Osydan 10–15 jyl buryn áleýmettik saiasattyń tiimdiligi kóbine járdemaqylardyń mólsheri men memlekettik qoldaý kólemi arqyly baǵalanatyn. Búginde bul ólshemder ózgerdi. Qazir áleýmettik júiesi myqty memleket dep otbasynyń tabysyna qaramastan árbir balanyń sapaly mektepke deiingi bilim alýǵa, zamanaýi mektepte oqýǵa, erekshe bilim berý qajettilikteri bolǵan jaǵdaida qajetti qoldaý kórýge jáne keiin álemdik deńgeidegi joǵary oqý ornyna túsýge múmkindigi bar elderdi ataidy. Qazaqstannyń jańa áleýmettik saiasaty da birtindep dál osy qaǵidatqa negizdelip keledi: bilim berý eldiń bolashaǵyna salynǵan strategiialyq investitsiia retinde qarastyrylady.
Jańartylǵan Konstitýtsiiada aiqyndalǵan basym baǵyttardyń ishinde bilim berý, ǵylym, mádeniet jáne innovatsiia erekshe oryn alady. Bul – basty nazar adam kapitalyn damytýǵa, iaǵni árbir azamattyń bilim alyp, jańa dúnieler jasap, óziniń áleýetin tolyq iske asyrýyna múmkindik beretin model.
Bul strategiia qazirdiń ózinde naqty nátijesin bere bastady. 2026 jyldyń basynan beri Qazaqstanda 59 myńnan astam oqýshyǵa arnalǵan 101 mekteptiń qurylysy bastaldy. Onyń 84-in jyl sońyna deiin paidalanýǵa berý josparlanyp otyr. Sonymen qatar qoldanystaǵy 307 mektepke aýqymdy jańǵyrtý jumystary júrgizilýde.
Mektepke deiingi bilim berý júiesi de qarqyndy damyp keledi. Alty aidyń ishinde balabaqshalarda 15 myńǵa jýyq jańa oryn ashyldy. Vaýcherlik qarjylandyrý júiesiniń engizilýi (bir millionnan astam maqsatty vaýcher berildi) kezekti eki esege jýyq qysqartýǵa múmkindik berdi.
Alaida bilim berý salasyn damytý tek jańa ǵimarattar salýmen shektelmeidi. Eń bastysy – árbir balanyń qandai múmkindikterge ie bolatyny jáne bilim berý resýrstarynyń qanshalyqty ádil bólinetini. Qazirgi bilim berý saiasatynyń negizinde sapaly bilimge teń qoljetimdilik qaǵidaty barǵan saiyn nyǵaiyp keledi. Bul – otbasynyń tabysyna nemese turǵylyqty jerine qaramastan árbir balaǵa birdei múmkindik berý degen sóz.
Dál osy ustanymdy Premer-ministr Oljas Bektenov te atap ótken bolatyn. Onyń aitýynsha, biýdjet qarajaty negizinen tabysy joǵary otbasylardyń balalary ǵana paidalana alatyn bilim berý jobalaryn qarjylandyrýǵa jumsalmaýy tiis. Memlekettiń basty basymdyǵy – árbir balaǵa sapaly bilim bere alatyn myqty jalpy bilim beretin mektepti damytý.
Bul ustanym halyqaralyq tájiribege de sáikes keledi. Kóptegen elderde bedeldi jekemenshik mektepter óz qarajaty, qaiyrymdylyq qorlary jáne ata-analardyń qoldaýy esebinen damidy. Al memlekettik bilim berý júiesiniń negizgi mindeti – barlyq balaǵa teń bastapqy múmkindik jasaý.
Sarapshylardyń aitýynsha, dál osyndai myqty jalpy bilim beretin mektep áleýmettik mobildiliktiń mańyzdy tetikteriniń biri bolyp sanalady. Shaǵyn qalada nemese aýylda turatyn bala zamanaýi bilimge, jańa tehnologiialarǵa jáne bilikti ustazdarǵa qol jetkizse, bilim shyn máninde áleýmettik liftke ainalady.
Erekshe bilim berý qajettiligi bar balalarǵa da airyqsha kóńil bólinýde. Búginde Qazaqstanda osyndai qajettiligi bar 237 myńnan astam bala turady. Olardyń 138 myńnan astamy óz qatarlastarymen birge bilim alyp júr. El boiynsha erte aralasý ortalyqtary, psihologiialyq-pedagogikalyq qoldaý qyzmetteri jumys isteidi. Al mektepterde shamamen 6,5 myń pedagog-assistent eńbek etedi.
Bashqurt entsiklopediiasy institýtynyń aǵa ǵylymi qyzmetkeri Aleksandr Kobyskannyń pikirinshe, mundai sheshimder áleýmettik júieniń kemeldengeniniń mańyzdy kórsetkishteriniń biri.
«Memleket tek pandýstar salýmen shektelmeidi. Eldiń barlyq óńirinde ońaltý uiymdary, erte aralasý ortalyqtary jumys isteidi, balalar psihologiialyq-pedagogikalyq kómek alady. Bul – árbir balanyń óz áleýetin tolyq ashýyna múmkindik beretin orta», – deidi sarapshy.
Bilimge teń qoljetimdilikti tek infraqurylym ǵana qamtamasyz etpeidi. Biyl mektepterde tegin ystyq tamaq uiymdastyrýǵa 209 mlrd teńgeden astam qarajat bólindi. Nátijesinde 1,7 million oqýshy ystyq tamaqpen qamtyldy. Al 500 myńǵa jýyq bala mektep formasyn, aiaq kiim men oqý quraldaryn satyp alý úshin «Jalpyǵa birdei bilim berý» qory arqyly kómek aldy.
Reseilik saiasattanýshy, jazýshy ári telejúrgizýshi Leonid Mlechinniń pikirinshe, dál osyndai júieli sheshimder qoǵamda qorǵalǵandyq pen senimdilik sezimin qalyptastyrady.
«Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń saiasaty qoǵamda áleýmettik jailylyq pen senimdilik sezimin qalyptastyrady. Memleket mektepterge investitsiia salyp, balaly otbasylardy qoldap, tegin sport pen shyǵarmashylyqty damytqanda, adamdar munyń bir rettik shara emes, bolashaqqa baǵyttalǵan júieli saiasat ekenin túsinedi», – dedi Leonid Mlechin.
Onyń aitýynsha, búginde Qazaqstanda balalardyń ál-aýqaty memlekettik saiasattyń mańyzdy baǵytyna ainalyp keledi.
«Balalar men otbasy máselesi memlekettik saiasattyń mańyzdy bóligine ainalýda. Memleket basshysy balalardyń qaýipsizdigine, býllingpen kúreske, erekshe bilim berý qajettiligi bar balalardy qoldaýǵa, jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy turǵyn úimen qamtamasyz etýge, sondai-aq áielder men balalardy turmystyq zorlyq-zombylyqtan qorǵaýǵa erekshe kóńil bólip otyr. Bul memleket adamnyń quqyǵy men qaýipsizdigin qorǵaý qajet jerlerde belsendirek áreket ete bastaǵanyn kórsetedi. Mundai tásil jii kezdese bermeidi», – dedi Leonid Mlechin.
Sońǵy jyldary elimizde balalardy qoldaýdyń keshendi júiesi qalyptasyp keledi. Qazirgi ýaqytta 20 psihologiialyq qoldaý ortalyǵy jumys isteidi. Onda 16 myńnan astam jeke konsýltatsiia ótkizildi. Mektepterde «111» bailanys ortalyǵynyń QR-kodtary ornalastyrylǵan. Jyl basynan beri osy qyzmet arqyly 31 myńnan astam bala kómek alǵan.
Alaida qazirgi bilim berý saiasaty mekteppen ǵana shektelmeidi. Negizgi másele – Qazaqstannyń aldaǵy 10–20 jylda bilim ekonomikasynda qanshalyqty básekege qabiletti bolatynynda. Qazirgi tańda ekonomikalyq ósýdiń basty faktorlarynyń biri – adam kapitalynyń sapasy.
Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýniversitetiniń prorektory, bilim berý júieleri men tsifrlyq transformatsiia salasynyń mamany Rafis Abazov Konstitýtsiiada bilim, ǵylym, mádeniet jáne innovatsiianyń basymdyq retinde bekitilýi jai ǵana formaldy norma emes, eldiń uzaq merzimdi damý strategiiasy ekenin atap ótti.
«Álemde bilim deńgeii men ekonomikanyń damýy arasynda tikelei bailanys bar. Adam kapitalyna salynǵan investitsiialar eńbek ónimdiligin arttyrady, innovatsiialardy yntalandyrady, eldiń básekege qabilettiligin kúsheitedi jáne turaqty ósýdiń negizin qalaidy. IýNESKO derekterine sáikes, damyǵan elderdegi eńbek ónimdiliginiń ósiminiń 70 paiyzdan astamy adam kapitalyn damytý esebinen qamtamasyz etiledi. Al oqýdyń árbir qosymsha jyly adamnyń bolashaq tabysyn orta eseppen 5–6 paiyzǵa arttyra alady. Qazirgi tańda damyǵan memleketter bilim berý salasyna JIÓ-niń 4–6 paiyzyn, ǵylymi zertteýler men ázirlemelerge 2–4 paiyzyn jumsaidy. Sondyqtan osy basymdyqtardyń Konstitýtsiiada bekitilýi eldiń básekege qabiletti ekonomikasyn qalyptastyrý men turaqty damýyna berik negiz qalaidy», – dedi sarapshy.
Onyń aitýynsha, Qazaqstan búginde jahandyq bilim berý úrdisterimen úndes baǵytta damyp keledi. Sheteldik ýniversitettermen yntymaqtastyq keńeiip, álemniń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń filialdary ashylýda, akademiialyq utqyrlyq damyp, jasandy intellekt tehnologiialary engizilýde. QS World University Rankings 2026 reitingine Qazaqstannyń 20 joǵary oqý orny endi. Bul – elimizdiń joǵary bilim júiesi úshin tarihi jetistik.
«Qazir tabiǵi resýrstary mol memleketter emes, bilim men tehnologiia jasai alatyn elder básekege túsýde. Sondyqtan bilimdi internatsionaldandyrý, ǵylymdy damytý jáne bolashaq ekonomikasyna qajetti mamandar daiarlaý – ulttyq básekege qabilettiliktiń basty sharty. Búginde bilim berý áleýmettik lifttiń eń tiimdi quraly ári memlekettiń bolashaǵyna salynatyn eń senimdi investitsiiaǵa ainaldy», – dep túiindedi Rafis Abazov.
Mektepterge, joǵary oqý oryndaryna, ǵylymǵa jáne adam kapitalyn damytýǵa salynǵan investitsiialar – bul jai ǵana biýdjet shyǵyny emes. Bul – eldiń aldaǵy ondaǵan jyldaǵy básekege qabilettiligine salynǵan investitsiia. Bilim basty resýrsqa ainalǵan qazirgi álemde dál osy bilim – bolashaqtyń eń senimdi kapitaly.
