«E, Jasaǵan, óz jerime ózimdi bi, óz malyma ózimdi ie qyl» degen babalardyń ańsaǵan armanyna jetken azat urpaq sanasynda silkinis bar. Ol rýhani silkinis. Uly dalada urpaq uialatyn iz qaldyrmaǵan dańqty babalardyń búgingi urpaǵy úlken syn-qaterdi bastan ótkerýde. Bul tórtinshi tehnologiialyq tóńkeris pen jahandaný jaǵdaiy ekeni belgili.
«Qazirginiń balasy» dep birneshe til men tsifrly tehnologiiany jetik meńgergen sanaly azamatty aitamyz. «Diplom bolsa boldy» degen syńarjaq pikirmen bilim alǵandar, eńbek naryǵynda sol mamandyqtyń qanshalyqty suranysqa ie ekenin eskermeidi. Jetik biletin maman bolsa joly bolady, shala saýatty bolsa jumyssyzdar qataryn toltyratyny anyq. Aýyl balalarynyń qalaǵa beiimdelýi de ońaiǵa soqpaidy. Olar úshin qazirgi «aqyldy qalalardyń» jumbaǵy kóp. Qalada qara jumysqa jegilgen jastardyń syry osy. Sonymen qatar, óndiristiń avtomattandyrylýy da jumyssyzdyqqa sebep bolýda. Kúndelikti qoǵamdyq kóliktegi avtonomdy tólem kartalary kondýktorlardy, taýardy 500 shaqyrym jerge deiin jetkize alatyn drondar poshtashylar men kýrerlerdi, jańalyqty birneshe tilde júrgizetin jáne táýligine 24 saǵat úziksiz jumys isteitin robottar diktorlardy qysqartýǵa alyp keldi. Taiaý bolashaqta kóptegen mamandyqtardy osyndai robottar atqaratyn bolady.
Bul jalǵyz diplommen jan baǵyp júrgen jandarǵa qaýipti. Olardyń mamandyqtary kondýktorlar siiaqty qajetsiz bolyp qalýy ábden múmkin ǵoi. "Qazaqstanda barlyq adam úshin jumys tabylady. Barlyq jerde bos jumys oryndary bolǵandyqtan, eshbir adam jumyssyz júrmeýi tiis. Basty másele adamdardyń belgili bir kásibi joqtyǵynda bolyp otyr" degen Memleket basshysy tyǵyryqtan shyǵýdyń jalǵyz joly kásibi bilim beretin oqý oryndaryna baryp, mamanǵa ainalýy tiis ekenin atap ótti.
Búginde adamdar formaldy emes bilim alý negizinde jańa eńbek qoǵamynda suranysqa ie mamandyqty oqýda. Zamanaýi mamandyqqa umtylǵan jastarǵa zor múmkindik bar. Máselen, 2015 jyly Elordada «ShAG» Kompiýterlik akademiiasynyń qazaqstandyq filialy ashyldy. Onda álemniń aqparattaný jáne kompiýter salasynda kásiptik IT-bilim alýǵa bolady. Jastar jelilik tehnologiialar jáne júielik ákimshilik, baǵdarlamalyq qamtýdy ázirleý jáne kompiýterlik grafika men dizain syndy úsh baǵyt boiynsha bilim alady. Osyndai kýrstarda bilim alǵan jańa mamandyq ieleri oqýdy aiaqtaý týraly kýálik pen sertifikat alyp shyǵady. Qujat jas erekshelikterin eskermeidi. Adamdarda jasyna qaramai jańa tehnologiianyń qyr-syryn meńgerip, shet tilin úirenemin degen yntasy bolsa boldy. Olardyń eńbek naryǵynda bási joǵary bolary aqiqat.
Bul úrdis búgingi qoǵamda «ómir boiy bilim alý» paradigmasyn qalyptastyrdy.
Uly Abai «jumysy joqtyq, tamaǵy toqtyq, azdyrar adam balasyn» degen. Jumyssyz jastardyń kóńiline jelik beretin Internetten keler qaýip te az emes. Adam ómirine qaýipti triýkter jasaýdy nasihattaidyń chellendjder Internet ónimi bolyp tabylady. Biik ǵimaratqa órmelep selfi sýretke túsý, shatyrdan shatyrǵa sekirý, jol ústinde kólikten túsip bileý, sondai-aq, ulttyq qundylyqty, tehnologiia jetistikterin moiyndamai hidjap, páránji, qysqa balaqty shalbar, qaýǵa saqal qoiý siiaqty ádetterdiń abyroi bermesi anyq.
Elbasynyń jastardyń qaraýsyz qalmaýyn, olardyń formaldy emes bilim alýyn Úkimetke tapsyrǵany ózekti mindetterdiń biri boldy dep oilaimyn.
***
Ólketaný jumystarynda muǵalimniń aldynda turǵan mańyzdy maqsattyń biri – kópulttylyq jáne kópmádeniettilik jaǵdaiyna tolerantty tulǵa tárbieleý deýge bolady. Bundai tulǵanyń qalyptasýy oqýshynyń týǵan ólkesiniń áleýmettik tynys-tirshiligi, belgili adamdary, olardyń ǵibratty ómiri, qolóner túrleri, kieli oryndary, mádenieti, ádet-ǵurpy, salt-dástúrleri, tarihy, toponimi, turmysy týraly biliminiń keńeiýi nátijesinde júzege asady. Muǵalim bul maqsatqa oqýshylarmen ólkege, kieli oryndarǵa, muraǵat qorlaryna, murajailarǵa, mádeniet oshaqtaryna nemese kásiporyndarǵa oqý-tanymdyq ekspeditsiialar siiaqty ólketaný jumystary arqyly jetedi. Sondai-aq ólketaný jumystary geografiia, tarih, ádebiet, biologiia, mýzyka pánderimen tyǵyz bailanysta bolady. Osy erekshelikterdi eskere otyryp mektepterge arnalǵan ádistemelik usynymdama men negizgi orta bilim berý deńgeiiniń 5-7-synyptaryna arnalǵan «Ólketaný» kýrsynyń oqý baǵdarlamasy jazylǵan bolatyn.
Qazirgi jahandaný úderisiniń damý kezeńinde mektep murajailary óziniń tálim-tárbielik zor múmkindigimen mańyzdy ról atqarady. Mekteptegi murajaidyń negizgi mindeti oqýshylarǵa patriottyq, rýhani-adamgershilik tárbie berý. Árine, buǵan oqýshylardy mektep murajailaryndaǵy saqtalǵan qujattar, túrli jádiger, fotosýret, qundy derekterdi sóiletý arqyly jáne osy oqý ordalarynda bilim alǵan eńbek, óner, mádeniet, densaýlyq, bilim, óndiris, sport jáne t.b. salalarda biik shyńdarǵa jetken aldyńǵy tolqyn aǵa-apalarymyzdyń úlgi tutarlyq ómir joldarymen tanystyrý arqyly qol jetkizýge bolady. Murajai materialdary muǵalimder úshin tárbie saǵattaryn, saiahat, erlik, ar-namys sabaqtaryn júrgizýde taptyrmas qural ekeni sózsiz. Aita ketetin bir jait, mektep murajaiynan basqa qala, aýdan, iri eldi mekenderdegi ár túrli murajaida, mádeniet oshaqtarda, sporttyq keshenderde «jandy» sabaqtar ótkizýge bolady. Sonymen qatar, oqýshylardyń jazǵy-qysqy demalysy kezinde tarihi oryndar, eskertkish belgiler, taǵy sol siiaqty tanymdyq mán-maǵynaǵa ie jerlerde tálim-tárbie jumystaryn júrgizýge bolady. Bul iste Y.Altynsarin atyndaǵy ulttyq bilim akademiiasynyń ádistemelik quraldaryn erekshe atap ótken jón.
Elimizdegi bilim salasy ustanǵan basty baǵyt ta adami kapitaldy damytý-damýdy negizgi alǵysharttardyń biri dep esepteidi. Ekonomikany qurylymdyq ózgertý jáne qoǵamdyq sanany jańǵyrtý jaǵdaiynda oqýshylardyń bilim alýy men kásibi damýyn arttyrý ýaqyt talaby. Bul maqsatta «Sanaly azamat»: Oqýshynyń bilim alýy men kásibi damýynyń jeke baǵyty» ǵylymi-ádistemelik usynymdamalaryn ázirleý qolǵa alyndy.
Qazaqstan Respýblikasynyń bilim berý uiymdarynda 2016-2017 oqý jylynan bastap jańartylǵan bilim berý mazmunyna kezeń-kezeńmen kóshý satysy bastalǵany belgili. Atap aitsaq, ótken 2016-2017 oqý jylynda 1-synyptarǵa jańartylǵan oqý baǵdarlamalary jáne oqý josparlary, oqýlyqtar men oqý-ádistemelik usynymdamalary engizildi. Bul úderis aǵymdaǵy oqý jyly 2-shi, 5-shi jáne 7-shi synyptarda júzege asyrylyp jatyr. Jalpy, jańartylǵan bilim berý baǵdarlamasynyń negizgi maqsaty – oqýshylardy syndarly oqytýǵa úiretý, álemdik bilim keńistigine qol jetkizý, innovatsiialyq bilim negizderin tereń meńgertý.
«Endi táýelsizdikti qalai kemeldendiremiz, eldiń kósegesin qaitsek kógertemiz?!» – degen oidyń árbir sanaly azamattyń kókeiinde uialaýy kerektigin Elbasy jastarǵa jii aitady. Jahandaný talabyna sai jańǵyrǵan, atap aitqanda, óz mádenietin, óziniń ulttyq kodyn saqtai otyryp jańa mamandyqtarǵa mashyqtanǵan, kompiýterlik saýatty, úshtildi meńgergen, álemdik mádenietpen etene tanys sanaly azamattar elimizdiń jarqyn bolashaǵynyń kepili bolyp tabylady. Ekonomikany qurylymdyq ózgertý jáne qoǵamdyq sanany oza jańǵyrtý jaǵdaiynda oqýshylardyń bilim alýy men kásibi damýyn arttyrý ýaqyt talaby. Sondyqtan, tárbie-bilim berý úderisinde oqýshyny beiimine qarai jańa mamandyqqa baǵyttaýymyz kerek. Osydan týra bir ǵasyr buryn Ahmet Baitursynuly: «...Basqadan kem bolmas úshin bilimdi, bai hám kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Bai bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek», – depti «Qazaq» gazetinde. Uly Ahań ańsaǵan asyl armanǵa tuǵyry biik Táýelsizdiktiń arqasynda jetýge talaptanyp jatyrmyz. Búgingi azat urpaqtyń aldynda damýdyń dańǵyl joly ashyldy.
Memleket Basshysy 2015 jyly 30 qarashadaǵy Joldaýynda «Barshaǵa arnalǵan tegin kásiptik-tehnikalyq bilim» atty baǵdarlamasy bastalatynyn jáne ony júzege asyrýdy 2017 jyly el úkimetine tapsyratynyn jariialaǵan edi. Úkimet tapsyrmasy boiynsha QR Bilim jáne ǵylym ministrligi 2016 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 728 buiryǵymen 2017 jyldan bastap «Barshaǵa arnalǵan tegin kásiptik-tehnikalyq bilim berý» jobasyn engizý jónindegi jol kartasyn bekitken bolatyn. 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan jobanyń aiasynda jumysshy biliktiligi joq barlyq niet bildirýshi 9, 11-synyp oqýshylary kolledjder bazasynda tegin birinshi jumysshy biliktiligimen qamtamasyz etilýde. Búgingi tańda tegin oqytýǵa 21 myńnan astam adam ie boldy.
Elbasy jastarǵa alǵashqy mamandyqty memleket tegin beretinin, sol úshin jobany júzege asyrý jalǵasa beretinin aityp otyr.
Jalpy, jobany iske asyrý jastardyń birinshi jumysshy biliktiligine qarjylai, baǵdarlamalyq, aýmaqtyq teń qoljetimdiligi máselelerin sheshedi jáne eńbek qyzmeti salasyna jastardyń áleýmettik integratsiialanýyn qamtamasyz etedi.
«Óziniń tarihyn, tilin, mádenietin biletin, sondai-aq zamanyna laiyq, shet tilderin meńgergen, ozyq ári jahandyq kózqarasy bar qazaqstandyq bizdiń qoǵamymyzdyń idealyna ainalýǵa tiis», – degen Elbasy tapsyrmalary boiynsha Akademiia keshendi jumystardy jalǵastyra beretin bolady. Dana halqymyz «Kóringen taýdyń alystyǵy joq» dep bolashaǵyna senimmen qaraǵan. Súiikti Otanymyzdyń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylatynyna senimimiz mol.
Bolat Baqytbekuly
Y.Altynsarin atyndaǵy Ulttyq
bilim akademiiasynyń ǵylymi qyzmetkeri.
