«ە, جاساعان, ٶز جەرٸمە ٶزٸمدٸ بي, ٶز مالىما ٶزٸمدٸ يە قىل» دەگەن بابالاردىڭ اڭساعان ارمانىنا جەتكەن ازات ۇرپاق ساناسىندا سٸلكٸنٸس بار. ول رۋحاني سٸلكٸنٸس. ۇلى دالادا ۇرپاق ۇيالاتىن ٸز قالدىرماعان داڭقتى بابالاردىڭ بٷگٸنگٸ ۇرپاعى ٷلكەن سىن-قاتەردٸ باستان ٶتكەرۋدە. بۇل تٶرتٸنشٸ تەحنولوگييالىق تٶڭكەرٸس پەن جاھاندانۋ جاعدايى ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
«قازٸرگٸنٸڭ بالاسى» دەپ بٸرنەشە تٸل مەن تسيفرلى تەحنولوگييانى جەتٸك مەڭگەرگەن سانالى ازاماتتى ايتامىز. «ديپلوم بولسا بولدى» دەگەن سىڭارجاق پٸكٸرمەن بٸلٸم العاندار, ەڭبەك نارىعىندا سول ماماندىقتىڭ قانشالىقتى سۇرانىسقا يە ەكەنٸن ەسكەرمەيدٸ. جەتٸك بٸلەتٸن مامان بولسا جولى بولادى, شالا ساۋاتتى بولسا جۇمىسسىزدار قاتارىن تولتىراتىنى انىق. اۋىل بالالارىنىڭ قالاعا بەيٸمدەلۋٸ دە وڭايعا سوقپايدى. ولار ٷشٸن قازٸرگٸ «اقىلدى قالالاردىڭ» جۇمباعى كٶپ. قالادا قارا جۇمىسقا جەگٸلگەن جاستاردىڭ سىرى وسى. سونىمەن قاتار, ٶندٸرٸستٸڭ اۆتوماتتاندىرىلۋى دا جۇمىسسىزدىققا سەبەپ بولۋدا. كٷندەلٸكتٸ قوعامدىق كٶلٸكتەگٸ اۆتونومدى تٶلەم كارتالارى كوندۋكتورلاردى, تاۋاردى 500 شاقىرىم جەرگە دەيٸن جەتكٸزە الاتىن دروندار پوشتاشىلار مەن كۋرەرلەردٸ, جاڭالىقتى بٸرنەشە تٸلدە جٷرگٸزەتٸن جەنە تەۋلٸگٸنە 24 ساعات ٷزٸكسٸز جۇمىس ٸستەيتٸن روبوتتار ديكتورلاردى قىسقارتۋعا الىپ كەلدٸ. تاياۋ بولاشاقتا كٶپتەگەن ماماندىقتاردى وسىنداي روبوتتار اتقاراتىن بولادى.
بۇل جالعىز ديپلوممەن جان باعىپ جٷرگەن جاندارعا قاۋٸپتٸ. ولاردىڭ ماماندىقتارى كوندۋكتورلار سيياقتى قاجەتسٸز بولىپ قالۋى ەبدەن مٷمكٸن عوي. "قازاقستاندا بارلىق ادام ٷشٸن جۇمىس تابىلادى. بارلىق جەردە بوس جۇمىس ورىندارى بولعاندىقتان, ەشبٸر ادام جۇمىسسىز جٷرمەۋٸ تيٸس. باستى مەسەلە ادامداردىڭ بەلگٸلٸ بٸر كەسٸبٸ جوقتىعىندا بولىپ وتىر" دەگەن مەملەكەت باسشىسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جالعىز جولى كەسٸبي بٸلٸم بەرەتٸن وقۋ ورىندارىنا بارىپ, مامانعا اينالۋى تيٸس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
بٷگٸندە ادامدار فورمالدى ەمەس بٸلٸم الۋ نەگٸزٸندە جاڭا ەڭبەك قوعامىندا سۇرانىسقا يە ماماندىقتى وقۋدا. زاماناۋي ماماندىققا ۇمتىلعان جاستارعا زور مٷمكٸندٸك بار. مەسەلەن, 2015 جىلى ەلوردادا «شاگ» كومپيۋتەرلٸك اكادەميياسىنىڭ قازاقستاندىق فيليالى اشىلدى. وندا ەلەمنٸڭ اقپاراتتانۋ جەنە كومپيۋتەر سالاسىندا كەسٸپتٸك IT-بٸلٸم الۋعا بولادى. جاستار جەلٸلٸك تەحنولوگييالار جەنە جٷيەلٸك ەكٸمشٸلٸك, باعدارلامالىق قامتۋدى ەزٸرلەۋ جەنە كومپيۋتەرلٸك گرافيكا مەن ديزاين سىندى ٷش باعىت بويىنشا بٸلٸم الادى. وسىنداي كۋرستاردا بٸلٸم العان جاڭا ماماندىق يەلەرٸ وقۋدى اياقتاۋ تۋرالى كۋەلٸك پەن سەرتيفيكات الىپ شىعادى. قۇجات جاس ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرمەيدٸ. ادامداردا جاسىنا قاراماي جاڭا تەحنولوگييانىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرٸپ, شەت تٸلٸن ٷيرەنەمٸن دەگەن ىنتاسى بولسا بولدى. ولاردىڭ ەڭبەك نارىعىندا بەسٸ جوعارى بولارى اقيقات.
بۇل ٷردٸس بٷگٸنگٸ قوعامدا «ٶمٸر بويى بٸلٸم الۋ» پاراديگماسىن قالىپتاستىردى.
ۇلى اباي «جۇمىسى جوقتىق, تاماعى توقتىق, ازدىرار ادام بالاسىن» دەگەن. جۇمىسسىز جاستاردىڭ كٶڭٸلٸنە جەلٸك بەرەتٸن ينتەرنەتتەن كەلەر قاۋٸپ تە از ەمەس. ادام ٶمٸرٸنە قاۋٸپتٸ تريۋكتەر جاساۋدى ناسيحاتتايدىڭ چەللەندجدەر ينتەرنەت ٶنٸمٸ بولىپ تابىلادى. بيٸك عيماراتقا ٶرمەلەپ سەلفي سۋرەتكە تٷسۋ, شاتىردان شاتىرعا سەكٸرۋ, جول ٷستٸندە كٶلٸكتەن تٷسٸپ بيلەۋ, سونداي-اق, ۇلتتىق قۇندىلىقتى, تەحنولوگييا جەتٸستٸكتەرٸن مويىنداماي حيدجاپ, پەرەنجٸ, قىسقا بالاقتى شالبار, قاۋعا ساقال قويۋ سيياقتى ەدەتتەردٸڭ ابىروي بەرمەسٸ انىق.
ەلباسىنىڭ جاستاردىڭ قاراۋسىز قالماۋىن, ولاردىڭ فورمالدى ەمەس بٸلٸم الۋىن ٷكٸمەتكە تاپسىرعانى ٶزەكتٸ مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ بولدى دەپ ويلايمىن.
***
ٶلكەتانۋ جۇمىستارىندا مۇعالٸمنٸڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى ماقساتتىڭ بٸرٸ – كٶپۇلتتىلىق جەنە كٶپمەدەنيەتتٸلٸك جاعدايىنا تولەرانتتى تۇلعا تەربيەلەۋ دەۋگە بولادى. بۇنداي تۇلعانىڭ قالىپتاسۋى وقۋشىنىڭ تۋعان ٶلكەسٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ, بەلگٸلٸ ادامدارى, ولاردىڭ عيبراتتى ٶمٸرٸ, قولٶنەر تٷرلەرٸ, كيەلٸ ورىندارى, مەدەنيەتٸ, ەدەت-عۇرپى, سالت-دەستٷرلەرٸ, تاريحى, توپونيمٸ, تۇرمىسى تۋرالى بٸلٸمٸنٸڭ كەڭەيۋٸ نەتيجەسٸندە جٷزەگە اسادى. مۇعالٸم بۇل ماقساتقا وقۋشىلارمەن ٶلكەگە, كيەلٸ ورىندارعا, مۇراعات قورلارىنا, مۇراجايلارعا, مەدەنيەت وشاقتارىنا نەمەسە كەسٸپورىندارعا وقۋ-تانىمدىق ەكسپەديتسييالار سيياقتى ٶلكەتانۋ جۇمىستارى ارقىلى جەتەدٸ. سونداي-اق ٶلكەتانۋ جۇمىستارى گەوگرافييا, تاريح, ەدەبيەت, بيولوگييا, مۋزىكا پەندەرٸمەن تىعىز بايلانىستا بولادى. وسى ەرەكشەلٸكتەردٸ ەسكەرە وتىرىپ مەكتەپتەرگە ارنالعان ەدٸستەمەلٸك ۇسىنىمداما مەن نەگٸزگٸ ورتا بٸلٸم بەرۋ دەڭگەيٸنٸڭ 5-7-سىنىپتارىنا ارنالعان «ٶلكەتانۋ» كۋرسىنىڭ وقۋ باعدارلاماسى جازىلعان بولاتىن.
قازٸرگٸ جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ دامۋ كەزەڭٸندە مەكتەپ مۇراجايلارى ٶزٸنٸڭ تەلٸم-تەربيەلٸك زور مٷمكٸندٸگٸمەن ماڭىزدى رٶل اتقارادى. مەكتەپتەگٸ مۇراجايدىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ وقۋشىلارعا پاتريوتتىق, رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك تەربيە بەرۋ. ەرينە, بۇعان وقۋشىلاردى مەكتەپ مۇراجايلارىنداعى ساقتالعان قۇجاتتار, تٷرلٸ جەدٸگەر, فوتوسۋرەت, قۇندى دەرەكتەردٸ سٶيلەتۋ ارقىلى جەنە وسى وقۋ وردالارىندا بٸلٸم العان ەڭبەك, ٶنەر, مەدەنيەت, دەنساۋلىق, بٸلٸم, ٶندٸرٸس, سپورت جەنە ت.ب. سالالاردا بيٸك شىڭدارعا جەتكەن الدىڭعى تولقىن اعا-اپالارىمىزدىڭ ٷلگٸ تۇتارلىق ٶمٸر جولدارىمەن تانىستىرۋ ارقىلى قول جەتكٸزۋگە بولادى. مۇراجاي ماتەريالدارى مۇعالٸمدەر ٷشٸن تەربيە ساعاتتارىن, ساياحات, ەرلٸك, ار-نامىس ساباقتارىن جٷرگٸزۋدە تاپتىرماس قۇرال ەكەنٸ سٶزسٸز. ايتا كەتەتٸن بٸر جايت, مەكتەپ مۇراجايىنان باسقا قالا, اۋدان, ٸرٸ ەلدٸ مەكەندەردەگٸ ەر تٷرلٸ مۇراجايدا, مەدەنيەت وشاقتاردا, سپورتتىق كەشەندەردە «جاندى» ساباقتار ٶتكٸزۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, وقۋشىلاردىڭ جازعى-قىسقى دەمالىسى كەزٸندە تاريحي ورىندار, ەسكەرتكٸش بەلگٸلەر, تاعى سول سيياقتى تانىمدىق مەن-ماعىناعا يە جەرلەردە تەلٸم-تەربيە جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە بولادى. بۇل ٸستە ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق بٸلٸم اكادەميياسىنىڭ ەدٸستەمەلٸك قۇرالدارىن ەرەكشە اتاپ ٶتكەن جٶن.
ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸم سالاسى ۇستانعان باستى باعىت تا ادامي كاپيتالدى دامىتۋ-دامۋدى نەگٸزگٸ العىشارتتاردىڭ بٸرٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. ەكونوميكانى قۇرىلىمدىق ٶزگەرتۋ جەنە قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ جاعدايىندا وقۋشىلاردىڭ بٸلٸم الۋى مەن كەسٸبي دامۋىن ارتتىرۋ ۋاقىت تالابى. بۇل ماقساتتا «سانالى ازامات»: وقۋشىنىڭ بٸلٸم الۋى مەن كەسٸبي دامۋىنىڭ جەكە باعىتى» عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك ۇسىنىمدامالارىن ەزٸرلەۋ قولعا الىندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىندا 2016-2017 وقۋ جىلىنان باستاپ جاڭارتىلعان بٸلٸم بەرۋ مازمۇنىنا كەزەڭ-كەزەڭمەن كٶشۋ ساتىسى باستالعانى بەلگٸلٸ. اتاپ ايتساق, ٶتكەن 2016-2017 وقۋ جىلىندا 1-سىنىپتارعا جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلامالارى جەنە وقۋ جوسپارلارى, وقۋلىقتار مەن وقۋ-ەدٸستەمەلٸك ۇسىنىمدامالارى ەنگٸزٸلدٸ. بۇل ٷدەرٸس اعىمداعى وقۋ جىلى 2-شٸ, 5-شٸ جەنە 7-شٸ سىنىپتاردا جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. جالپى, جاڭارتىلعان بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – وقۋشىلاردى سىندارلى وقىتۋعا ٷيرەتۋ, ەلەمدٸك بٸلٸم كەڭٸستٸگٸنە قول جەتكٸزۋ, يننوۆاتسييالىق بٸلٸم نەگٸزدەرٸن تەرەڭ مەڭگەرتۋ.
«ەندٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸ قالاي كەمەلدەندٸرەمٸز, ەلدٸڭ كٶسەگەسٸن قايتسەك كٶگەرتەمٸز?!» – دەگەن ويدىڭ ەربٸر سانالى ازاماتتىڭ كٶكەيٸندە ۇيالاۋى كەرەكتٸگٸن ەلباسى جاستارعا جيٸ ايتادى. جاھاندانۋ تالابىنا ساي جاڭعىرعان, اتاپ ايتقاندا, ٶز مەدەنيەتٸن, ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق كودىن ساقتاي وتىرىپ جاڭا ماماندىقتارعا ماشىقتانعان, كومپيۋتەرلٸك ساۋاتتى, ٷشتٸلدٸ مەڭگەرگەن, ەلەمدٸك مەدەنيەتپەن ەتەنە تانىس سانالى ازاماتتار ەلٸمٸزدٸڭ جارقىن بولاشاعىنىڭ كەپٸلٸ بولىپ تابىلادى. ەكونوميكانى قۇرىلىمدىق ٶزگەرتۋ جەنە قوعامدىق سانانى وزا جاڭعىرتۋ جاعدايىندا وقۋشىلاردىڭ بٸلٸم الۋى مەن كەسٸبي دامۋىن ارتتىرۋ ۋاقىت تالابى. سوندىقتان, تەربيە-بٸلٸم بەرۋ ٷدەرٸسٸندە وقۋشىنى بەيٸمٸنە قاراي جاڭا ماماندىققا باعىتتاۋىمىز كەرەك. وسىدان تۋرا بٸر عاسىر بۇرىن احمەت بايتۇرسىنۇلى: «...باسقادان كەم بولماس ٷشٸن بٸلٸمدٸ, باي ھەم كٷشتٸ بولۋىمىز كەرەك. بٸلٸمدٸ بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كەسٸپ كەرەك. كٷشتٸ بولۋعا بٸرلٸك كەرەك. وسى كەرەكتەردٸڭ جولىندا جۇمىس ٸستەۋ كەرەك», – دەپتٸ «قازاق» گازەتٸندە. ۇلى احاڭ اڭساعان اسىل ارمانعا تۇعىرى بيٸك تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا جەتۋگە تالاپتانىپ جاتىرمىز. بٷگٸنگٸ ازات ۇرپاقتىڭ الدىندا دامۋدىڭ داڭعىل جولى اشىلدى.
مەملەكەت باسشىسى 2015 جىلى 30 قاراشاداعى جولداۋىندا «بارشاعا ارنالعان تەگٸن كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق بٸلٸم» اتتى باعدارلاماسى باستالاتىنىن جەنە ونى جٷزەگە اسىرۋدى 2017 جىلى ەل ٷكٸمەتٸنە تاپسىراتىنىن جارييالاعان ەدٸ. ٷكٸمەت تاپسىرماسى بويىنشا قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ 2016 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى № 728 بۇيرىعىمەن 2017 جىلدان باستاپ «بارشاعا ارنالعان تەگٸن كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق بٸلٸم بەرۋ» جوباسىن ەنگٸزۋ جٶنٸندەگٸ جول كارتاسىن بەكٸتكەن بولاتىن. 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان جوبانىڭ اياسىندا جۇمىسشى بٸلٸكتٸلٸگٸ جوق بارلىق نيەت بٸلدٸرۋشٸ 9, 11-سىنىپ وقۋشىلارى كوللەدجدەر بازاسىندا تەگٸن بٸرٸنشٸ جۇمىسشى بٸلٸكتٸلٸگٸمەن قامتاماسىز ەتٸلۋدە. بٷگٸنگٸ تاڭدا تەگٸن وقىتۋعا 21 مىڭنان استام ادام يە بولدى.
ەلباسى جاستارعا العاشقى ماماندىقتى مەملەكەت تەگٸن بەرەتٸنٸن, سول ٷشٸن جوبانى جٷزەگە اسىرۋ جالعاسا بەرەتٸنٸن ايتىپ وتىر.
جالپى, جوبانى ٸسكە اسىرۋ جاستاردىڭ بٸرٸنشٸ جۇمىسشى بٸلٸكتٸلٸگٸنە قارجىلاي, باعدارلامالىق, اۋماقتىق تەڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ مەسەلەلەرٸن شەشەدٸ جەنە ەڭبەك قىزمەتٸ سالاسىنا جاستاردىڭ ەلەۋمەتتٸك ينتەگراتسييالانۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
«ٶزٸنٸڭ تاريحىن, تٸلٸن, مەدەنيەتٸن بٸلەتٸن, سونداي-اق زامانىنا لايىق, شەت تٸلدەرٸن مەڭگەرگەن, وزىق ەرٸ جاھاندىق كٶزقاراسى بار قازاقستاندىق بٸزدٸڭ قوعامىمىزدىڭ يدەالىنا اينالۋعا تيٸس», – دەگەن ەلباسى تاپسىرمالارى بويىنشا اكادەمييا كەشەندٸ جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرەتٸن بولادى. دانا حالقىمىز «كٶرٸنگەن تاۋدىڭ الىستىعى جوق» دەپ بولاشاعىنا سەنٸممەن قاراعان. سٷيٸكتٸ وتانىمىزدىڭ دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلاتىنىنا سەنٸمٸمٸز مول.
بولات باقىتبەكۇلى
ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق
بٸلٸم اكادەميياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ.
