرسە دە ٸستەگەن جوق. مەن ەندٸ تولكو ارماندامىن. مەن بٸر كٷن, بٸر تٷن عانا تاۋدا كەزدەستٸم. ول كٸسٸ دە قارت ادام. سوندا كٶردٸم ول كٸسٸنٸ. سوندا سٶيلەگەنٸ, وتىرعانى, ادامدى تاڭ قالارلىق. مەن ٶز ٸشٸمنەن تاڭعالىپ وتىردىم. ول قالاي بولسا, سولاي سٶيلەيتٸن كٸسٸ ەمەس.
ە. ب. ال ەندٸ اناۋ, دەگەنمەن, باندىنىڭ ۇيىمداستارۋشىسى بولعاسىن قۇرتۋ كەرەك دەگەن وي بولدى ما?
ا. ق. جوق, مەنٸڭ ماقساتىم تٸرٸ الۋ ەدٸ عوي. تٸرٸ العاندا مەن ماقتاۋ دا, وردەن دە الاتىن ەدٸم ورگاننان, وعان جەتە المادىم عوي.
ە. ب. سوندا كەيٸن تەكسەرگەن كەزدە, مٷمكٸن, اناۋ پىسىق بالالاردىڭ ٸسٸ بولىپ, مىنا كٸسٸنٸڭ قۇپ دەگەنٸن پايدالانىپ جاتقان جوق پا ەكەن.
ا. ق. جوق, قىتايعا ٶتۋگە دايىندالعان عوي ول. سوندا ول قىتايعا كەتٸپ قالماي ەلگٸ سوعىسپەن اراسىندا جٷرگەنٸ, جاقسى دايىندىق كەرەك بولعان عوي. تالاي جەردە جارتاستاردا مال سويىپ قاقتاتقان. قىتايعا ٶتۋگە دايىندىق ماقسات سول بولدى عوي.
ە. ب. كەلگەن بەتتە قۋىپ جٷرگەن باندىلارىڭىز بار عوي. باسىندا قۋىپ جٷرگەن باندىلاردىڭ سولاردىڭ ٸستەيتٸن نە زييانى بار? 15-20 كٸسٸ جينالىپ الىپ, ەندٸ ٷكٸمەتكە ٶكپەلەگەن بايلار عوي, كونفيسكەلەنٸپ, ٸشٸندەگٸ جاستار.
ا. ق. ولاردىڭ ماقساتى قارۋلانىپ الىپ, دايىندالىپ الىپ, بارلىعىنىڭ ماقساتى قىتايعا ٶتۋ.
ە. ب. سول كەزدەگٸ جيناپ جٷرگەندەرٸ كٸمدەر?
ا. ق. سول كەزدەگٸ بەتكە ۇستارلار.
ە. ب. سوسىن مىنا حالىققا ٸرٸتكٸ جاسايدى عوي, جۇمىس ٸستەتپەيدٸ, كولحوزداردى ىدىراتىپ.
ا. ق. جارما اۋدانىندا اتاقتى جاپار دەيتٸن بانديت بولدى. باسشى. ول دا سونداي دايىندىق جاسادى. ونىڭ دا تالاي ۋاقيعالارى بولدى.
ە. ب. وعان دا سٸز قاتىستىڭىز با?
ا. ق. مەن ٶزٸم جارما اۋدانىندا ٸستەدٸم عوي سودان كەيٸن.
ە. ب. سودان كەيٸن قاي ۋاقىتتا كەتتٸڭٸز قاراۋىلدان.
ا. ق. 1932-شٸ جىلى. سوسىن اۋىستىرىپ جٸبەردٸ عوي مەنٸ.
ە. ب. شەكەرٸمنٸڭ ۋاقيعاسىنان كەيٸن بە?
ا. ق. شەكەرٸم ۋاقيعاسىنان كەيٸن.
ە. ب. ال ەندٸ شەكەرٸم ۋاقيعاسىنان كەيٸن, بۇل ەندٸ بٸزدٸڭ قازاقتىڭ كەكشٸل جاعدايى بار عوي, ولاردىڭ تۋىستارى, نەمەرەلەرٸ سٸزدەن كٶرٸپ, سوڭىڭىزدان تٷسٸپ, قايرات بٸلدٸرگەن بولدى ما, قۇنانبايدىڭ تۇقىمدارى?
ا. ق. جوق. ەشقايسىسىن بٸلمەيمٸن. سودان بەردەش قىتايدان كەلٸپ, وسى الماتىدا بولعان.
ە. ب. شاۋىپ جٷرگەندەردٸڭ ٸشٸندە ول دا بولدى ما?
ا. ق. ول دا بولدى.
ە. ب. زييات تا بار عوي.
ا. ق. زييات تا بار.
ە. ب. قاشىپ كەتكەندەردٸڭ ٸشٸندە عوي.
ا. ق. سول بەتٸمەن ولار قىتايعا ٶتٸپتٸ. بٸزدەن قۇتىلىپ كەتتٸ عوي.
ە. ب. ال ەندٸ قۇنانبايدىڭ تۇقىمدارىنان سول كەزدە سٸزدەرمەن بٸرگە جٷرگەندەرٸ بولدى ما?
ا. ق. جوق, ەشكٸم دە بولعان ەمەس تۇقىمىنان.
ە. ب. ال, ەندٸ جۇماعالي شە?
ا. ق. جۇماعالي ول بٸر كەدەيدٸڭ بالاسى, ساياتشى, بٷركٸتٸن ۇستاپ, قارشىعاسىن ۇستاپ, ونى كٷتٸپ جٷرەتٸن.
ە. ب. بٸراق ەندٸ سٸزدەرگە كەدەي بولعاسىن شىعىپ جٷر عوي.
ا. ق. بٸز ونى كەرەك قىلىپ, بٸز ەرتٸپ جٷرمٸز.
ە. ب. شاقىرىپ الىپ.
ا. ق. تاۋىپ الىپ. سوسىن ەندٸ ەلگٸ شاقپاق تاۋى ٶزٸنٸڭ اڭ اۋلاپ جاتاتىن ٷيٸ بار دەدٸم عوي. ونىڭ ٶز تاريحى دا قىزىق.
ە. ب. سول جەرٸن ايتىڭىزشى. تاريحى بولسا?
ا. ق. ول ٷيدٸ بٸر بۇلاقتىڭ باسىنان سالعان. بۇلاق فونتان اتىپ تۇراتىن بۇلاق. كٸرٸپ بارعانىمىزدا ۇزىنشا كٸشكەنتاي كوريدورى بار. كوريدوردىڭ انا بۇرىشى دا تۇعىر, قۇستىڭ ساڭعۋىرى (قۇس بايلاپ قوياتىن جەر) كٸرگەندە بٸر كومناتادا سول جەردەن وت جاعىلادى, سونىڭ پەشٸن ٶزٸ باسقارىپ سالدىرعان دەيدٸ, سول ٷيدٸڭ ٸرگەسٸن جاعالاپ وتىرىپ, سوندا وسى تٷتٸن جٷرەتٸن ترۋبانىڭ ٷستٸنەن بارلىعى تاۋاشا, ال ورتاعا قويعان ستولى جالپاق.
ە. ب. تاۋاشا — دەگەنٸڭٸز پولكا عوي.
ا. ق. پولكا.
ە. ب. سوندا كٸتاپ تولىپ تۇرا ما?
ا. ق. جوق, بٸر دە كٸتاپ جوق, سوندا ول بٸر تۇعىرعا ٶزٸ ٸستەگەن دەيدٸ.
ە. ب. شەبەر مە ەكەن?
ا. ق. شەبەر, ٶزٸ تەمەكٸ تارتادى.
ە. ب. ول كٸسٸ ناسىباي سالمايدى عوي.
ا. ق. جوق. تەمەكٸنٸ شيراتىپ ماحوركا سيياقتى تەمەكٸ, سونىڭ ساۋىتى ٶزٸ قولىنان جاساعان. بٸر جەرٸندە ورايتىن قاعازى تۇرادى, بٸر جەرٸندە سٸرٸڭكەسٸ تۇرادى, مۇندا تەمەكٸ سالاتىن قۇتى, سونى ٶزٸنٸڭ قولىنان جاساعان. مەنٸمەن ەڭگٸمەلەسكەندە العاشقى تاۋدىڭ ٷستٸندە كەزدەسكەننٸڭ ٶزٸندە تەمەكٸ شيراتىپ تارتىپ وتىردى. سول تەمەكٸنٸ بىلاي اق قاعاز الادى دا, بٸر قولىمەن بىلاي شيراتىپ سالادى. سونسوڭ كەدٸمگٸدەي تەمەكٸنٸ سالادى دا, تارتادى.
ە. ب. بۇرىشتاپ شيراتادى عوي.
ا. ق. بۇرىشتاپ شيراتادى, بٸر قولىمەن سالۋى دا عاجاپ, ساۋىتى دا عاجاپ. ەندٸ ەلگٸ بٷركٸتتٸڭ تۇعىرىندا بٸر تيەكتٸ بۇراساڭىز قۇستىڭ الدىنا جەم بەرەتٸن سايتى اياق شىعادى. ەندٸ بٸر تيەگٸن بۇراساڭىز ودان بٷركٸتتٸڭ تۇماعاسى ونىڭ ەلگٸ ەرتٷرلٸ, بٸر سونداي كەرەكتٸ كٸشكەنتاي - كٸشكەنتاي سايماندار شىعادى. وسىنىڭ بەرٸن ٶزٸ جاساعان دەيدٸ جۇماعالي. مىنا ستول ورتاداعى, بٸر جالپاق تاس, ول كٸسٸنٸڭ ٶزٸ ەۋەلدەن جاراتىلىستىڭ ٶزٸن پايدالانعان عوي. وسى ورىندىعى دا, ستولى دا تاس, جالپاق تاس.
ە. ب. سونىڭ اينالاسىنا سالعان عوي ٷيدٸ.
ا. ق. اينالاسىنا سالعان.
ە. ب. وي, اللا-اي!
ا. ق. نە كەرەك, عالىم ادام, بٸراق...
ە. ب. ۋاقىتتىڭ كٶبٸن سول ٷيدە ٶتكٸزەدٸ عوي شاماسى.
ا. ق. ناعىز قۇس سالاتىن جەر. تاماق پٸسٸرەتٸن جەرٸ دە بار.
ە. ب. قىزىق ەكەن, كٶرگەندەرٸڭٸز. سٸز اناۋ, شەكەرٸمنٸڭ ٷيٸڭٸزدە بولعانى ەسٸڭٸزدە قالدى ما ەكەن, ەلدە قالمادى ما ەكەن? بٸر سەتكە جاتتى عوي, مىسالى بٷگٸن كەشكە قاراي كەلدٸ, ەرتەڭ تٷسكە قاراي اتتاندىردىڭىز عوي. يە, شاي-قانتىن, ونى – مۇنىسىن بەرٸپ, سوندا سول شاي-قانت بەرٸپ جاتىرسىز, وتىز بٸرٸنشٸ جىل قيىنشىلىق قوي. ەرينە ول ٷلكەن بايلىق قوي. ەرينە قورجىنىمەن جيناپ جٷر عوي. يە, سونى تاستاپ كەتٸپ جاتقان جوق. سوندا قۋانىش بٸلدٸرٸپ راحمەت ايتتى ما?
ا. ق. سونداي جالپىلدامايدى.
ە. ب. ويپىر-اي, قاتتى كٸسٸ ەكەن.
ا. ق. جالپىلدامايدى. ەندٸ قانشا حالىقتىڭ الدىندا ٸستەلٸپ تۇرعان نەرسە عوي. جەنە مەن ونى بٸرەۋدەن يمەنٸپ جاساعام جوق ول ۋاقىتتا كٸمنەن يمەنەم? رايكوم ومارعازين مەنٸڭ ايتقانىم وعان زاڭ. پروكۋرور قولىمدا. سوندا حالىقتىڭ الدىندا سىي-قۇرمەت كٶرسەتٸپ جەتكٸزٸپ سالدىم. شەكەرٸم ٷلكەن قاتە ٸستەدٸ. سول مەنٸڭ ايتقان پٸكٸرلەرٸمە سەنبەدٸ عوي. مەن ونى قاراۋىلعا كٶشٸرٸپ الاتىن ەدٸم, ٷي دە بەرەتٸن ەدٸم. ول مٷلدە سەنبەي وتىر عوي.
ە. ب. سٸزگە سەنبەي وتىر عوي.
ا. ق. سەنبەي وتىر. تٸپتٸ ونىڭ ەڭبەك ٸستەۋگە قۇلقى جوق.
ە. ب. قۇلقى جوق قوي, ٷكٸمەتكە قۇلقى جوق قوي. ال مىناۋ ەلگٸ سول جاتقاندا ٶزٸنٸڭ شىعارمالارىن جات ك ا ايتىپ كٶردٸ مە? بىلاي...
ا. ق. ەندٸ, ونىڭ بەرٸ جادىمدا جوق. سٸزدٸڭ قاي بٸر جٸگٸتتەر, تىم قىمبات كيمەسەك, ماقتانىشىن بورىش قىپ ٷستٸ-ٷستٸنە ٷيمەسەك تە, دەگەنمەن دومبىراعا ەنگە قوسىپ ايتىپ جٷردٸم بالا كٷنٸمدە, ال ەندٸ ايتىپ جٷرگەنٸم ٶلەڭمەن «قوڭىراۋ شىلدىر, تٷيمە بەلدەر» دەپ كەلتٸرەتٸن.
ە. ب. ول كەزدە جەڭگەي جاس قوي, وسى كٸسٸ مە ەدٸ.
ا. ق. كەيٸن قايتىس بولعان.
ە. ب. «كەلٸن, شىراعىم, ٷلكەن راحمەت, كٶپ قىزمەت ەتتٸڭ» دەدٸ مە كەتەرٸندە.
ا. ق. جوق. ەشتەمەدە دەگەن جوق.
ە. ب. كٶردٸڭ بە, انا ار جاعىندا, مٷلدەم زٸل جاتىر عوي. قىتايعان تاس بولىپ.
ا. ق. بٸزدٸڭ ەكەۋمٸزدٸڭ ٷستٸمٸزگە مەنٸڭ ەيەلٸمنەن باسقا ەشكٸمدٸ كٸرگٸزبەيدٸ.
ە. ب. بالالار بار ما ەدٸ ول كەزدە?
ا. ق. جوق, بالا جوق. مەنٸڭ جاڭا ٷيلەنگەن كەزٸم.
ە. ب. ەلگٸ سٸز كٶرگەن كەزدە, كەيٸن ٶلەر الدىندا كٶرگەن كەزدە ساقالىن كٷزەپ تاستاعان ەكەن دەدٸڭٸز عوي.
ا. ق. ساقالىن كٷزەپ تاستاعان ەكەن. باياعى ٶزٸم كٶرگەن ساقالى قايدا سول تٶگٸلٸپ تۇراتىن. جٸبەك ساقالى بار ەدٸ تٶگٸلٸپ تۇراتىن, تٶسٸنەن تٶمەن تٷسٸپ تۇراتىن. سٶيلەگەندە ساقالىن, تاراپ وتىرىپ وڭ قولىمەن ساقالىن تاراپ, سول قولىن ساۋساقتارىن جايىپ قويىپ, سوعان قاراپ سٶيلەيتۇعىن. ال مەن باسىن كٶتەرگەندە, باسىندا اڭ ەلتٸرٸدەن تىماعى بار, ونىڭ سىرتىندا جەتەيٸ بار.
ە. ب. جەتەي دەگەن نە?
ا. ق. ونى بالباي دەيدٸ ۇلىتاۋ جاعى. كالپاچەك دەيدٸ ونى ورىستار.
ە. ب. ٷستٸندە تٷيە شەكپەنٸ بولار.
ا. ق. تٷيەجٷن شەكپەنٸ بار.
ە. ب. تٶگٸلگەن كەڭ بولادى عوي ول كەزدە ٷلكەن كٸسٸنٸڭ كيٸمدەرٸ.
ا. ق. كەڭ.
ە. ب. اياعىندا ساپتاما ەتٸك بولار.
ا. ق. ساقالىن كٷزەتٸپ تاستاپتى, تٶرت ەلٸدەي دٶڭگەلەتٸپ. وسى قازاقستاندا ەدەبيەت بەتٸندە باسىلىپ شىقتى. ەلگٸ اقتاتقان كەزدە مۇحتار ەۋەزوۆ بٸرنەشە شۋماق ٶلەڭدەرٸمەن باسىپ جٸبەردٸ. سوندا سول سۋرەتٸن بەرگەن. قازٸر ول مەنٸڭ قولىمدا. جاسىراق كەزٸ-اۋ دەيمٸن, تىم ساقالى قارا ەكەن. وندا ساقالى دا جاي عانا, سىپايى ساقالى بارتۇعىن.
ە. ب. ال ەندٸ جاسى جٶنٸندە مەنٸڭ مەلٸمەتٸم بىلاي ابايدى 1904 جىلى ٶلگەن دەيدٸ عوي. سوندا تٸرٸ بولسا 1931 جىلى 86 دا, بۇل ابايدان شاماسى 10 جاس كٸشٸ بولۋى كەرەك. سوندا سٸزبەن كەزدەسكەندە 75-76 دا دەپ شامالايمىن مەن.
ا. ق. مەن 80-گە كەلگەن دەيمٸن.
ە. ب. انىقتاما العانعا دەيٸن سٸز شەكەرٸم تۋرالى ەر جەردە ەڭگٸمە ايتىپ, نە بولماسا بٸردەمە جازىپ كٶرگەن جوقسىز با? ودان بۇرىن شەكەرٸم تۋرالى بٸر ەڭگٸمە ەسٸتكەم, ٶزٸڭٸز ەدەبيەتكە جاقىن ادامسىز, ٶزٸڭٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸزدٸ ايتىپ جٷرگەن جاعدايلار بولدى ما? اي, ونىڭ اقىندىعىن نە قىلاسىز, ول ٶزٸ جاۋ ەمەس پە دەگەن سيياقتى?
ا. ق. جوق, ونداي مەسەلە بولعان ەمەس, بٸراق مەن ەلگٸ ولاردىڭ ليچنىي ٶزدەرٸنٸڭ قاراقان باستارىندا ٷلگٸ كٶپ قوي. ەلگٸ كەلبەتٸ جايىندا, مٸنەزٸ جايىندا, سونسوڭ قولىنان ٶزٸنٸڭ تاسىن ستول عىپ, تاۋىن ٷي عىپ وسىلاي جاساپ جٷرگەنٸن مەن كەي جەردە ەڭگٸمە عىپ ايتتىم. ال, بٸراقتا ول كٸسٸ جايىندا مەن ەشبٸر ۋاقىتتا جامانداپ سٶز سٶيلەگەن ەمەسپٸن.
ە. ب. ال ٶزٸڭٸزدٸڭ سول ۋاقىتتا قولىڭىز دا تيگەن جوق قوي. بٸر جىلعا جەتەر جەتپەس سول قاراۋىلعا, ول كەزدە قول تيە مە, جاس كەزٸڭٸز, ەدەبيەتكە بەيٸمسٸز, ٶزٸڭٸز دە بٸردەمە جازىپ جٷرسٸز, ابايدىڭ, باسقا اقىنداردىڭ سٶز ارناعان جەرلەرٸ, سونداي-اق سولارعا قۇلاق تٷرٸپ جٷردٸڭٸز بە قاراۋىلدا جٷرگەندە.
ا. ق. مەن ونداي جاعدايعا كەلە العام جوق. باندىسىز قىزمەتٸم بولعان جوق. اقىرى ول شەكەرٸمنٸڭ ٶلٸمٸمەن تىندى. ودان كەيٸن, مەنٸ, ول اۋدانعا تۇرۋعا بولمايدى دەدٸ دە, جارما اۋدانىنا جٸبەردٸ. مەن تٸپتەن حالقىن ەركٸن بٸلٸپ تە بولعام جوق.
ە. ب. جارما اۋدانىندا وگپ-نٸڭ ناچالنيگٸ بولدىڭىز با?
ا. ق. يە, ونداي جاعدايعا كەلگەم جوق عوي, حالقىمەن ارالاسىپ, ەڭگٸمەلەسٸپ تولكو بەرداۋسي دەگەن كٸسٸمەن ەڭگٸمەلەستٸم. فاميليياسىن ۇمىتىپ قالدىم. ٶزٸ مۇعالٸم.
ە. ب. وقىعان كٸسٸنٸڭ اتىن قويعان عوي, شاماسى, وقىعان ادام عوي.
ا. ق. كٶكباي مەشٸتٸن كٶرەمٸن دەپ, كٶكباي جايىندا بارعانىمدا بەرداۋسي دەگەن كٸسٸ كەزدەسٸپ, بٸرازىراق سونىمەن ەڭگٸمەلەستٸم, بەر جاعىم ەڭگٸمەلەسكەنمەن, ەر جاعىم قاي كەزدە قامپيتىپ, قاي كەزدە جالپيتىپ كەتەدٸ دەپ. ميليتسييادا ٸستەيتٸن بٸر ادام تٷرمەدەن بٸر كٸسٸنٸ ەكەتٸپ بارا جاتقاندا, سەمەيگە قاراي, سول ميليتسييانى اتىپ تاستاعان. دەل ماڭدايىنان ٶزٸنٸڭ ۆينتوۆكاسىمەن. ەندٸ ول بٸر الپارىس, تولقىپ تۇرعان ۋاقىت قوي, بٸر باعىتقا كٶشپەگەن. حالىقتىڭ وڭعا باسۋىنان, سولعا باسۋى كٷشتٸرەك. يە, ٷيتكەنٸ بايلاردى قۋعىنداعاننان كەيٸن, ول ەرينە, جاقسى اتاڭ بەرمەيدٸ عوي.
ە. ب. ودان كەيٸن قاراۋىلعا بارىپ كەرگەن جوقسىز با?
ا. ق. ودان كەيٸن بارىپ كٶرگەم جوق, بٸر سوعىپ ٶتتٸم. ايتمۇرزانىڭ ٷيٸنە بٸر تٷسٸپ اتتاندىم.
ە. ب. ايتمۇرزا دەگەن كٸم?
ا. ق. ايتمۇرزا دەگەن ٶزٸممەن قاتار جاتىپ اتىسقان, بەيٸتتٸڭ تٷبٸندە, تٶلەپباەۆ دەگەن. قازٸر بار بولۋى كەرەك.
ە. ب. سول قاراۋىلدا تۇرا ما?
ا. ق. باسىنان وق تيٸپ اۋىردى, بٸراق جازىلدى. مەن ەندٸ ارالاساتىن جاعداي بولعان جوق.
ە. ب. بىلتىر مەن باردىم. قاراۋىلعا ەدەيٸ. ابايدىڭ باسىنا بارايىن دەپ, جيدەباي دەگەن جيىرما شاقىرىم جەر ەكەن. ابايدىڭ بۇرىنعى قىستاۋىن جاقسى كٶتەرٸپتٸ, مۋزەي جاساپتى, الدىنا سول وتىرعان, تۇرعان جەرٸن, شوشالاسىن كەلتٸرٸپ بۇرىنعى سول ابايدىڭ سول بەيٸتٸنٸڭ جانىندا تۋىس - تۇقىمدارى جاتقان كٶرٸنەدٸ.
ا. ق. شەكەرٸمنٸڭ بەيٸتٸن دە جاڭارتىپتى عوي.
ە. ب. انادايدا جاتقان كٶرٸنەدٸ. شەكەرٸمنٸڭ بەيٸتٸ جۇپىنىلاۋ ەندٸ, بالالارى ٸستەسە كەرەك, «شەكەرٸم» دەپ استىنا تاس قويىپتى. بارعان بەتتە وڭ جاقتا بٸر 100 مەتر جەردە, ابايدىڭ قوسىنان وڭ جاعىندا. سونىمەن سٸز شەكەرٸممەن كەزدەسكەنٸڭٸز, سول ەلگٸ الماتىعا نۇرىمبەككە الىپ بارعاندا عوي.
ا. ق. شەكەرٸمنٸڭ ەڭگٸمەسٸمەن كەزدەسكەنٸم سول. 1959 جىلى تسك شاقىرتتى عوي. وسى سيياقتى قاراسارتوۆ دەگەن قۇرتقان شەكەرٸمدٸ, اتىپ تاستاعان دەگەن عوي. بٸرەۋٸ — وسپانوۆ زەينوللا, بٸرەۋٸ — ابدىرايىم شاراباەۆ ەكەۋٸ كوميسسييا كەلەدٸ دەگەندە بۇرىپ بەرگەن عوي.
ە. ب. سول ەكەۋٸن شاقىرتىپ العان عوي.
ا. ق. شاقىرتىپ الىپتى.
ە. ب. سوندا ولار كٶزٸڭٸزشە ايتا المادى عوي.
ا. ق. مەنٸ كٶرگەندە شاراباەۆ شالقاسىنان تٷستٸ. ەۋەلدە الدىرعاندا. ٶزدەرٸ قاۋٸپتەنٸپ كەلگەن عوي.
ە. ب. بۇرىن جوباسى بٸر جاۋاپ بەرگەن عوي.
ا. ق. ەندٸ تەرگەۋ ٷستٸندە بۇرىنعى جاۋاپتى ٶزگەرتكەن عوي.
ە. ب. بۇرىنعى باياعى تەرگەۋ عوي.
ا. ق. يە, ول ارحيۆتە جاتىر عوي. قايدان بٸلسٸن ونى ولار.
ە. ب. سٸز ايتتىڭىز عوي, بۇرىنعى ايتقاندارىڭ ارحيۆتە جاتىر, سەندەر نە دەپ بەرٸپ جٷرسٸڭدەر, مەن ٶلتٸرٸپ پە ەدٸم, ەستەرٸڭدە مە? كەلگەن بەتتە?
ا. ق. يە, ولاردىڭ ٶتٸرٸگٸ ٶرگە باسا ما?
ە. ب. ەكەۋٸ كەلدٸ عوي سەمەيدەن, وسى جەرٸن ايتىڭىزشى, كابينەتتە كەزدەستٸ عوي.
ا. ق. مەن كاپيتان قاراتابانوۆتىڭ كابينەتٸندە وتىر ەدٸم.
ە. ب. قاراتابانوۆ قازاق جٸگٸتٸ مە?
ا. ق. قازاق جٸگٸتٸ. وتىر ەدٸم, سوسىن شاقىرتتى. ابدىرايىم كٸرٸپ كەلدٸ. قاسىندا بٸر بالا ەرتٸپ جٷر.
ە. ب. سٸزبەن شامالاس پا, ٷلكەن بە?
ا. ق. ٷلكەن مەنەن. ٶزٸ دە قارتايىڭقىراپ قالعان. ەندٸ سونسوڭ جاڭاعى, ماعان جالت قارادى دا...
ە. ب. 1959 جىلى جاسسىز عوي, 50-دەسٸز عوي. يە?!
ا. ق. سول ساندالىپ قۇلاپ قالدى.
ە. ب. سٸزدەن بٸر ون شاقتى جاس ٷلكەن شىعار.
ا. ق. ٷلكەن, سوسىن ول دۇرىسىن ايتتى, مۇنى بارلىعىن جاساعان مۇقتار. مۇقتار التى اقىندى ەلگە شىعارىپ, شەكەرٸمنٸڭ ٶزٸنٸڭ احات دەگەن بالاسى, تاستاق دەگەن جەردە تۇرۋشى ەدٸ, مۇعالٸم.
ە. ب. تاستاق دەگەن سول قاراۋىلدا ما?
ا. ق. جوق. الماتىنىڭ قاتارىندا, قاسكەلەڭدە سوندا تۇرعان. سول احاتتىڭ جٷرگەنٸ, وسىلاي. قاراسارتوۆ جەر بەتٸندە جوق. ول ەلدەقاشان قۇرىعان. كوميسسييا كەلەيٸن دەپ جاتىر. شەكەرٸمدٸ اقتايىن دەپ جاتىر, سەندەر قاراسارتوۆتان قورقاتىن دەنەڭە جوق, جاۋاپتارىڭدى تٷزەپ بەرٸڭدەر, كەشەگٸ قاجىنى تٸرٸلتٸپ الاتىن بولدىڭ دەپ سوقپاي ما? التى اقىن شىققاننان كەيٸن جانىن قويا ما, ونىڭ ٸشٸندە سەمەيدٸڭ اتاقتى نۇرلىبەگٸ بار.
ە. ب. يە, يە.
ا. ق. ول سول بەرٸن دە بۇزىپ, بۇرمالاپ بەرگەن عوي.
ە. ب. سودان كەيٸن زەينوللا كەلدٸ مە? سول كٷنٸ كەلدٸ مە?
ا. ق. سول كٷنٸ ەكەۋٸن بٸرگە ەكەلگەن عوي.
ە. ب. ەۋەلٸ وڭاشا كٸردٸ مە?
ا. ق. زەينوللا وڭاشا كٸردٸ. «قالاي, زەينوللا, امان ساۋ جٷرسٸڭ بە», ول قولىن بەرە الماي, ماعان امانداسا الماي, جازا باسام دەپ تۇر ما, ۇمىتىپ قالعان سيياقتانىپ تۇر ما? ٷنٸ شىقپاي, تٸلٸ سٶزگە كەلمەي قالدى. ەندٸ مەن: «زەينوللا, قالاي امان-ساۋ جٷرسٸڭ بە, سەن ايتشى نە دەدٸڭ, شەكەرٸمگە وق تيٸپ, تور اتپەنەن كەلٸپ, كەرەگە تاستىڭ سورىنىڭ بەتٸندە قۇلاعانىندا سەن ەمەس پە ەدٸ قاسىمداعى, نەمەنە ٸستەدٸڭ, سوسىن وسىنىڭ بەرٸنٸڭ حابارىن الىپ اۋدانعا بارعان شاپقىنشى دا سەن ەمەس پە ەدٸڭ. نە دەدٸڭ ايتشى?» سوسىن ايتتى. وسىلاي التى اقىندى شاقىردى, موسكۆادان سويۋزنىي پروكۋراتۋرادان ادامدار كەلٸپ تەكسەردٸ. تەكسەرگەندە سول جاۋاپتى بىلاي بەرٸڭدەر, بىلاي بەرٸڭدەر دەپ, سونسوڭ مەن بۇزىپ بەردٸم — دەدٸ.
ە. ب. ەيتەۋٸر, ەي, بايعۇستار!
ا. ق. ەندٸ قاراسارتوۆ اتتى دەپ ايتا الاسىڭ با? — دەيدٸ عوي. ەندٸ قاراسارتوۆ تەگٸن بە. سلەدستۆييا وتدەلٸنٸڭ باستىعى. «ايتا المايمىن. بٸلمەيمٸن» — دەدٸ. ەندٸ ودان باسقا نە دەيدٸ.
ە. ب. سوندا ولار شەكەرٸمنٸڭ جازىعى جوق ەدٸ عوي, جاي اتىپ تاستادى دەي مە ەكەن?
ا. ق. جازىعى جوق ەدٸ, اڭ اۋلاپ, تاۋدا جالعىز جٷر ەدٸ, قاراسارتوۆقا كەزدەسٸپ, قاراسارتوۆ ناماز وقىپ وتىرعان جەرٸندە اتىپ تاستاپتى دەگەن.
ە. ب. وسىلاي دەپ ەستٸدٸك قوي, بەرٸمٸز دە?
ا. ق. يە, مٸنە, وسىلاي دەگەن. قاي جەردە مەن جالعىز جٷرٸپپٸن? مەن ٶزٸم بٸر كٶرۋگە قۇمار بولىپ جٷرگەم.
ە. ب. ويپىر-اي, اي!
ا. ق. يە, وسىنداي حايۋاندىق بولا ما?
ە. ب. ماسقارا-اي. ال ەندٸ وسى سٶزدٸ بارلىعى ايتىپ جٷرگەن.
ا. ق. سول مەنٸڭ ٶزٸمنٸڭ ەڭبەگٸمنٸڭ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ٸسكە اسپاي كەلە جاتقانى.
ە. ب. مٸنە, جيىرما جىل بويى وسى ەڭگٸمە سٸزگە ٸلەسٸپ كەلە جاتقان.
ا. ق. كەيٸنگٸ جازعان ەڭبەگٸم دە جاتىر. ەكٸ چەمودان. ارحيۆٸم, سونسوڭ كەيٸنگٸ جازعان ٶلەڭدەرٸم قانداي بولادى دەپ جٸبەرسەم, وعان جاۋاپ كەلەدٸ, سٸز اقىن ەمەسسٸز دەپ جازىپتى بٸرەۋٸ.
ە. ب. ەندٸ سٸزدٸ بٸلمەيتٸن ەدەبيەتشٸلەر جوق, قازٸر ەسٸمە تٷسپەي وتىر, كەيٸنگٸ ۆاريانتى بار عوي, ناماز وقىپ وتىرعان جەردە اتقان دەپ. دەل سولاي دەيدٸ.
ا. ق. سولاي دەپ شىعارعان عوي.
ە. ب. اناۋ ەلگٸ التى اقىننىڭ تاراتقان لاقاپتارى عوي, سول بويىمەن قالعان.
ا. ق. سول بويىمەن قالىپ وتىر. دوكۋمەنتتٸ مىقتاپ جٸبەرگەن عوي.
ە. ب. ەندٸ كەيٸن مىنا كەيٸنگٸنٸ ەشكٸمگە جارييالاعان جوق, جۇرتقا سول بويىمەن داقپىرتتاپ وتىر. مىناۋ ەلگٸ ابدىرايىم مەن زەينوللا بار ما ەكەن, ەلدە ٶلگەن شىعار.
ا. ق. كٸم بٸلەدٸ, ابدىرايىم ٶلدٸ دەپ ەستٸدٸم عوي. تاۋدا اڭ اۋلاپ جٷرگەندە, دالادا ٶلٸپ قالىپتى دەيدٸ. ال, زەينوللاسىن بٸلمەيمٸن.
ە. ب. ال ٷشەۋٸڭٸز دە سول ارادان تاراسىپ كەتتٸڭدەر مە? شىعىپ بىلاي كەزدەسپەدٸڭٸزدەر مە?
ا. ق. جوق, كەزدەسكەنٸمٸز جوق.
ە. ب. تاراسىپ كەتتٸڭٸزدەر مە?
ا. ق. سول جەردەن ولار تاراپ كەتتٸ. مەن ٶزٸم بٸر كابينەت ارحيۆتٸ تەكسەرٸپ, بارلىعىن قاراپ, سونسوڭ ەندٸ وندا مەنٸڭ جازىپ بەرگەنٸم دە جوق. ەندٸ بەتتەستٸردٸ عوي. سولاي دەپ, ارىستانبەكوۆ پەن جاندٸلدينگە تسك-عا بارۋعا, جول قاراجاتىن بەر, رەنجٸتپە, قايتار دەدٸ.
ە. ب. اناۋ قاراتابان جٸگٸتپەن كەزدەسكەن جوقسىز با?
ا. ق. جوق. كەيٸن كەزدەسە المادىم.
ە. ب. قىزىق ەكەن? سٸزگە شىنىندا دا, جايدان-جاي...
ا. ق. ال ەندٸ اناۋ شەكەرٸم ول دٷنيەلٸك بولىپ كەتتٸ عوي, ول ٶلٸ ارۋاق, مەن تٸرٸ ارۋاق. ەكەۋمٸزدٸڭ ارامىزدا بٸر ينەنٸڭ جاساۋىنداي قاستىڭ جوق.تەك قانا سىرتتان وسىلاي پٸشٸپ, ٶلشەنٸپ جاسالىپ كەلەدٸ. بۇل ەندٸ مەنٸڭ مىنا جاسىم كەلگەندە ماعان وڭاي مەسەلە دەيسٸز بە?
ە. ب. وڭاي مەسەلە ەمەس.
ا. ق. ماعان بٸر بٸتپەس جارا.
ە. ب. بٸتپەس جارا.
ا. ق. ال ەندٸ مەنٸڭ بايلىق ەڭبەگٸم ەڭ كەمٸندە II توم بولىپ شىعادى. فەلەتوندارىم دا بار, كٷلدٸرگٸ - سىقاق, سول بارلىعىن قوسىپ, سول رەۆوليۋتسيياعا دەيٸنگٸ ٶزٸمنٸڭ كٶرگەن كەدەيلٸگٸمدٸ, جالاڭ اياق, جالاڭ باس, كٶرگەن كٶرەشەگٸمدٸ, سونىڭ كٷللٸسٸن باسسا, ەكٸ توم بولىپ شىعادى. مەدي تۋرالى دا جازدىم. ەندٸ ول, مەديدٸڭ مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ جٷرگەن كەزٸ دە, ەندٸ كەرەك-اق ماتەريال. سونى باسپادى عوي.
ە. ب. مەدي تۋرالى قانداي پٸكٸرٸڭٸز? مەديمەن كەزدەستٸڭٸز بە?
ا. ق. مەديمەن كەزدەستٸم. مەدي ٷيٸمدە بولدى. ەكەمە كەلدٸ. سونىسىن مەن جازدىم.
ە. ب. ول كەزدە جاسسىز عوي, مەدي 1931 جىلى ٶلدٸ دەيدٸ, وندا 13 — 14 جاستا بولارسىز.
ا. ق. بالامىن مەن, ويناپ جٷرگەن جەرٸمدە ٷش اق بوز اتپەن جالاڭداتىپ, تٷيەاسۋ دەگەن اسۋدان شىعا كەلگەندە, مەن اسىق ويناپ جٷر ەدٸم.
ە. ب. سوندا, ەكٸ اتتى جەتەگٸنە العان با?
ا. ق. جوق. جولداسى بار. ەكٸ جولداسى بار. ٷشەۋٸ دە بوز ات مٸنگەن, قارا ەر توقىم. ول قارا تورى, جاۋرىنى قاقپاقتاي, ەكٸ كٶزٸ ٷڭٸرەكتەۋ, كەلبەتتٸ ادام. ەدەبيەتكە دە, ەنگە دە قۇمار ەكەم جاساپ بەرگەن اڭ دومبىرا اناداي جەردە تۇر ەدٸ.
ە. ب. ەكەڭٸزدٸڭ اتى قاراسارت پا?
ا. ق. ەكەمنٸڭ اتى - عابدوللا.
ە. ب. اتاڭىز عوي - قاراسارت?
ا.ق. قاراسارت - ەكەم, عابدوللا دا - ەكەم. دەنەلٸ قارا كٸسٸ ەكەن, سونى بٸر جەڭگەسٸ قاراسارت سيياقتى دەپ اتاماي ما. دومبىرانى تارتىپ, ٶزٸنٸڭ ٶلەڭدەرٸن ايتتى. ەكەم: «قاراعىم, داۋىسىڭدى ەستٸرت. بۇل كەلگەنٸڭە راحمەت, باقىتتى بول, ريزامىن. داۋىسىڭدى ەستٸرت» دەگەندە سوندا, سول مەديدٸڭ سول ايتقانىن دومبىرامەن ايتاتىن بولىپ مەن دە ٷيرەنٸپ الدىم. سوندا جاقىنداي, جاقىنداي دەل الدىنا باردىم. سوسىن: «كٶكە, بۇل ٷيدە دومبىرانى كٸم تارتادى?» دەدٸ, ەكەم ٶزٸ دومبىراشى كٸسٸ ەدٸ, ٶزٸم تارتام, قاراعىم. سوسىن مىنا بٸر قاراسيراق ۇلشىعىم بار, وسى تارتادى» دەدٸ. «ەن ايتا ما?» دەدٸ. ايتادى دەدٸ. سونسوڭ مەن ەلگٸ «قايتەر ەدٸ جٸگٸتتەر, تىم قىمباتتان كيمەسەڭ, ٷستٸ-ٷستٸنە بورىش قىپ», شەكەرٸمنٸڭ بۇل ٶلەڭٸن جەنە ەكٸ-ٷش ەندٸ ايتىپ بەردٸم.
ە. ب. داۋىسىڭىز جاقسى ما ەدٸ?
ا. ق. جاقسى ەدٸ داۋىسىم. قايتا ايتشى, تارتشى, تاعى بٸر ەن ايتشى دەدٸ. ايتتىم. سونسوڭ جەكەڭنٸڭ بٸر مارقاسىن سويىپ, كٷن قايتاردىق. مەكەڭنٸڭ بەرگەن زاكازى ٶزٸنە بٸر قيسىق تابان ەتٸك.
ە. ب. سوندا ەكەڭٸز ەتٸك تٸگە مە?
ا. ق. ەكەم ەتٸكشٸ ەدٸ. بٸر ساپتاما ەتٸك, بٸر گالوش, بٸر كەبٸس, بٸر مەسٸ گولوشتى, مەسٸنٸ, كەبٸستٸ, ەيەلٸنە عازىيعا دەپ زاكاز بەردٸ. «وسىنى, كٶكە, جاقسىلاپ ٸستەپ بەرسەڭٸز, مەن ٶزٸم كەيٸن كٸسٸ جٸبەرٸپ, حابارلاسام» دەدٸ. كەلگەنٸ سول ەكەمە سەلەم بەرەم دەپ, ەدەيٸ كەلدٸ. مەن ٶزٸم اناۋ مەديدٸڭ كٸم جازدى ۇمىتىپ قالدىم.
ە. ب. مەديدٸ بەكتاسوۆ ەشٸمبەك, سونسوڭ «نايزاعاي» دەپ ەبٸشەۆ ەلجاپپار جازىپ جٷر عوي.
ا. ق. مەدي تۋرالى وسىندا وسى كٸتاپتار مەندە بٸر جەردە بار. ول سۋرەت ماڭايلامايدى, سوپايعان بٸر قارا كٸسٸ.
ە. ب. سۋرەت بولعاندا باسقا بٸرەۋدٸكٸ شىعار جاپسىرعان.
ا. ق. باسقا بٸرەۋدٸكٸ. مەن ەندٸ انىق بٸلەمٸن. مەن ەگەر حۋدوجنيك بولسام, سول مەديدٸڭ تٷرٸن ويىما الىپ وتىرىپ, سونى سالىپ بەرگەن بولار ەدٸم. بٸراق مەن سۋرەتشٸ ەمەسپٸن. جادىما ساقتاعانىم سونداي. وسى مەدي تۋرالى بٸر ٶلەڭٸمدٸ باستادىم. مەديدٸڭ جيناعى شىعادى دەگەندە سونداعى جازعانىم.
ە. ب. ەدەبيەتشٸلەردٸڭ بەرٸ سٸزدٸڭ اتىڭىزدى اتاسا بولدى, شەكەرٸمدٸ ٶلتٸرگەن دەيدٸ, وي, اللا-اي?
ا. ق. ال ەندٸ مەن شىن ازاماتتىڭ ارىما, ادامگەرشٸلٸگٸمە, مەن نە بٸر تٶرت اياقتى يت بولعىم كەلمەيدٸ, سول ادام قالپىمدا ەكٸ اياعىممەن جٷرٸپ, كەلگەن اجال بولسا كٷتٸپ السام دەيمٸن, سوندا مەنٸڭ ارمانىم, وسى ادالدىعىما, ادالدىعىن ايتايىن, وسىنى ورگانعا. تسك-عا ويىمدى جاز دەدٸ, وسى ەڭگٸمەنٸ مەن سٸزگە قالاي ايتتىم, وسىلاي جاز دەدٸ. وسىلاي جاز دەگەندە مەن شەكەرٸمنٸڭ ەڭبەگٸنٸڭ دٷنيە جٷزٸنە شىعۋىنا قىرسىق جاسايدى-اۋ دەپ جازبادىم. وسىعان نانىڭىز. مەنٸڭ بٸر سۇرايتىنىم: مەن ادالمىن. ادامگەرشٸلٸگٸم بويىمدا. سول, وسىنى مەن جازبادىم. رامازان مەن ەيەلٸن ٶلتٸردٸ دەۋگە تٸلٸم بارمادى. شالاباەۆ ولجابايدى بالتالان ٶلتٸردٸ دەگەنگە مەنٸڭ تٸلٸم سٶزگە كەلمەي قالدى. سوندىقتان مەن سونى جازىپ بەرەر ەدٸم. ەيتپەسە مەن ٶز باسىمدى ەزٸم اقتاۋ ٷشٸن باياعىدا جازعان بولار ەدٸم. جازىپ بەرە الامىن عوي, وسى ايتقانىمنىڭ بەرٸن جەنە تٷپتەن ەشتەڭە قالدىرمايمىن عوي.
ە. ب. ەرينە.
ا. ق. بٸراق تا مەنٸمەنەن سٶيلەسكەن, مەنٸمەنەن وسى ٶزٸڭٸز سيياقتى ەڭگٸمەلەسكەن ەشكٸم بولعان ەمەس.
ە. ب. ول ەندٸ دەگەنمەن شەكەرٸمنٸڭ انالاردى ٶلتٸرۋٸ ٶز قارا باسىنىڭ جاۋى بۇل ەمەس شىعار, بٸراق ەندٸ شەكەرٸمدٸ ولار تۋ ەتٸپ ۇستاپ وتىر عوي. شىندىعىندا ولاردىڭ بۇزاقىلارى بار عوي ەرتٷرلٸ.
ا. ق. شەكەرٸمنٸڭ ٶزٸ شاپپاسىن ەل كٶرمەيدٸ جەنە دە شاپپايدى, مەن ايتىپ وتىرمىن عوي, ەلگٸ مەنٸ جٸبەرگەندە, ول اۆتوريتەت دەدٸ, ول اۆتوريتەت تەك قانا قازاقستانعا ەمەس, بٷكٸل جەر جٷزٸنە دەۋگە بولادى. ماعان سوعان يە بولساق بولادى دەدٸ, عوي. وسى سٶز جەتٸپ جاتىر عوي.
ە. ب. جەتٸپ جاتىر.
ا. ق. وسى سٶز جەتٸپ جاتىر.
ە. ب. تەلەگەي-تەڭٸز تاريح تا بوتاكٶزدٸڭ سٶزٸندەي دەگەن سيياقتى, بٸراز تاريح قولدا. ويپىر-اي, قۇنانبايدىڭ تۇقىمىنان سوڭ شەكەرٸمنەن ٷلكەنٸ جوق قوي ول كەزدە. شەكەرٸمنەن اتاقتىسى.
ا. ق. جوق.
مەدعات قۇلجانوۆ
